Trên Thế giới đa phần chưa được vận hành bằng đạo đức hay pháp quyền một cách thuần túy, mà đa số được vận hành bằng quyền lực. Luật pháp quốc tế, xét đến cùng, không phải là “chuẩn mực tối thượng” chi phối hành vi các quốc gia, mà là công cụ do các cường quốc thiết kế để hợp thức hóa lợi ích của chính họ, trong những thời điểm và bối cảnh họ đủ mạnh để áp đặt.
Sự kiện Hoa Kỳ tấn công Venezuela, đồng thời tuyên bố bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro và phu nhân, đã phơi bày một thực tế trần trụi: không có nghị quyết từ Hội đồng Bảo an, không một tiến trình tư pháp quốc tế độc lập, cũng chẳng có cơ chế hòa giải trung lập nào được kích hoạt. Chỉ còn lại sức mạnh quân sự cùng quyền tự định đoạt “ai là tội phạm” theo chuẩn mực của kẻ nắm ưu thế.
Nếu thay tên Mỹ bằng một quốc gia khác, không thuộc trục quyền lực phương Tây, thực hiện hành động tương tự, họ sẽ lập tức bị gọi tên là “kẻ xâm lược”, “vi phạm chủ quyền”, “đe dọa hòa bình thế giới”. Nhưng khi chính Hoa Kỳ ra tay, câu chuyện lại được khoác lên lớp ngôn ngữ quen thuộc: “chống độc tài”, “bảo vệ dân chủ”, “trừng phạt tội phạm quốc tế”. Đó không phải là luật pháp, đó là chính trị quyền lực, được bọc kỹ trong lớp vỏ của ngôn ngữ pháp lý.
Sự trơ trẽn của tiêu chuẩn kép lộ rõ qua phản ứng của một bộ phận “dân chủ nửa mùa”, những người từng không tiếc lời lên án Nga vi phạm luật pháp quốc tế khi phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine nhằm đối phó với các hành động thù địch từ NATO. Họ khẳng định rằng chủ quyền quốc gia là “bất khả xâm phạm”, rằng không ai có quyền dùng vũ lực để áp đặt ý chí lên một quốc gia có chủ quyền. Thế nhưng hôm nay, khi Hoa Kỳ hành động theo cách tương tự, thậm chí còn trắng trợn và công khai hơn thì họ lại im lặng. Tệ hơn, một số còn vỗ tay tán thưởng, coi đó là biểu hiện của “chính nghĩa”.
Nguyên tắc đột nhiên biến mất. Luật pháp trở nên linh hoạt và khái niệm “chủ quyền quốc gia” thôi không còn thiêng liêng tuyệt đối, mà trở thành thứ phụ thuộc vào việc một quốc gia là bạn hay đối tượng của các trung tâm quyền lực toàn cầu.
Sự thật cay đắng là: luật pháp quốc tế chưa bao giờ đứng trên quyền lực, nó chỉ song hành và thường xuyên bị bẻ cong theo hướng có lợi cho kẻ mạnh. Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc không phải là “tòa án của nhân loại”, mà là bàn cờ nơi năm quốc gia nắm quyền phủ quyết thao túng cuộc chơi. Công lý quốc tế không hề mù lòa; nó nhìn rất rõ ai mạnh, ai yếu.
Những kẻ không ngừng rao giảng về “giá trị phổ quát” nhưng chỉ viện dẫn chúng khi có lợi cho phe mình, không phải là người bảo vệ dân chủ. Họ là những con buôn đạo đức, sử dụng ngôn từ cao đẹp để che giấu sự phục tùng mù quáng trước quyền lực.
Lật lại quá khứ, những mâu thuẫn và nghịch lý trong cách các cường quốc sử dụng luật pháp quốc tế hiện ra một cách trần trụi. Khi Nam Tư kháng cự cuộc tấn công của NATO, chính Mỹ và các nước phương Tây đã viện dẫn Tòa án Hình sự Quốc tế tại La Hay để xét xử các lãnh đạo Nam Tư. Nhưng khi đến lượt Tòa án này xem xét hành động của Israel tại các vùng lãnh thổ chiếm đóng, cũng chính Washington lại lên tiếng đòi vô hiệu hóa, thậm chí xóa bỏ hệ thống này.
Kịch bản tương tự lặp lại ở Iraq, Libya, nơi Mỹ và đồng minh tiến hành can thiệp quân sự mà không có sự ủy quyền nào từ Hội đồng Bảo an. Mọi nguyên tắc về chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ hay cấm sử dụng vũ lực đều bị gạt sang một bên, nhường chỗ cho thứ “chính nghĩa” được tái định nghĩa theo ý chí của kẻ mạnh.
Tất cả dẫn đến một kết luận cay đắng: luật pháp quốc tế không được sử dụng như một nền tảng công lý nhất quán, mà như một công cụ linh hoạt, được kích hoạt hay gạt bỏ tùy theo lợi ích của các trung tâm quyền lực toàn cầu. Và công lý, nếu có, cũng không dành cho tất cả, mà chỉ dành cho những ai nằm đúng phía trên bàn cờ chính trị.
Thế giới hôm nay đa phần không vận hành theo công lý mà nó được vận hành theo tương quan lực lượng. Luật lệ chỉ được tôn trọng khi không cản trở lợi ích của kẻ mạnh. Và tiêu chuẩn kép không phải là một khiếm khuyết trong hệ thống, mà chính là cấu trúc cốt lõi của trật tự quốc tế hiện hành.
Nhìn thẳng vào điều đó không phải để trở nên bi quan, mà để giữ lấy sự tỉnh táo. Bởi chỉ những ai ngây thơ mới tin rằng đạo đức và luật pháp Quốc tế có thể tự bảo vệ họ trong một thế giới mà sức mạnh vẫn là ngôn ngữ cuối cùng.
Và sau tất cả, xin chúc mừng Hoa Kỳ cùng các đồng minh phương Tây: mùa đông này các bạn sẽ không lạnh vì đã có dầu của Venezuela. Còn luật pháp quốc tế, từ lâu đã luôn sẵn sàng để đốt, mỗi khi kẻ mạnh cần thêm chút hơi ấm.
Thủy Phạm