Trong trật tự thế giới hậu Chiến tranh Lạnh, các quốc gia vừa và nhỏ ngày càng đối mặt với thách thức sinh tồn khi cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc leo thang. Bi kịch Ukraine phản ánh mối lo chung về việc bảo vệ chủ quyền và ổn định nội tại trong thế giới bất định. Bài học chiến lược không chỉ nằm ở tăng cường quốc phòng, mà còn ở khả năng ngoại giao linh hoạt, thiết lập quan hệ cân bằng và duy trì không gian phát triển độc lập.
Vị thế địa chính trị nhạy cảm và áp lực lựa chọn: Cơ hội hay cạm bẫy chiến lược?
Trong thế giới đầy biến động hiện nay, các quốc gia vừa và nhỏ thường tọa lạc tại những “vùng đệm chiến lược”, nơi mà lợi ích của các cường quốc đan xen, va chạm và cạnh tranh không ngừng. Vị trí địa lý, vốn được coi là lợi thế để phát triển kinh tế và kết nối khu vực, lại đồng thời trở thành con dao hai lưỡi, tạo ra sức ép chiến lược kéo dài, buộc các quốc gia này phải luôn giữ thăng bằng trên sợi dây mỏng manh giữa các thế lực đối đầu.
Sự gần kề với các trung tâm quyền lực khiến họ không chỉ dễ trở thành đối tượng lôi kéo ảnh hưởng, mà còn có nguy cơ bị biến thành “bàn cờ” trong những nước đi địa chính trị mà chính họ không làm chủ. Trong nhiều trường hợp, lợi ích quốc gia bị đặt dưới cái bóng của các toan tính toàn cầu, nơi “lựa chọn phe” không còn là quyền tự chủ, mà là phản ứng mang tính sinh tồn.
Áp lực lựa chọn phe không chỉ đến từ các yêu cầu chính trị, mà còn được “bọc đường” qua hình thức cam kết an ninh, hỗ trợ quân sự, viện trợ tài chính hay phát triển. Tuy nhiên, chính những lợi ích tức thời ấy có thể làm mờ đi ranh giới giữa nhu cầu ngắn hạn và lợi ích chiến lược lâu dài. Nếu thiếu bản lĩnh chính trị và tầm nhìn địa chiến lược sâu rộng, quốc gia dễ bị cuốn vào vòng xoáy phụ thuộc, đánh mất không gian tự chủ chính sách, thứ tài sản quý giá bậc nhất trong kỷ nguyên cạnh tranh nước lớn.
Thực tế đã cho thấy: không phải mọi sự chọn phe đều mang lại an ninh bền vững. Khi cán cân quyền lực toàn cầu thay đổi, hoặc ưu tiên chiến lược của các cường quốc chuyển dịch, những bảo đảm từng được xem là “vững như bàn thạch” có thể tan biến chỉ sau một nhiệm kỳ chính trị. Khi đó, cái giá phải trả không chỉ là khoảng trống an ninh, mà là sự đổ vỡ niềm tin và khủng hoảng nội tại.
Vì vậy, sự linh hoạt trong chính sách đối ngoại, tư duy cân bằng giữa các bên lớn, cùng năng lực củng cố sức mạnh tự thân, cả về kinh tế, quốc phòng lẫn bản sắc văn hóa – chính là “hàng rào an ninh” hiệu quả nhất giúp các quốc gia vừa và nhỏ thoát khỏi thế bị động, từ đó định hình vai trò chủ thể trong cuộc chơi chiến lược toàn cầu.
Ảo tưởng bảo đảm an ninh và cái giá của sự lệ thuộc: Cái giá của niềm tin trao nhầm chỗ
Một trong những bài học xương máu từ cuộc khủng hoảng tại Ukraine là sự nguy hiểm của việc đặt trọn niềm tin vào các cam kết bảo đảm an ninh đến từ bên ngoài. Sự đánh đổi các công cụ tự vệ chiến lược, dù dưới hình thức phi hạt nhân hóa hay cắt giảm năng lực phòng vệ – để nhận lấy các hứa hẹn chính trị hay viện trợ kinh tế ngắn hạn, có thể tạo ra cảm giác an toàn tức thời. Nhưng chính cảm giác ấy, khi không được bảo chứng bởi năng lực thực chất, lại trở thành điểm yếu chí mạng trong những thời khắc quyết định.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, không ít quốc gia vừa và nhỏ từng kỳ vọng rằng “cái ô” bảo trợ từ các cường quốc sẽ là tấm khiên vững chắc bảo vệ họ trước những biến động địa chính trị. Nhưng lịch sử cũng không thiếu những lần các bảo đảm “vô điều kiện” trở nên trống rỗng khi lợi ích của bên bảo trợ chuyển hướng. Khi ấy, lời hứa không ràng buộc pháp lý, thiếu cơ chế thực thi, dễ dàng bị điều chỉnh theo thời cuộ, để lại khoảng trống an ninh lớn tới mức không thể lấp đầy trong thời gian ngắn.
Những minh chứng sống động không thiếu. Triều Tiên, dù bị cô lập và chịu cấm vận kéo dài vẫn kiên định duy trì năng lực răn đe chiến lược như “bảo hiểm sinh tồn”. Cách tiếp cận này, dù gây tranh cãi, phản ánh lựa chọn dứt khoát giữa an ninh độc lập và sự lệ thuộc rủi ro. Trong logic của họ, mất đi công cụ tự vệ cốt lõi là đánh đổi quá lớn – một bài học mà nhiều quốc gia khác đang dần ngộ ra sau các biến cố toàn cầu.
Ngược lại, trường hợp Philippines là lời cảnh tỉnh cho mặt trái của sự phụ thuộc sâu vào một đối tác chiến lược duy nhất. Những thời kỳ định hướng chính sách bị chi phối đã khiến không gian hành động quốc gia bị thu hẹp, buộc nước này phải từng bước điều chỉnh chiến lược, thúc đẩy đa dạng hóa quan hệ và củng cố thế cân bằng nhằm giành lại quyền tự chủ.
Điểm chung giữa các ví dụ này không nằm ở mô hình chính trị hay vị trí địa lý, mà ở nhận thức chiến lược: an ninh không thể “thuê ngoài”. Trong thế giới đầy bất định, quyền tự chủ, đặc biệt là tự chủ trong năng lực phòng vệ là yếu tố không thể thay thế nếu một quốc gia muốn tự viết nên vận mệnh của mình thay vì trở thành hệ quả trong phép toán chiến lược của kẻ khác.
Quản trị khác biệt nội sinh và giữ vững đồng thuận quốc gia: Nền móng chống chịu trong thế giới đa cực.
Các quốc gia vừa và nhỏ thường mang trong mình một “bức tranh ghép” phức tạp của lịch sử, văn hóa, sắc tộc và vùng miền. Sự đa dạng ấy là một phần bản sắc, đồng thời là một thách thức lớn trong việc xây dựng đồng thuận quốc gia. Nếu được quản trị một cách khéo léo và bao trùm, đây có thể là nguồn lực nội sinh thúc đẩy sáng tạo, phát triển bền vững. Nhưng nếu bị chính trị hóa, đặc biệt là khi các khác biệt ấy bị gắn chặt vào các trục đối ngoại hoặc bị lợi dụng bởi các thế lực bên ngoài, thì nguy cơ phân rã nội bộ sẽ trở thành rủi ro chiến lược thực sự.
Trường hợp của Ukraine là một minh chứng rõ nét. Khi các khác biệt văn hóa, ngôn ngữ, khuynh hướng chính trị và vùng miền bị đẩy thành đối lập mang tính đối ngoại (thân Tây hay thân Nga), xung đột nội tại không chỉ bùng nổ mà còn bị khoét sâu bởi can dự từ bên ngoài. Sự phân cực trong xã hội dẫn tới việc đồng thuận quốc gia suy giảm nghiêm trọng, trong khi năng lực điều tiết của nhà nước trung ương dần mất hiệu lực. Kết quả là quốc gia không chỉ chia rẽ từ bên trong mà còn trở nên dễ tổn thương trước các tác động địa chính trị từ bên ngoài.
Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn ngày càng gia tăng, giữ vững đoàn kết dân tộc và đồng thuận xã hội không chỉ là một nhiệm vụ nội trị mà còn là nền tảng của phòng vệ chiến lược. Tôn trọng sự đa dạng, bảo đảm công bằng vùng miền, và đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích phe phái là những nguyên tắc bất biến để duy trì sự gắn kết trong lòng dân tộc.
Đồng thuận không có nghĩa là đồng nhất, mà là sự đồng hành trên một nền tảng lợi ích chung – nơi mọi nhóm xã hội đều cảm thấy được lắng nghe, được đại diện và được bảo vệ. Khi xã hội đủ vững về mặt nội bộ, năng lực chống chịu trước áp lực từ bên ngoài sẽ mạnh hơn bất kỳ loại vũ khí nào. Đó chính là “lá chắn mềm” giúp các quốc gia vừa và nhỏ trụ vững trước sóng gió toàn cầu.
Giữ cân bằng chiến lược và mở rộng không gian tự chủ: Lựa chọn bản lĩnh trong thế giới bị phân cực
Một trong những bài học xuyên suốt từ lịch sử và thực tiễn quốc tế là tầm quan trọng sống còn của tư duy cân bằng chiến lược đối với các quốc gia vừa và nhỏ. Trong môi trường toàn cầu đang tái định hình với nhiều liên minh, trục ảnh hưởng và cạnh tranh địa chính trị ngày càng gay gắt, việc nghiêng hẳn về một phía có thể tạo ra lợi ích ngắn hạn nhưng lại tiềm ẩn rủi ro mất cân bằng lâu dài. Ngược lại, duy trì thế cân bằng và chủ động mở rộng không gian tự chủ sẽ tạo nên nền tảng ổn định bền vững, cho phép quốc gia linh hoạt xoay chuyển trong các tình huống phức tạp.
Nam Tư trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh là một trường hợp đáng chú ý. Không gia nhập bất kỳ khối quân sự nào dù bị kẹp giữa hai cực quyền lực Đông – Tây, quốc gia này đã từng duy trì được không gian chiến lược tương đối độc lập và vai trò trung gian quốc tế đáng kể. Tuy nhiên, bài học từ sự tan rã sau này của Nam Tư cũng cho thấy: cân bằng chiến lược chỉ phát huy hiệu quả nếu được chống đỡ bởi nội lực mạnh mẽ và đồng thuận xã hội cao. Khi nền tảng nội bộ rạn nứt, mọi thế cân bằng đối ngoại đều có nguy cơ sụp đổ như một hệ quả tất yếu.
Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Phần Lan là hình mẫu về một quốc gia nhỏ biết chủ động kiến tạo thế cân bằng chiến lược. Dù giáp Liên Xô, một siêu cường lúc bấy giờ, Phần Lan vẫn khôn khéo duy trì chính sách trung lập, không gia nhập liên minh quân sự nào. Với ngoại giao mềm dẻo và nội lực ổn định, Helsinki thiết lập quan hệ song phương với cả phương Tây lẫn Liên Xô, bảo toàn không gian phát triển trong nhiều thập kỷ bất ổn. Tuy nhiên, sau xung đột Nga – Ukraine, Phần Lan gia nhập NATO (2023), đánh dấu bước ngoặt lớn: từ thế trung lập chủ động trở thành “tiền đồn” của NATO tại Đông Bắc châu Âu. Dù mang lại lợi ích an ninh ngắn hạn, điều này khiến Phần Lan mất đi phần lớn dư địa trung gian chiến lược, đối mặt với nguy cơ trở thành điểm nóng trong căng thẳng Nga – NATO.
Tự cường và phát triển bền vững – Nền tảng của lựa chọn chiến lược
Bài học sau cùng, cũng là cốt lõi đối với các quốc gia vừa và nhỏ chính là xây dựng nội lực vững mạnh như nền móng cho mọi lựa chọn chiến lược. Tự cường không đơn thuần là tăng cường quốc phòng, mà còn là nâng cao sức mạnh tổng hợp: một nền kinh tế đủ sức chống chịu, hệ thống chính trị ổn định, xã hội gắn kết, và trình độ khoa học – công nghệ đủ sức làm chủ vận mệnh. Chỉ khi nội lực đủ mạnh, quốc gia mới có thể mở rộng không gian chiến lược, giữ thế chủ động trong quan hệ đối ngoại và bảo vệ lợi ích quốc gia trước sức ép của các cường quốc.
Việt Nam là một minh chứng điển hình cho con đường tự cường đầy bản lĩnh đó. Là một quốc gia nhỏ bé, từng gánh chịu hậu quả nặng nề của chiến tranh, Việt Nam bước vào thời kỳ hiện đại với muôn vàn khó khăn, trong khi phải đối mặt với sức ép địa chính trị lớn từ cả Mỹ và Trung Quốc, hai siêu cường có ảnh hưởng sâu rộng trong khu vực. Nhưng chính trong thế khó, Việt Nam đã lựa chọn con đường “biết mình, biết ta”, kiên định với tư duy độc lập, tự lực tự cường và linh hoạt chiến lược.
Không ngả hẳn về bất kỳ phía nào, không để mình bị cuốn vào các liên minh đối đầu, Việt Nam từng bước tạo dựng được vị thế cân bằng, khiến cả Mỹ lẫn Trung Quốc đều phải tôn trọng vai trò, lợi ích và tiếng nói riêng của mình. Từ chỗ là một quốc gia hậu chiến với nền kinh tế trì trệ, Việt Nam hôm nay đã vươn lên trở thành một trung tâm kết nối kinh tế, chính trị quan trọng của ASEAN, đồng thời là đối tác chiến lược ngày càng được đánh giá cao trên trường quốc tế.
Từ câu chuyện Việt Nam, có thể khẳng định rằng: con đường an toàn và bền vững nhất cho các quốc gia vừa và nhỏ là tư duy độc lập, giữ vững tự chủ, kiên định với lợi ích quốc gia, và hội nhập quốc tế trên nền tảng nội lực mạnh mẽ. Chỉ như vậy, họ mới có thể đứng vững giữa làn sóng cạnh tranh toàn cầu, tránh bị cuốn vào thế trận không do mình lựa chọn, và từng bước định hình vai trò chủ thể trong cuộc chơi chiến lược của thời đại.
Thế Nguyễn – Minh Văn