Ucraina không nhất thiết trở thành chiến trường chỉ bởi một xung đột quân sự hay một quyết định chính trị đơn lẻ. Bi kịch sâu xa hơn của quốc gia này bắt nguồn từ vị trí địa chính trị nhạy cảm, cấu trúc nội tại phân mảnh và chuỗi lựa chọn chiến lược thiếu nhất quán trong bối cảnh cạnh tranh giữa các cường quốc sau Chiến tranh Lạnh. Khi đánh mất tư thế chủ thể độc lập, Ukraina từng bước trượt khỏi vị thế một quốc gia có tiềm năng chiến lược, trở thành “con bài” và rồi bị đẩy vào vai trò chiến trường trong ván cờ địa chính trị toàn cầu.
Không gian địa chính trị đặc biệt của Ukraina
Nằm giữa Nga và châu Âu, Ukraina sở hữu vị trí địa chính trị nhạy cảm, đóng vai trò vùng đệm chiến lược với ý nghĩa vượt trội về quân sự, năng lượng và giao thông. Lãnh thổ nước này kiểm soát nhiều tuyến vận tải then chốt nối Đông Âu với Biển Đen, đồng thời có chiều sâu chiến lược gắn liền với cấu trúc an ninh của Nga và hệ thống phòng thủ phía đông của châu Âu. Trong suốt lịch sử hiện đại, các cường quốc luôn coi Ukraina là khu vực thiết yếu cần kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng.
Sau khi Liên Xô tan rã năm 1991, thế giới chuyển sang trật tự đơn cực với ưu thế áp đảo nghiêng về Hoa Kỳ và phương Tây, trong khi Nga rơi vào khủng hoảng toàn diện. Ukraina giành được độc lập trong khoảng trống quyền lực ấy, nhưng chưa kịp xây dựng một chiến lược quốc gia vững chắc để thích ứng với những biến động địa chính trị hậu Chiến tranh Lạnh.
Bên trong Ukraina, sự khác biệt Đông – Tây là một thực tế lịch sử – xã hội kéo dài hàng thế kỷ. Miền Tây chịu ảnh hưởng sâu sắc từ không gian Trung Âu, trong khi miền Đông và Nam gắn bó chặt chẽ với di sản Nga – Xô viết, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp, ngôn ngữ và cấu trúc xã hội. Những khác biệt này vốn không tất yếu dẫn đến xung đột nếu được điều tiết bằng tư duy dung hòa và một tầm nhìn lợi ích quốc gia thống nhất.
Tuy nhiên, vấn đề trở nên phức tạp khi sự phân hóa nội tại bị chính trị hóa và khai thác từ bên ngoài. Đường ranh Đông – Tây, từ chỗ là biểu hiện của sự đa dạng lịch sử, đã dần bị chuyển hóa thành ranh giới chiến lược, khiến Ukraina trở thành một không gian dễ bị lôi kéo, chi phối và tái định hình bởi các trung tâm quyền lực lớn.
Từ quốc gia độc lập đến “con bài” địa chính trị
Trong những năm đầu sau khi giành độc lập, Ukraina đứng trước loạt lựa chọn chiến lược mang tính định hình vận mệnh quốc gia. Sau năm 1991, nước này thừa hưởng kho vũ khí hạt nhân lớn thứ ba thế giới, với khoảng 1.900 đầu đạn chiến lược và hàng trăm phương tiện phóng. Tuy nhiên, dưới áp lực quốc tế và kỳ vọng hội nhập vào trật tự toàn cầu hậu Chiến tranh Lạnh, Ukraina đã lựa chọn từ bỏ toàn bộ vũ khí hạt nhân vào giữa thập niên 1990 để đổi lấy các cam kết chính trị về an ninh và chủ quyền.
Việc giải trừ hạt nhân được xem là bước đi mang tính biểu tượng cho sự hòa nhập vào cộng đồng quốc tế. Song, quyết định này cũng đồng nghĩa với việc tự tước bỏ công cụ răn đe chiến lược then chốt, một lá chắn an ninh tối hậu trong bối cảnh quốc gia còn non trẻ và đầy biến động. Những bảo đảm an ninh mang tính chính trị không đi kèm cơ chế phòng thủ tập thể ràng buộc, tạo ra khoảng trống giữa kỳ vọng và năng lực tự bảo vệ trên thực tế.
Song hành với tiến trình giải trừ hạt nhân là sự suy thoái nghiêm trọng của ngành công nghiệp quốc phòng. Trước năm 1991, Ukraina là một trong những trung tâm công nghiệp quân sự chủ lực của Liên Xô, với năng lực sản xuất tên lửa đạn đạo, động cơ phản lực, tàu chiến và nhiều hệ thống vũ khí phức tạp. Tuy nhiên, bước sang thập niên 1990, phần lớn các cơ sở này bị cắt giảm, chuyển đổi hoặc đóng cửa do thiếu đơn hàng, đứt gãy chuỗi công nghệ và sự thiếu nhất quán trong định hướng chính sách.
Hệ quả là sự suy yếu không chỉ trong năng lực tự chủ quốc phòng mà còn trong nền tảng khoa học – kỹ thuật và lực lượng nhân sự trình độ cao. Một quốc gia từng sở hữu năng lực chế tạo máy bay vận tải cỡ lớn, động cơ phản lực và tên lửa chiến lược, đã dần trở nên phụ thuộc vào nhập khẩu và viện trợ quân sự từ bên ngoài, một bước trượt dài từ chủ thể chiến lược thành “con bài” trong ván cờ địa chính trị quốc tế.
Quốc tế hóa xung đột và sự biến dạng của nhà nước
Khi năng lực tự vệ chiến lược suy giảm, đời sống chính trị nội bộ của Ukraina ngày càng bị chi phối bởi các yếu tố địa chính trị. Các lực lượng chính trị không đơn thuần tranh luận về chương trình phát triển, mà trở thành đại diện cho những lựa chọn trục chiến lược đối lập. “Thân Đông” và “thân Tây” vượt ra khỏi phạm vi khác biệt quan điểm, trở thành biểu hiện của sự chọn phe trong cuộc cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc.
Từ nền tảng đó, các mâu thuẫn nội bộ dần bị quốc tế hóa. Những bất đồng chính trị – xã hội vốn cần được giải quyết thông qua đối thoại quốc gia đã bị kéo vào cuộc đối đầu sâu sắc giữa Nga và phương Tây. Các công cụ dân chủ như bầu cử, phong trào xã hội, truyền thông và viện trợ bị đặt trong bối cảnh cạnh tranh địa chính trị, khiến vai trò điều tiết và trung lập của nhà nước trung ương suy yếu rõ rệt.
Cùng với khủng hoảng an ninh là sự lệ thuộc ngày càng lớn về kinh tế. Trong nhiều giai đoạn khó khăn, ngân sách Ukraina phụ thuộc nặng nề vào các khoản vay và hỗ trợ tài chính từ quốc tế, vốn đi kèm với những điều kiện chính sách chặt chẽ. Hệ quả là chủ quyền kinh tế bị thu hẹp, trong khi năng lực hoạch định chiến lược quốc gia dài hạn dần bị bào mòn.
Song song, di sản lịch sử và văn hóa của Ukraina cũng chịu tổn hại nghiêm trọng. Nhiều biểu tượng, ký ức và không gian văn hóa gắn với lịch sử đa tầng của quốc gia bị chính trị hóa, phủ định hoặc phá hủy trong quá trình đối đầu. Điều này không chỉ khoét sâu chia rẽ xã hội mà còn làm xói mòn nền tảng đoàn kết dân tộc, một yếu tố cốt lõi cho sự ổn định và phát triển bền vững.
Từ con bài đến chiến trường: Một quy luật phổ quát
Khi xung đột leo thang, Ukraina không chỉ là một bên tham chiến, mà trở thành chiến trường nơi các chiến lược lớn va chạm trực diện. Tính chất ủy nhiệm của cuộc xung đột ngày càng lộ rõ, khi nhiều quyết sách trọng yếu vượt khỏi tầm kiểm soát của Kiev, gắn chặt với lợi ích và toan tính của các cường quốc bên ngoài.
Cái giá phải trả cho việc đánh mất tư thế chủ thể là vô cùng lớn: lãnh thổ bị chia cắt, sinh mạng con người tổn thất nặng nề, nền kinh tế suy kiệt, và triển vọng phát triển dài hạn bị đẩy vào thế bị động. Trong ván cờ địa chính trị hiện đại, lợi ích cốt lõi của quốc gia dần không còn là ưu tiên trung tâm.
Bi kịch của Ukraina không khởi phát từ một biến cố đơn lẻ, mà là hệ quả tích tụ của vị trí địa chính trị nhạy cảm, cấu trúc nội sinh phân hóa và chuỗi lựa chọn chiến lược thiếu nhất quán trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực toàn cầu. Điều này phản ánh một quy luật mang tính phổ quát: các quốc gia nằm ở vị trí chiến lược, nếu không có tư duy độc lập, năng lực tự chủ và khả năng cân bằng quan hệ quốc tế, rất dễ rơi vào vòng xoáy bị lôi kéo từ con bài thành chiến trường.
Từ tiến trình của Ukraina, các quốc gia vừa và nhỏ hoàn toàn có thể rút ra những bài học sâu sắc: chỉ khi giữ vững bản lĩnh chiến lược và tư thế tự chủ, họ mới có thể tồn tại và phát triển trong một thế giới đầy biến động và phân cực như hiện nay.
Thế Nguyễn – Minh Văn