Ngày 19/8/1945, Hà Nội trở thành một trong những điểm bùng nổ đầu tiên, quyết định của Cách mạng Tháng Tám lịch sử. Từ khí thế xuống đường của hàng vạn quần chúng, chính quyền từng bước về tay cách mạng, đến tối Việt Minh hoàn toàn làm chủ thành phố. Đằng sau thắng lợi diễn ra trong một ngày là cả quá trình chuẩn bị lâu dài, tổ chức chặt chẽ và nghệ thuật chớp thời cơ. Hà Nội 19/8 vì thế không chỉ là thắng lợi của quần chúng, mà còn là dấu mốc tiêu biểu về nghệ thuật lãnh đạo và tổ chức của cách mạng Việt Nam.
Hà Nội trước giờ quyết định – Thời cơ và lực lượng đã sẵn sàng
Sau cuộc đảo chính ngày 9/3/1945, tình hình Hà Nội chuyển biến nhanh chóng. Không khí cách mạng ngày càng sôi sục, trong khi Xứ ủy Bắc Kỳ và Thành ủy Hà Nội tập trung xây dựng lực lượng chính trị, phát triển các tổ chức cứu quốc, vận động quần chúng và chuẩn bị lực lượng vũ trang. Những hoạt động ấy không chỉ hướng tới một cuộc xuống đường trước mắt, mà từng bước tạo nền tảng cho một cuộc khởi nghĩa có tổ chức. Qua nhiều tháng tuyên truyền, vận động và đấu tranh, một lực lượng chính trị rộng lớn dần hình thành. Vì thế, khi thời cơ xuất hiện, Hà Nội đã có đủ cơ sở xã hội và tổ chức để chuyển từ thế chuẩn bị sang hành động. Thắng lợi ngày 19/8 không phải là kết quả của sự tan rã bất ngờ của chính quyền cũ, mà là điểm hội tụ của một quá trình chuẩn bị lâu dài và có tổ chức.
Đêm 13/8/1945, Quân lệnh số 1 của Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc được phát đi, phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước. Tin tức này tiếp thêm động lực cho phong trào cách mạng tại Hà Nội. Tuy nhiên, trước thời khắc quyết định, những người lãnh đạo khởi nghĩa vẫn phải cân nhắc kỹ tương quan lực lượng. Thành phố khi đó có hơn một vạn quân Nhật với vũ khí, trang bị tương đối hiện đại, trong khi lực lượng vũ trang cách mạng tập trung còn hạn chế. Bài toán đặt ra là làm thế nào huy động được sức mạnh đông đảo của quần chúng, đồng thời phát huy vai trò của lực lượng vũ trang mà không đẩy cuộc khởi nghĩa vào một cuộc đối đầu quân sự bất lợi. Sự lựa chọn ấy thể hiện rõ sự tỉnh táo và bản lĩnh của lãnh đạo cách mạng Hà Nội trong việc đánh giá tình hình và nắm bắt thời cơ.
Tối 15/8/1945, theo chỉ đạo của Xứ ủy Bắc Kỳ, Thành ủy Hà Nội triệu tập hội nghị bất thường tại Chùa Hà để rà soát lực lượng và bàn những công việc cấp bách. Sáng 16/8, Ủy ban Quân sự cách mạng Hà Nội, tức Ủy ban Khởi nghĩa, được thành lập. Tối 17/8, Thành ủy và Ủy ban Khởi nghĩa tiếp tục họp mở rộng, quyết định những vấn đề cơ bản của cuộc khởi nghĩa. Đến sáng sớm 18/8, kế hoạch được báo cáo với Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ và được chuẩn y. Chuỗi quyết định liên tiếp trong những ngày này cho thấy cuộc khởi nghĩa ngày 19/8 không diễn ra ngẫu nhiên. Phía sau thời khắc bùng nổ là một quá trình chỉ đạo, tổ chức và rà soát lực lượng được tiến hành khẩn trương, từng bước đưa Hà Nội đến sát giờ hành động.
Điểm đáng chú ý trong phương án khởi nghĩa là sự kết hợp giữa sức mạnh chính trị của quần chúng với lực lượng vũ trang và tự vệ. Trong điều kiện chưa thể đặt trọng tâm vào một cuộc đọ sức quân sự trực tiếp, lực lượng chính trị được xác định là nền tảng, lực lượng vũ trang làm nòng cốt và tự vệ giữ vai trò xung kích. Mục tiêu không phải tìm kiếm một trận đánh lớn, mà tạo ra sức mạnh chính trị đủ áp đảo để làm tê liệt bộ máy chính quyền cũ, đồng thời hạn chế khả năng can thiệp của quân Nhật. Cách lựa chọn này phù hợp với thực tế Hà Nội lúc bấy giờ, góp phần tạo điều kiện để cuộc khởi nghĩa diễn ra nhanh chóng, hạn chế đổ máu và giành những mục tiêu quyết định.
Từ lời hiệu triệu của Hồ Chí Minh đến khí thế Hà Nội ngày 19/8
Ngày 18/8/1945, khi công việc chuẩn bị ở Hà Nội bước vào giai đoạn cuối, lời hiệu triệu Tổng khởi nghĩa của Chủ tịch Hồ Chí Minh được truyền tới đồng bào cả nước: “Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến”. Người kêu gọi toàn quốc đứng lên, đem sức mình tự giải phóng mình. Lời hiệu triệu vang lên đúng thời điểm thời cơ giành chính quyền đã xuất hiện, nhưng thời cơ chỉ trở thành thắng lợi khi được chuyển hóa thành hành động. Từ Tân Trào đến Hà Nội, quyết định của Trung ương được các tổ chức cách mạng tại địa phương cụ thể hóa thành những hoạt động chuẩn bị và tập hợp lực lượng. Đó là sự gặp nhau giữa một quyết định đúng lúc với một phong trào đã được xây dựng từ trước.
Tại Hà Nội, lời hiệu triệu ấy gặp một phong trào quần chúng đang lên cao. Từ ngày 15 và 16/8, các hoạt động tuyên truyền, vận động, phát truyền đơn, treo biểu ngữ và tổ chức lực lượng diễn ra ngày càng công khai. Chiều 17/8, một cuộc mít tinh lớn tại Nhà hát Lớn, ban đầu được tổ chức dưới danh nghĩa ủng hộ chính quyền thân Nhật, đã nhanh chóng trở thành một cơ hội để lực lượng cách mạng chuyển hóa khí thế quần chúng. Các đội tuyên truyền xung phong chiếm diễn đàn, nêu rõ thời cơ và kêu gọi nhân dân ủng hộ Việt Minh. Từ cuộc mít tinh, quần chúng chuyển thành đoàn biểu tình tuần hành qua các phố trung tâm, tạo nên không khí cách mạng sôi động ngay trước ngày khởi nghĩa.
Sự chuyển biến từ một cuộc mít tinh thành một cuộc biểu tình cách mạng cho thấy sức mạnh của công tác vận động quần chúng. Hàng vạn người xuống đường ngày 19/8 không phải là sự tập hợp nhất thời, mà là kết quả của quá trình tuyên truyền, giác ngộ, tổ chức và tập dượt trong nhiều tháng. Những khẩu hiệu về độc lập, ủng hộ Việt Minh, chống chính quyền thân Nhật vang lên trên các đường phố, tạo nên một khí thế ngày càng mạnh mẽ, khiến chính quyền cũ khó kiểm soát tình hình. Cùng với quần chúng là các đội tự vệ chiến đấu đã được tổ chức và phân công nhiệm vụ. Sự kết hợp giữa lực lượng chính trị đông đảo và các lực lượng xung kích có tổ chức đã tạo nên thế áp đảo về chính trị, mở đường cho cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi nhanh chóng.
Nhìn từ ngày 18 sang ngày 19/8, có thể thấy rõ quá trình chuyển từ lời hiệu triệu sang hành động. Một lời kêu gọi chỉ có thể trở thành sức mạnh lịch sử khi gặp một lực lượng đã được chuẩn bị về nhận thức, tổ chức và ý chí. Hà Nội khi ấy đã có lực lượng ấy. Vì vậy, khi ngày 19/8 bắt đầu, đông đảo quần chúng không đứng trước một nhiệm vụ xa lạ, mà bước vào một hành động đã được chuẩn bị cả về tinh thần lẫn tổ chức.
Khí thế cách mạng của Hà Nội ngày 19/8 vì thế không hình thành trong một sớm một chiều. Nó được hun đúc từ quá trình vận động quần chúng, xây dựng lực lượng và chuẩn bị tổ chức, rồi bùng lên khi thời cơ xuất hiện. Chính sự kết hợp giữa nhìn đúng thời cơ, phát động đúng lúc và biến ý chí chính trị thành hành động của quần chúng đã tạo nên sức mạnh đặc biệt của cuộc khởi nghĩa tại Hà Nội.
Ngày 19/8 – Cả Hà Nội đứng lên
Sáng 19/8/1945, Hà Nội tràn ngập khí thế cách mạng. Từ nhiều khu vực nội, ngoại thành, quần chúng từng dòng tiến về các địa điểm tập trung. Khu vực Nhà hát Lớn trở thành điểm hội tụ của hàng vạn người. Tại đây, đại diện Việt Minh công bố chương trình hành động, kêu gọi nhân dân đứng lên giành chính quyền. Cuộc mít tinh nhanh chóng chuyển thành những đoàn biểu tình lớn, với các đội tự vệ chiến đấu làm lực lượng nòng cốt. Từ trung tâm thành phố, các đoàn người tỏa đi nhiều hướng, tiến về những cơ quan trọng yếu của chính quyền cũ. Cờ đỏ sao vàng xuất hiện dày đặc trên các tuyến phố, tạo nên một diện mạo chưa từng có trong đời sống chính trị Hà Nội. Trước mắt hàng vạn người, cả thành phố đang chuyển mình.
Mục tiêu của cuộc khởi nghĩa được xác định rõ ràng: nhanh chóng làm chủ các cơ quan trọng yếu, làm tê liệt bộ máy chính quyền cũ và thiết lập chính quyền cách mạng. Các lực lượng khởi nghĩa lần lượt tiến vào những vị trí then chốt như Phủ Khâm sai, Sở Cảnh sát, Sở Bưu điện, Trại Bảo an binh và một số cơ quan khác. Trong nhiều trường hợp, sức mạnh chính trị của quần chúng tạo nên áp lực đủ lớn khiến đối phương không dám tổ chức chống cự quyết liệt. Các đội tự vệ chiến đấu giữ vai trò xung kích, bảo vệ đội hình và sẵn sàng ứng phó khi cần thiết. Cách thức ấy cho thấy mục tiêu của cuộc khởi nghĩa không phải mở ra một cuộc giao tranh trong lòng thành phố, mà là sử dụng sức mạnh chính trị áp đảo của nhân dân để nhanh chóng giành chính quyền.
Một nét đặc biệt của khởi nghĩa Hà Nội là khả năng hạn chế xung đột trực tiếp với quân Nhật. Trong thành phố vẫn có lực lượng Nhật đông và được trang bị tốt, vì vậy bất kỳ hành động chủ động tấn công nào vào nơi quân Nhật đóng giữ cũng có thể dẫn tới đối đầu vũ trang. Trước tình hình đó, lực lượng cách mạng tập trung vào các cơ quan của chính quyền thân Nhật, đồng thời lựa chọn cách xử lý linh hoạt đối với quân Nhật. Khi xuất hiện những tình huống căng thẳng tại một số địa điểm, cán bộ chỉ huy kết hợp sức mạnh của quần chúng với tiếp xúc, thương lượng để tránh một cuộc đối đầu không cần thiết. Sự chủ động trong lựa chọn đối sách đã góp phần giữ thế chủ động cho cuộc khởi nghĩa trong một hoàn cảnh đặc biệt.
Đến tối 19/8/1945, các cơ quan quan trọng của chính quyền thân Nhật tại Hà Nội đã về tay cách mạng. Việt Minh hoàn toàn làm chủ thành phố. Một ngày bắt đầu bằng dòng người từ khắp các khu vực đổ về trung tâm đã kết thúc bằng sự thay đổi căn bản về quyền lực chính trị tại Thủ đô. Đáng chú ý, thắng lợi đạt được trong thời gian rất ngắn mà Hà Nội không trở thành một chiến trường đẫm máu. Sức mạnh của quần chúng, sự chuẩn bị của tổ chức cách mạng, vai trò của lực lượng tự vệ cùng cách xử lý linh hoạt với các lực lượng đối phương đã tạo nên kết quả ấy.
Ngày 19/8 vì thế không chỉ là một ngày Hà Nội giành chính quyền, mà còn là hình ảnh tiêu biểu về sức mạnh của một thành phố khi quần chúng được tổ chức, dẫn dắt và hành động đúng thời cơ. Từ những dòng người trên các tuyến phố đến việc làm chủ các cơ quan trọng yếu, khí thế cách mạng đã chuyển hóa thành một thay đổi căn bản về quyền lực trong lòng Thủ đô.
Chính quyền về tay nhân dân – Một thắng lợi có ý nghĩa quyết định
Hà Nội là trung tâm chính trị, hành chính của Đông Dương, đồng thời là nơi tập trung các cơ quan đầu não của chính quyền đương thời. Vì vậy, việc giành chính quyền tại Thủ đô không chỉ có ý nghĩa đối với một địa phương mà còn mang tầm vóc chính trị đặc biệt. Khi bộ máy cai trị ở Hà Nội bị tê liệt, một tín hiệu mạnh mẽ được truyền đi khắp cả nước: chính quyền cũ không còn khả năng duy trì quyền lực, trong khi lực lượng cách mạng đã đủ sức làm chủ một trung tâm chính trị quan trọng. Theo đánh giá của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, thắng lợi ngày 19/8 tại Hà Nội có ý nghĩa như một khâu đột phá, tạo đà thuận lợi để nhân dân các địa phương tiếp tục tiến lên giành chính quyền.
Sau Hà Nội, khí thế Tổng khởi nghĩa nhanh chóng lan rộng. Ngày 23/8, chính quyền về tay cách mạng ở Huế; ngày 25/8, Sài Gòn giành chính quyền; đến ngày 28/8, cách mạng cơ bản giành chính quyền trong cả nước. Những thắng lợi này không phải là những sự kiện tách rời mà nằm trong cùng một cao trào cách mạng diễn ra khi thời cơ đã chín muồi. Với vị trí đặc biệt, thắng lợi ở Hà Nội góp phần tạo sức lan tỏa mạnh mẽ cho cao trào ấy. Tin thắng lợi từ Thủ đô trở thành nguồn cổ vũ lớn đối với các địa phương, đồng thời chứng minh rằng một bộ máy thống trị tưởng như còn nguyên vẹn có thể nhanh chóng tan rã trước sức mạnh được tổ chức và huy động của toàn dân.
Thắng lợi ngày 19/8 cũng làm nổi bật vai trò của sự phối hợp giữa lực lượng chính trị và lực lượng vũ trang trong Cách mạng Tháng Tám. Quần chúng nhân dân là lực lượng đông đảo, tạo nên sức mạnh chính trị áp đảo; các đội tự vệ và lực lượng vũ trang giữ vai trò nòng cốt, xung kích, bảo vệ và hỗ trợ phong trào quần chúng. Hai lực lượng không tách rời mà bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau. Khi sức mạnh chính trị của quần chúng được phát huy đúng thời điểm, lực lượng vũ trang không nhất thiết phải tiến hành những trận đánh quy mô lớn. Ngược lại, sự hiện diện của lực lượng vũ trang góp phần nâng cao khả năng hành động và bảo đảm cho phong trào quần chúng. Sự kết hợp ấy là một trong những yếu tố giúp cuộc khởi nghĩa ở Hà Nội diễn ra nhanh chóng và giành thắng lợi.
Quan trọng hơn, ngày 19/8 cho thấy thắng lợi của một cuộc cách mạng không thể chỉ dựa vào thời cơ. Việc Nhật Bản đầu hàng tạo ra một khoảng trống quyền lực, nhưng nếu không có tổ chức, lực lượng, sự chuẩn bị và quyết định kịp thời, thời cơ có thể trôi qua. Tại Hà Nội, lực lượng cách mạng đã có quá trình chuẩn bị lâu dài. Thành ủy liên tục theo dõi, đánh giá tình hình, xây dựng phương án, tổ chức lực lượng và lựa chọn cách thức hành động phù hợp. Khi thời cơ xuất hiện, những yếu tố được chuẩn bị từ trước được tập hợp thành một quyết định thống nhất và hành động quyết đoán.
Vì vậy, thắng lợi ngày 19/8/1945 không chỉ là kết quả của một thời điểm thuận lợi mà còn là kết tinh của quá trình chuẩn bị, tổ chức lực lượng và khả năng nắm bắt thời cơ. Thời cơ chỉ có thể trở thành thắng lợi khi có một lực lượng đủ bản lĩnh để nhận diện, đủ năng lực để tổ chức và đủ quyết tâm để hành động. Từ Hà Nội, thắng lợi ấy tạo nên một bước đột phá quan trọng, góp phần thúc đẩy cao trào Tổng khởi nghĩa trên phạm vi cả nước và đưa chính quyền về tay nhân dân.
19/8 – từ một ngày lịch sử đến mùa thu độc lập
Ngày 19/8/1945 không chỉ là dấu mốc Hà Nội giành chính quyền mà còn là kết tinh của cả một quá trình chuẩn bị về đường lối, tổ chức, lực lượng và sự giác ngộ, đồng lòng của nhân dân. Từ sau ngày 9/3, phong trào cách mạng được đẩy mạnh; các tổ chức cứu quốc được mở rộng, lực lượng chính trị, vũ trang và tự vệ từng bước được củng cố. Khi thời cơ lịch sử xuất hiện, những chuẩn bị ấy đã nhanh chóng chuyển hóa thành sức mạnh hành động, đưa Tổng khởi nghĩa đến thắng lợi.
Từ Tân Trào đến Hà Nội, từ quyết định Tổng khởi nghĩa đến cuộc biểu tình ngày 19/8, lịch sử cho thấy sức mạnh của một cuộc cách mạng không chỉ nằm ở việc nhận diện đúng thời cơ, mà còn ở khả năng chuẩn bị để có thể nắm bắt thời cơ ấy. Hà Nội trở thành nơi ý chí của Đảng, sức mạnh của nhân dân và thời cơ lịch sử hội tụ, tạo nên bước ngoặt quyết định của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Chỉ trong những ngày ngắn ngủi từ 19/8 đến 2/9, một chính quyền mới đã được xác lập và nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Ngày 2/9/1945 tại Quảng trường Ba Đình vì thế là sự tiếp nối tự nhiên của thắng lợi Tổng khởi nghĩa, mở ra một kỷ nguyên mới trong lịch sử dân tộc.
Hơn tám thập niên đã trôi qua, ý nghĩa của ngày 19/8 vẫn còn nguyên giá trị. Đó là một dấu mốc lịch sử khẳng định sức mạnh của lòng dân, vai trò của tổ chức và năng lực nắm bắt thời cơ. Từ mùa Thu năm 1945, Hà Nội không chỉ ghi dấu một cuộc giành chính quyền, mà còn ghi dấu thời khắc dân tộc Việt Nam chủ động làm nên bước ngoặt của chính lịch sử mình.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1.Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Cách mạng Tháng Tám năm 1945 ở Hà Nội.Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
2.Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Tự vệ Hà Nội trong những ngày Tháng Tám lịch sử.
3.Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Lực lượng vũ trang và quần chúng vũ trang trong khởi nghĩa Tháng Tám 1945.
4.Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Đảng bộ thành phố Hà Nội – Thành ủy Hà Nội lãnh đạo Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thành công.
5.Cổng thông tin điện tử thành phố Hà Nội, tư liệu về quá trình chuẩn bị và giành chính quyền ở Hà Nội ngày 19/8/1945.