Trong bối cảnh trật tự quyền lực toàn cầu đang tái định hình sâu sắc, cạnh tranh giữa các quốc gia không còn theo lối mòn của đối đầu trực diện hay phân tuyến rạch ròi. Thế giới đang vận hành trong một cấu trúc quyền lực bất cân xứng, nơi một số ít chủ thể có thể áp đặt luật chơi, buộc phần lớn quốc gia còn lại phải thích nghi để tồn tại và bảo vệ lợi ích cốt lõi. Trong tình thế ấy, quản trị cạnh tranh không chỉ là lựa chọn mang tính chiến lược, mà còn là điều kiện sống còn đối với những quốc gia không chấp nhận bị khuất phục.
Thế giới bất cân xứng – Môi trường cạnh tranh mới
Bất cân xứng quyền lực đang trở thành đặc trưng nổi bật của hệ thống quốc tế hiện đại. Sự chênh lệch sâu sắc về quân sự, kinh tế, công nghệ và khả năng định hình luật chơi toàn cầu khiến cạnh tranh quốc tế diễn ra trên một mặt phẳng nghiêng, không cân xứng. Trong bối cảnh đó, tư duy đối đầu trực diện thường dẫn đến những tổn thất vượt quá khả năng chịu đựng của các quốc gia có vị thế hạn chế.
Thực tiễn cho thấy cạnh tranh hiện nay ngày càng phức tạp và kéo dài. Dù công cụ quân sự vẫn hiện diện, nhưng được sử dụng thận trọng hơn. Thay vào đó, các biện pháp kinh tế, công nghệ, tài chính, pháp lý và truyền thông đang trở thành vũ khí cạnh tranh chủ yếu, từ trừng phạt kinh tế, kiểm soát chuỗi cung ứng, hạn chế công nghệ cao đến thao túng dư luận quốc tế.
Trong môi trường quyền lực bất cân xứng, cạnh tranh không nhằm loại bỏ đối phương tức thì, mà hướng đến việc bào mòn năng lực, thu hẹp dư địa chiến lược và gia tăng áp lực dài hạn. Ukraine là một minh chứng rõ nét: Những sai lầm trong định hướng chiến lược của giới lãnh đạo Ukraine đã góp phần kéo dài xung đột, biến quốc gia này thành tâm điểm cạnh tranh giữa các cường quốc. Khi không gian hành động bị chi phối bởi lợi ích chiến lược từ bên ngoài, Ukraine đã phải trả giá đắt về kinh tế, xã hội và an ninh.
Quản trị cạnh tranh – Từ đối đầu sang kiểm soát xung đột
Trong thế giới bất cân xứng, quản trị cạnh tranh không đồng nghĩa với né tránh đối đầu, mà là nghệ thuật kiểm soát xung đột trong những giới hạn có thể chấp nhận. Mục tiêu là bảo toàn nguồn lực và duy trì không gian chiến lược thay vì tiêu hao trong những cuộc đối đầu không cân sức. Giữ cho căng thẳng không vượt ngưỡng mất kiểm soát chính là thước đo năng lực hoạch định chiến lược và bản lĩnh chính trị của một quốc gia.
Thực tế quốc tế cho thấy, nhiều quốc gia đã chọn cách tiếp cận linh hoạt nhằm tránh bị cuốn sâu vào vòng xoáy đối đầu trực diện. Venezuela là ví dụ điển hình. Dù chịu sức ép trừng phạt kéo dài, nước này vẫn duy trì kênh đối thoại ngoại giao và kiên định lập trường về chủ quyền, qua đó giữ được thế chủ động tương đối và tránh rơi vào thế cô lập hoàn toàn.
Ngược lại, Syria minh chứng cho hệ quả nặng nề khi xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát. Nội chiến kéo dài từ năm 2011 đã biến quốc gia này thành chiến trường cạnh tranh phức hợp giữa các lực lượng bên ngoài, dẫn đến sự phân mảnh nghiêm trọng trong cấu trúc chủ quyền quốc gia.
Tồn tại – Một hình thức đấu tranh ở trình độ cao
Trong môi trường quyền lực bất cân xứng, tồn tại không còn là trạng thái thụ động hay phòng thủ đơn thuần. Trái lại, đó là một hình thức đấu tranh ở trình độ cao, nơi mỗi quyết sách đều nhằm bảo toàn quốc gia trong dài hạn. Việc duy trì ổn định chính trị, bảo vệ đời sống xã hội và đảm bảo bộ máy nhà nước vận hành hiệu quả chính là nền tảng cốt lõi của năng lực cạnh tranh quốc gia.
Cuba là minh chứng tiêu biểu cho logic này. Dù đối mặt với lệnh bao vây, cấm vận kéo dài hàng thập kỷ, quốc gia này không chọn đối đầu cực đoan, mà kiên trì bảo vệ nền tảng xã hội và duy trì hệ thống quản trị. Sự bền bỉ ấy, tự thân, đã trở thành một hình thức đấu tranh có chiều sâu.
Tương tự, Iran cho thấy một cách tiếp cận kiên định nhưng không cực đoan. Dưới sức ép kéo dài, Iran vẫn bảo vệ được các lợi ích chiến lược cốt lõi, đồng thời linh hoạt điều chỉnh sách lược đối ngoại để duy trì không gian chiến lược cần thiết.
Triều Tiên là một trường hợp đặc biệt, thể hiện mô hình sinh tồn trong môi trường quyền lực cực kỳ bất cân xứng. Dưới sức ép an ninh và cấm vận triền miên, quốc gia này chọn tập trung cao độ vào bảo đảm an ninh chế độ và duy trì khả năng răn đe chiến lược. Dù phải đánh đổi bằng sự cô lập và chi phí kinh tế lớn, cách tiếp cận này giúp Triều Tiên tránh được kịch bản bị áp đặt từ bên ngoài.
Từ các ví dụ trên có thể thấy, trong thế giới bất cân xứng quyền lực, mỗi quốc gia buộc phải tìm cho mình một lối đi riêng để tồn tại. Dù khác biệt về phương thức, điểm chung là tất cả đều đặt mục tiêu sinh tồn và bảo vệ chủ quyền lên hàng đầu.
Bài học cho các quốc gia không chịu khuất phục
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, những quốc gia không chịu khuất phục trước áp lực bên ngoài thường hội tụ ba yếu tố cốt lõi: kiên định về chiến lược, linh hoạt trong sách lược và vững vàng về nội lực. Họ tránh rơi vào chiếc bẫy danh dự – nơi ngôn từ cứng rắn lấn át những tính toán tỉnh táo cho sinh tồn dài hạn.
Trong một thế giới bất cân xứng, việc xác lập đúng lợi ích cốt lõi trở thành điều kiện tiên quyết. Không phải mọi vấn đề đều mang giá trị chiến lược tương đương. Phân tầng lợi ích một cách minh triết giúp quốc gia nhận diện rõ giới hạn không thể nhân nhượng và không gian có thể linh hoạt để giảm thiểu tổn thất, duy trì thế chủ động.
Củng cố năng lực quản trị nội bộ cũng là yếu tố mang tính sống còn. Một quốc gia chia rẽ về chính trị – xã hội rất dễ bị tác động và thao túng từ bên ngoài. Ngược lại, sự ổn định chính trị, đồng thuận xã hội và bảo đảm đời sống nhân dân chính là lớp “lá chắn mềm” bảo vệ quốc gia trước sức ép kéo dài.
Bên cạnh đó, mở rộng và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại là một hướng đi khôn ngoan. Thay vì bị ràng buộc vào một trục quyền lực, việc tận dụng các giao thoa lợi ích giữa các trung tâm lớn giúp quốc gia duy trì thế cân bằng linh hoạt, không bị cuốn vào thế đối đầu hay chọn phe cứng nhắc.
Quản trị cạnh tranh vì thế không chỉ là nghệ thuật đối ngoại, mà còn là bản lĩnh quản trị quốc gia ở tầm cao. Trong thế giới đầy bất định và chênh lệch quyền lực, quốc gia không nhất thiết phải mạnh nhất, nhưng cần phải vững nhất – đủ kiên định để không đánh mất mục tiêu, đủ linh hoạt để thích ứng, và đủ nội lực để vượt qua những chu kỳ cạnh tranh kéo dài.
Minh Văn