Dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ là mục tiêu, mà còn là phương thức tổ chức và vận hành quyền lực trong mô hình lãnh đạo tập thể ở Việt Nam. Trên hành trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, dân chủ vừa là nền tảng chính trị – xã hội, vừa là cơ chế bảo đảm để quyền lực gắn bó với nhân dân, chịu sự giám sát và phục vụ lợi ích của nhân dân. Cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” là minh chứng sinh động cho mối quan hệ biện chứng giữa sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước và quyền làm chủ của nhân dân.
Dân chủ xã hội chủ nghĩa – Nền tảng xã hội của quyền lực chính trị
Dân chủ xã hội chủ nghĩa được xác định là hình thức dân chủ gắn bó chặt chẽ với vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản, phản ánh bản chất của Nhà nước “của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân”. Khác với các mô hình dân chủ hình thức thường chỉ dừng lại ở các thủ tục bầu cử định kỳ, dân chủ xã hội chủ nghĩa nhấn mạnh quyền làm chủ thực chất của nhân dân trong toàn bộ tiến trình hoạch định, thực thi và giám sát quyền lực.
Trong mô hình lãnh đạo tập thể, dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ thể hiện ở việc người dân được tham gia, mà còn nằm ở cơ chế bảo đảm sự cân bằng giữa quyền lực chính trị và sự tham gia xã hội. Khi quyền lực được phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các thiết chế, vai trò làm chủ của nhân dân trở thành yếu tố điều chỉnh then chốt, góp phần ngăn ngừa sự tập trung quyền lực, đồng thời nâng cao tính chính danh và tính bền vững của hệ thống chính trị.
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, dân chủ xã hội chủ nghĩa được triển khai đồng bộ và xuyên suốt từ trung ương đến địa phương, từ các cơ quan nhà nước đến cộng đồng dân cư, từ khâu hoạch định chính sách đến quá trình tổ chức thực hiện. Chính sự lan tỏa này đã tạo nên một nền tảng xã hội vững chắc cho mô hình lãnh đạo tập thể, trong đó nhân dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tích cực tham gia quản trị xã hội và giám sát quyền lực.
Cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” trong thực tiễn quản trị xã hội
Cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” là minh chứng sinh động cho việc cụ thể hóa dân chủ xã hội chủ nghĩa trong đời sống chính trị – xã hội ở Việt Nam. Đây không đơn thuần là khẩu hiệu tuyên truyền, mà là một quy trình dân chủ đầy đủ, phản ánh sự tham gia thực chất của nhân dân vào quá trình xây dựng, thực hiện và giám sát quyền lực nhà nước.
“Dân biết” gắn liền với yêu cầu công khai, minh bạch thông tin. Khi các chủ trương, chính sách, quy hoạch, ngân sách hay các dự án đầu tư công được thông tin rộng rãi và kịp thời, người dân có điều kiện tiếp cận, theo dõi và đánh giá hoạt động của chính quyền. Thực tiễn cho thấy, ở những địa phương làm tốt công khai, minh bạch, mức độ đồng thuận xã hội cao hơn, khiếu nại, tố cáo và xung đột lợi ích được giảm thiểu.
“Dân bàn” thể hiện quyền tham gia góp ý, thảo luận của nhân dân đối với các vấn đề có ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng. Thông qua các hình thức như hội nghị nhân dân, lấy ý kiến cử tri, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, tiếng nói của người dân được lắng nghe và phản ánh vào quá trình hoạch định chính sách. Cơ chế này góp phần nâng cao tính thực tiễn, tính khả thi và hiệu quả trong tổ chức thực hiện.
“Dân làm” khẳng định vai trò chủ thể của nhân dân trong việc triển khai các chủ trương, chính sách. Khi người dân tích cực tham gia các phong trào xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường và giữ gìn an ninh trật tự, dân chủ không chỉ dừng lại ở lời nói, mà trở thành hành động, thành động lực thúc đẩy phát triển bền vững.
“Dân kiểm tra” là khâu then chốt, bảo đảm sự bền vững của nền dân chủ. Thông qua các hoạt động giám sát cộng đồng, vai trò của Mặt trận Tổ quốc, của báo chí và dư luận xã hội, hoạt động của bộ máy chính quyền và đội ngũ cán bộ được đặt trong khuôn khổ kiểm soát xã hội. Đây là cơ chế quan trọng để ngăn ngừa lạm quyền, tăng cường trách nhiệm giải trình và củng cố lòng tin của nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.
Dân chủ xã hội chủ nghĩa trong mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân
Trong mô hình chính trị của Việt Nam, dân chủ xã hội chủ nghĩa đóng vai trò là cầu nối căn bản giữa sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước và quyền làm chủ của nhân dân. Đảng lãnh đạo thông qua đường lối, chủ trương; Nhà nước quản lý bằng pháp luật và chính sách; nhân dân thực hiện quyền làm chủ thông qua các hình thức dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Ba yếu tố này tạo thành một chỉnh thể thống nhất, trong đó dân chủ giữ vai trò điều hòa, liên kết và bảo đảm tính chính danh của quyền lực.
Thực tiễn cho thấy, khi cơ chế dân chủ được vận hành một cách thực chất, không hình thức, sự đồng thuận xã hội được củng cố, hiệu lực, hiệu quả của quản trị nhà nước được nâng cao, và mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân trở nên gắn bó, hài hòa hơn. Ngược lại, nếu dân chủ chỉ tồn tại trên danh nghĩa hoặc mang tính hình thức, nguy cơ xa rời quần chúng, sự suy giảm lòng tin và hiệu quả quản lý là điều có thể xảy ra.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của xã hội thông tin, dân chủ xã hội chủ nghĩa đang đứng trước những yêu cầu và thách thức mới. Không gian mạng mở rộng khả năng tiếp cận thông tin và tham gia xã hội của người dân, đồng thời đặt ra những vấn đề phức tạp về quản lý nhà nước và kiểm soát thông tin. Trước thực tế đó, việc hoàn thiện cơ chế dân chủ phải được đặt trong tổng thể của quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, trong đó cần đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực quản trị, tăng cường kỷ cương và bảo đảm sự tham gia có trách nhiệm của toàn xã hội.
Ý nghĩa thể chế của dân chủ xã hội chủ nghĩa đối với mô hình lãnh đạo tập thể
Từ góc độ thể chế, có thể khẳng định rằng dân chủ xã hội chủ nghĩa, cùng với cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” là điều kiện không thể thiếu để bảo đảm mô hình lãnh đạo tập thể vận hành hiệu quả và chính danh. Nếu sự lãnh đạo của Đảng định hướng về chính trị, nếu hệ thống pháp quyền xác lập khuôn khổ thể chế, thì dân chủ xã hội chủ nghĩa chính là nền tảng xã hội, nơi quyền lực nhà nước được gắn bó chặt chẽ với nhân dân, chịu sự kiểm soát của nhân dân và phục vụ lợi ích của nhân dân.
Trong bối cảnh phát triển mới, yêu cầu đặt ra là phải tiếp tục mở rộng không gian dân chủ đi đôi với tăng cường kỷ cương, thượng tôn pháp luật; phát huy vai trò giám sát của nhân dân gắn với nâng cao trách nhiệm giải trình của bộ máy công quyền; đồng thời kết hợp hài hòa giữa dân chủ trực tiếp và dân chủ đại diện. Đây chính là hướng đi để dân chủ xã hội chủ nghĩa không chỉ dừng lại ở một mục tiêu lâu dài, mà thực sự trở thành động lực thúc đẩy phát triển, tăng cường ổn định và bảo đảm tính bền vững cho hệ thống chính trị.
Thực tiễn cách mạng Việt Nam đã chứng minh rằng, mọi thắng lợi bền vững đều bắt nguồn từ việc phát huy đầy đủ quyền làm chủ của nhân dân. Sự kết hợp chặt chẽ giữa vai trò lãnh đạo của Đảng, khuôn khổ pháp quyền của Nhà nước và cơ chế dân chủ xã hội chủ nghĩa đã tạo nên sức mạnh tổng hợp cho chế độ. Qua đó, quyền lực nhà nước không chỉ thể hiện ở hiệu quả tổ chức và điều hành, mà còn ở mức độ đồng thuận xã hội và niềm tin vững chắc của nhân dân vào hệ thống chính trị.
Minh Văn