Thế giới đang bước vào một giai đoạn chuyển động phức tạp, nơi các quy tắc cũ dần mất hiệu lực, còn trật tự mới chưa định hình rõ ràng. Từ xung đột Nga – Ukraine kéo dài, chiến sự Trung Đông tái bùng phát, đến cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung ngày càng gay gắt và sự rạn nứt trong hợp tác quốc tế. Tất cả cho thấy một sự biến đổi sâu sắc trong cấu trúc quyền lực toàn cầu, yếu tố then chốt để hiểu hành vi các quốc gia trong bối cảnh hiện nay.
Từ trật tự đơn cực đến trạng thái chuyển tiếp kéo dài
Sau Chiến tranh Lạnh, thế giới bước vào một giai đoạn ổn định tương đối dưới cấu trúc quyền lực đơn cực, với vai trò áp đảo của Hoa Kỳ và mạng lưới đồng minh phương Tây. Trong bối cảnh đó, các thiết chế toàn cầu như Liên Hợp Quốc, Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) vận hành chủ yếu theo định hướng và lợi ích của các cường quốc phương Tây. Sự ổn định được duy trì không chỉ nhờ ưu thế quân sự, mà còn bởi sức mạnh kinh tế và khả năng định hình luật chơi quốc tế của Mỹ và đồng minh.
Tuy nhiên, trật tự này mang tính áp đặt nhiều hơn là đồng thuận. Khi các nền kinh tế mới nổi, đặc biệt là Trung Quốc, Ấn Độ và một số quốc gia khác vươn lên mạnh mẽ, cán cân quyền lực toàn cầu dần dịch chuyển. Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, trong khi Nga từng bước tái khẳng định vai trò chiến lược tại không gian hậu Xô Viết. Những diễn biến này từng bước bào mòn tính ổn định vốn có của trật tự đơn cực.
Hệ quả là thế giới bước vào một giai đoạn chuyển tiếp kéo dài. Các quy tắc cũ dần mất hiệu lực trong việc điều tiết hành vi của các cường quốc, trong khi những quy tắc mới chưa hình thành rõ nét. Tình trạng này dẫn tới sự kéo dài của các xung đột khu vực, sự suy giảm hiệu quả của các cơ chế hòa giải quốc tế, và một nền an ninh toàn cầu ngày càng bất ổn.
Cấu trúc quyền lực bất cân xứng và sự gia tăng cạnh tranh chiến lược
Cấu trúc quyền lực toàn cầu hiện nay mang tính phân tán nhưng không cân xứng. Quyền lực không còn tập trung tuyệt đối vào một cực duy nhất, song cũng không được phân bổ đồng đều giữa các chủ thể. Hoa Kỳ tiếp tục giữ ưu thế vượt trội về quân sự và năng lực triển khai sức mạnh toàn cầu. Trong khi đó, Trung Quốc trỗi dậy mạnh mẽ về kinh tế, công nghệ và khả năng định hình mạng lưới sản xuất chuỗi cung ứng toàn cầu. Nga duy trì vị thế chiến lược đáng kể thông qua năng lực quân sự, tài nguyên năng lượng và ảnh hưởng tại các khu vực then chốt. Liên minh châu Âu, dù sở hữu tiềm lực kinh tế đáng kể, đang đối mặt với tình trạng chia rẽ nội bộ và dần đánh mất sự thống nhất, yếu tố từng là nền tảng cho sức mạnh tập thể của khối.
Trên nền cấu trúc ấy, cạnh tranh chiến lược ngày càng mở rộng, vượt ra ngoài phạm vi quân sự truyền thống. Những lĩnh vực ít mang tính đối đầu trực tiếp, như công nghệ cao, kinh tế, thương mại và thể chế quốc tế trở thành mặt trận chính của cạnh tranh quyền lực. Các biện pháp như trừng phạt kinh tế, kiểm soát xuất khẩu công nghệ, hạn chế tiếp cận thị trường, tái cấu trúc chuỗi cung ứng hay vận động ảnh hưởng trong các tổ chức quốc tế đang được các cường quốc sử dụng như công cụ chiến lược. Việc Mỹ và phương Tây áp đặt loạt trừng phạt quy mô lớn lên Nga, hay cuộc cạnh tranh khốc liệt giữa Mỹ và Trung Quốc trong ngành bán dẫn và trí tuệ nhân tạo, là minh chứng rõ rệt cho sự chuyển đổi này.
Đáng lưu ý, kiểu cạnh tranh mới hiếm khi dẫn tới xung đột quân sự trực diện, nhưng lại duy trì trạng thái căng thẳng kéo dài và âm ỉ. Quyền lực được tích lũy từng bước, qua những nước đi thận trọng và có tính toán, khiến môi trường quốc tế rơi vào trạng thái bất định, khó dự báo và dễ bị ảnh hưởng bởi các biến cố bất ngờ.
Liên minh, chủ quyền và những giới hạn bộc lộ rõ nét
Sự chuyển dịch trong cấu trúc quyền lực toàn cầu đang đặt các liên minh truyền thống trước những thách thức ngày càng phức tạp. NATO, vốn được hình thành trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh hiện phải thích ứng với những nghịch lý mới: mở rộng phạm vi hoạt động và trách nhiệm, nhưng lại đối mặt với những khác biệt ngày càng rõ nét về lợi ích và ưu tiên chiến lược giữa các thành viên. Cuộc khủng hoảng Ukraine là một phép thử điển hình, khi sự hỗ trợ dành cho Kiev bộc lộ tình trạng phân bổ không đồng đều, cả về tài chính, quân sự lẫn chính trị, cho thấy giới hạn của các cam kết tập thể trong bối cảnh áp lực đối nội và chia rẽ lợi ích gia tăng.
Song song đó, vấn đề chủ quyền quốc gia cũng trở nên ngày càng phức tạp. Việc tham gia các liên minh giúp tăng cường năng lực phòng thủ và bảo đảm an ninh, nhưng đồng thời cũng thu hẹp đáng kể không gian tự chủ trong hoạch định chính sách đối ngoại và chiến lược phát triển. Các quốc gia buộc phải tính toán kỹ lưỡng giữa lợi ích ngắn hạn và dài hạn, giữa việc nhận sự bảo trợ từ bên ngoài và mục tiêu xây dựng năng lực tự cường trong dài hạn. Sự giằng co giữa chủ quyền và liên kết vì an ninh đang trở thành một bài toán chiến lược đầy thách thức trong thời kỳ chuyển tiếp địa – chính trị hiện nay.
Yêu cầu tư duy chiến lược mới trong một thế giới đang dịch chuyển
Cấu trúc quyền lực toàn cầu hiện không tan rã trong hỗn loạn, mà đang tái cấu trúc theo một logic phức hợp và khó lường. Trong tiến trình này, mỗi quốc gia cùng lúc đối diện cả rủi ro lẫn cơ hội, nơi một sai lầm trong nhận thức chiến lược có thể dẫn đến hệ quả kéo dài nhiều thập kỷ. Việc định vị đúng vai trò, lợi ích và năng lực của mình trong bức tranh quyền lực đang biến động vì vậy trở thành nền tảng thiết yếu cho mọi quyết sách quốc gia.
Tư duy chiến lược, vì thế, không thể chỉ phản ứng với các sự kiện ngắn hạn. Nó đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn, bản lĩnh chính trị vững vàng và sự tỉnh táo trước các tín hiệu sai lệch của hiện thực. Tránh rơi vào ảo tưởng về một trật tự ổn định sẵn có, đồng thời không bị cuốn theo các phản ứng cảm tính trước biến động, là nguyên tắc sống còn. Lịch sử cho thấy, những quốc gia biết giữ vững mục tiêu dài hạn, linh hoạt trong đối sách và kiên định với độc lập, tự chủ, thường có khả năng vượt qua những giai đoạn chuyển tiếp đầy bất trắc.
Trong một thế giới chưa định hình rõ trật tự mới, năng lực hoạch định, điều phối và quản trị chiến lược sẽ là thước đo bản lĩnh quốc gia. Chính những phẩm chất đó không chỉ giúp bảo vệ lợi ích trước mắt, mà còn tạo nền tảng để duy trì dư địa phát triển và củng cố vị thế trong tương lai.
Minh Văn