(Đà Nẵng) – Năm 2026 đánh dấu tròn 100 năm ngày mất của Nhà yêu nước Phan Châu Trinh, một trong những nhà tư tưởng cải cách tiêu biểu của Việt Nam đầu thế kỷ XX. Không chỉ là người có tầm nhìn sắc sảo về con người, tư tưởng và thời cuộc, cụ còn để lại những suy ngẫm sâu sắc về con đường giải phóng dân tộc. Dù từng có những khác biệt trong quan điểm với Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhưng trước lúc qua đời, Phan Châu Trinh đã khẳng định niềm tin: “Độc lập của dân tộc ta sau này sở cậy có Nguyễn Ái Quốc”, một lời trăn trối mang ý nghĩa lịch sử và tầm nhìn vượt thời đại.
Chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm ngày mất của Nhà yêu nước Phan Châu Trinh (đã và đang diễn ra tại Đà Nẵng) là lòng thành tưởng nhớ, tri ân sâu sắc của hậu thế đối với Người khởi xướng hệ tư tưởng cải cách sâu sắc, đề cao vai trò của giáo dục, của công dân và con đường phát triển dựa trên tri thức. Sau một thế kỷ, những giá trị tư tưởng ấy vẫn giữ nguyên ý nghĩa thời đại, tiếp tục gợi mở những định hướng quan trọng cho sự phát triển của đất nước.
Không chi bằng sự học
“Bất như học/Chi bằng học” là quan niệm/luận điểm được Phan Châu Trinh đưa ra chính thức từ năm 1907, khi phân tích hiện trạng của đất nước trong hoàn cảnh thuộc địa đầu thế kỷ XX và đề ra hướng giải quyết để xã hội Việt Nam thoát khỏi sự nghèo nàn, lạc hậu, nhằm phát triển vươn lên trở thành một quốc gia có ý thức tự cường, độc lập, sánh vai cùng các nước văn minh trên thế giới.
“… Qua hai bài báo chữ Hán và bản dịch tiếng Pháp là “Hiện trạng vấn đề” và “Réflexions sur le temps présent” đăng trên hai tờ Đại Việt Tân Báo và Pionnier Indo Chinois năm 1907, quan điểm “Bất như học” hay “Những sự giải thoát của chúng ta là nằm chủ yếu trong sự học hành, mở mang trí tuệ” của Phan Châu Trinh đã tác động sâu sắc hơn đến nhận thức, tư duy và nhu cầu học hỏi của công chúng Việt Nam, thức tỉnh mọi tầng lớp và trực tiếp thúc đẩy phong trào cải cách duy tân trên cả nước phát triển ngày càng mạnh mẽ hơn. Quan điểm trên của Cụ Phan Châu Trinh cũng tác động mạnh mẽ đến nhận thức của những người Pháp và nước ngoài cấp tiến, đẩy chính quyền bảo hộ đứng trước một áp lực lớn hơn trong vấn đề tăng cường mở mang trường học, cải cách chương trình giáo dục cho người bản xứ tại Đông Dương.
Đặc biệt, với bài lược dịch ra Quốc ngữ dưới tiêu đề “Bài ‘Hiện-trạng vấn-đề’ năm 1907” của Huỳnh Thúc Kháng trên báo Tiếng Dân năm 1933, quan điểm “Bất như học” của Phan Châu Trinh được cụ Huỳnh diễn ngôn bằng tiếng Việt thành “Chi bằng học” càng gây tác động mạnh mẽ đến nhận thức của học giới, trong đại chúng và cả trong chính trường Pháp-Việt tại các xứ ở Việt Nam trong Liên bang Đông Dương thuộc Pháp.
Tác động của quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh ngày càng sâu rộng trong lòng xã hội thuộc địa tại Việt Nam, tạo nên những bước chuyển lớn lao về khát vọng mở mang tri thức, nâng cao dân trí, phát triển thực nghiệp, hướng đến một xã hội dân chủ, tự do, khơi gợi ý thức tự cường và ý chí độc lập quốc gia của người Việt Nam. Dấu ấn của quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh được thể hiện rất rõ nét trong nhiều ấn bản thời thuộc địa, không chỉ tại Việt Nam hay Đông Dương, mà còn ở cả hải ngoại.
Tác động của quan điểm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh không chỉ thúc đẩy khát vọng mở mang tri thức, nâng cao trình độ học vấn để tiến kịp với văn minh thế giới của dân chúng; mà còn gieo mầm thức tỉnh ý thức tự cường, ý chí tự chủ và quyết tâm vùng lên giành quyền sống, quyền được hưởng tự do, độc lập của dân tộc, gián tiếp góp phần bồi bổ lực lượng có tri thức tốt cho cuộc cách mạng vang dội ở Việt Nam năm 1945” – ThS. Nguyễn Quang Trung Tiến chia sẻ nghiên cứu của mình (1) tại Phiên tọa đàm khoa học “Tư tưởng ‘Chi bằng học’ của Nhà yêu nước Phan Châu Trinh trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”.
Đây cũng là tọa đàm hướng đến nhìn nhận qua lắng kính khoa học, một cách đầy đủ và khách quan về tư tưởng cải cách của Cụ Phan Châu Trinh, làm rõ giá trị và sức sống của tư tưởng “Chi bằng học” cùng thông điệp tiến bộ “Khai dân trí – Chấn dân khí – Hậu dân sinh” ; tập trung phân tích dấu ấn của tư tưởng này trong Phong trào Duy Tân ở đất Quảng đầu thế kỷ XX và ý nghĩa đối với sự phát triển của Đà Nẵng trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
Hậu thế tưởng nhớ và tri ân Chí sỹ Phan Tây Hồ
Kỷ niệm tròn 100 năm ngày mất của Chí sỹ Phan Tây Hồ, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chủ trì, phối hợp với các sở, ban, ngành, địa phương tổ chức nhiều nội dung, bày tỏ lòng tri ân của thế hệ ngày nay trước những đóng góp to lớn của Cụ.
Lễ dâng hương, tưởng niệm một nhân cách lớn của dân tộc, Người đã dành trọn cuộc đời cho sự nghiệp khai dân trí, chấn hưng tinh thần dân tộc và thúc đẩy tiến trình cải cách xã hội, được tổ chức tại Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh (số 72 đường Phan Châu Trinh, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng và tại Nhà lưu niệm Phan Châu Trinh, xã Tây Hồ (sáp nhập từ các xã Tam An; xã Tam; xã Tam Phước; xã Tam Lộc; trong đó thôn Tây Lộc, xã Tam Lộc, huyện Phú Ninh, tỉnh Quảng Nam cũ là quê quán của cụ Phan, nay là thành phố Đà Nẵng).
Thành Đoàn Đà Nẵng cũng chủ trì, phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cùng các sở, ban, ngành, địa phương liên quan, tổ chức Cuộc thi trực tuyến tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp Nhà yêu nước Phan Châu Trinh, tạo môi trường tìm hiểu lịch sử, góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc và nâng cao nhận thức của thế hệ trẻ về tư tưởng và sự nghiệp của Nhà yêu nước Phan Châu Trinh.
Trường THPT mang tên Cụ Phan Châu Trinh, trọng dịp này tổ chức chuỗi hoạt động giáo dục truyền thống cho các em học sinh thông qua chương trình giáo dục di sản “Hành trình lịch sử – Phan Châu Trinh: Người mở lối canh tân”. Lễ kỷ niệm 100 năm ngày mất của ông cũng được tổ chức ngay tại khuôn viên trường.
Các cơ sở giáo dục trên địa bàn Đà Nẵng đồng loạt tổ chức sinh hoạt chuyên đề về “Tư tưởng cải cách và khai dân trí của Phan Châu Trinh”, “Giá trị thời đại trong tư tưởng Phan Châu Trinh”, thông qua những buổi nói chuyện chuyên đề, chiếu phim tư liệu, biểu diễn trích đoạn tuồng…, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước và tinh thần hiếu học cho thế hệ trẻ.
Đặc biệt, trong tháng 3/2026, hệ thống thư viện công cộng trên địa bàn thành phố đã tổ chức trưng bày chuyên đề về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Cụ Phan, không ngừng lan tỏa những ảnh hưởng tư tưởng của ông đến bối cảnh lịch sử lâu dài, đặc biệt là công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, đến đông đảo độc giả, người dân thành phố và du khách.
Triển lãm chuyên đề “Phan Châu Trinh – Cây tùng xứ Quảng” do Bảo tàng Đà Nẵng (có sự phối hợp của Trường THPT Phan Châu Trinh) triển khai, chính thức mở cửa từ ngày 31/3/2026 (kéo dài đến ngày 25/4/2026), đã giới thiệu khoảng 100 hình ảnh, tư liệu tiêu biểu về cuộc đời, sự nghiệp và tư tưởng của Cụ.
Triển lãm được bố cục theo ba chủ đề: Ươm mầm – Nhựa sống – Cây tùng vững chãi. Cũng tại Bảo tàng Đà Nẵng (số 31 Trần Phú, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng), Thư viện Đà Nẵng kết hợp trưng bày hơn 1.500 tài liệu, ấn phẩm nghiên cứu với mục đích cung cấp nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, học tập và lan tỏa các giá trị lịch sử, văn hóa của danh nhân Phan Châu Trinh – Cây tùng xứ Quảng.
Trong tham luận “Luận điểm “Chi bằng học” của Phan Châu Trinh qua bài “Hiện trạng vấn đề”, hai Nhà Nghiên cứu là TS Phan Tiến Dũng (Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Thành phố Huế) và Thạc sỹ Nguyễn Anh Tuấn (Hội Khoa học Lịch sủ Thành phố Huế), chia sẻ nhìn nhận rằng: (Cụ) Phan Châu Trinh đã tiếp thu nhiều tư tưởng tiến bộ của trào lưu cải cách đầu thế kỷ XX. Các loại “Tân thư”, “Tân văn” đã cung cấp những tri thức mới, qua đó giúp ông nhận thức rằng nguyên nhân căn bản của tình trạng suy yếu của đất nước “không chỉ bắt nguồn từ sự thua kém về quân sự hay chính trị, mà còn do sự trì trệ của nền giáo dục và sự lạc hậu trong nhận thức xã hội”.
Từ nhận thức đó, ông chủ trương cải biến xã hội bằng con đường nâng cao dân trí và phát triển giáo dục.
Khác với nhiều sĩ phu đương thời thiên về đấu tranh vũ trang nhằm khôi phục chế độ quân chủ, Phan Châu Trinh chủ trương canh tân đất nước là vấn đề cốt lõi, một chương trình cải cách xã hội toàn diện, trong đó nhấn mạnh việc mở mang giáo dục, truyền bá chữ Quốc ngữ và phổ biến tri thức khoa học. Theo quan niệm của ông, nâng cao dân trí là điều kiện nền tảng để hình thành ý thức dân quyền, qua đó thúc đẩy sự cải biến xã hội theo hướng tiến bộ.
Cụ Phan Châu Trinh mang trong mình khát vọng của một cuộc cải cách nâng cao dân trí, mở mang công nghệ, giảm bớt các thứ thuế cho nhân dân. Với tư tưởng cải cách lấy giáo dục và sự phát triển của xã hội dân sự làm trọng tâm, Phan Châu Trinh trở thành một trong những gương mặt tiêu biểu của trào lưu tư tưởng duy tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Những quan điểm của ông không chỉ phản ánh nỗ lực tìm kiếm con đường phát triển mới cho dân tộc trong bối cảnh thuộc địa, mà còn thể hiện tầm nhìn hướng tới sự chuyển biến căn bản của đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội.
Trong hệ thống tư tưởng đó, giáo dục được xác định là nền tảng và là động lực quan trọng của quá trình phát triển quốc gia. Bộ ba sĩ phu xuất thân từ Quảng Nam gồm (các Cụ) Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp là lực lượng nòng cốt khởi xướng Phong trào Duy Tân ở Việt Nam đầu thế kỷ XX. Tư tưởng chỉ đạo của phong trào được khái quát trong ba phương diện: “khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh”, tạo thành một chỉnh thể thống nhất, gắn bó biện chứng trong mục tiêu canh tân xã hội.
Lần đầu tiên trong lịch sử tư tưởng các bậc “Đại khoa từ bỏ quan trường để vận động cứu nước” theo tư tưởng dân chủ tư sản. Hành động này là sự phủ nhận bảng giá trị cũ, cổ vũ nêu gương về người anh hùng (thời đại) mang màu sắc tư tưởng tư sản mới lạ, vừa kế tục truyền thống, vừa canh tân táo bạo truyền thống..
Chuỗi hoạt động kỷ niệm 100 năm ngày mất Nhà yêu nước Phan Châu Trinh đã thêm một lần lan tỏa và tiếp nối những giá trị tư tưởng tiến bộ mà Cụ Tây Hồ đã khởi xướng. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, tinh thần khai sáng và khát vọng học tập mà Cụ đề cao, vẫn giữ nguyên ý nghĩa thời đại./.
Trần Ngọc
(*) Bài nghiên cứu có tựa đầy đủ là: “Xuất xứ, dấu ấn và những giá trị bền vững đến hiện tại của quan niệm “Bất như học/Chi bằng học” của Phan Châu Trinh qua các ấn bản thời thuộc địa”.