Ngày 29/1/2026, các bộ trưởng ngoại giao của 11 quốc gia thành viên ASEAN nhóm họp tại Philippines trong bối cảnh khu vực đối mặt nhiều thách thức an ninh – chính trị đan xen. Hội nghị tập trung thảo luận các vấn đề then chốt, gồm khủng hoảng Myanmar, tiến trình Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC) và tranh chấp biên giới Thái Lan – Campuchia, qua đó làm nổi bật yêu cầu củng cố vai trò trung tâm và tiếng nói chung của ASEAN trong duy trì ổn định khu vực.
Myanmar
Cuộc xung đột kéo dài tại Myanmar tiếp tục là một trong những vấn đề phức tạp, nhạy cảm và gây chia rẽ sâu sắc nhất trong nội bộ ASEAN, đặt ra thách thức lớn đối với nỗ lực duy trì vai trò trung tâm và sự đồng thuận của khối. Sau cuộc đảo chính quân sự năm 2021, tình hình an ninh – chính trị tại quốc gia này liên tục xấu đi, với giao tranh leo thang giữa quân đội và các lực lượng đối lập, trong khi khủng hoảng nhân đạo ngày càng trầm trọng.
Gần đây, Myanmar đã tiến hành một cuộc bầu cử mà theo giới quan sát, nhiều khả năng sẽ mang lại chiến thắng áp đảo cho một chính đảng được quân đội hậu thuẫn. Tuy nhiên, ASEAN với tư cách là một khối đã không công nhận và không tán thành cuộc bỏ phiếu này, do quá trình bầu cử không có sự tham gia của các lực lượng đối lập chủ chốt và diễn ra trong bối cảnh thiếu vắng các điều kiện tối thiểu về tính bao trùm và minh bạch.
Phát biểu bên lề hội nghị, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro cho biết, mặc dù một số quốc gia thành viên ASEAN coi cuộc bầu cử tại Myanmar là “một tín hiệu tích cực” hoặc là “một diễn biến đáng chú ý”, song điều đó không đồng nghĩa với sự ủng hộ hay công nhận chính trị. Theo bà, đây chỉ đơn thuần là sự thừa nhận rằng một số chính phủ trong khu vực đang tìm cách nhìn nhận liệu có “khoảng không ngoại giao” hay cơ hội đối thoại nào có thể mở ra trong bối cảnh bế tắc hiện nay.
ASEAN đã loại trừ các lãnh đạo cấp cao của chính quyền quân sự Myanmar khỏi các hội nghị cấp cao của khối kể từ năm 2022, đồng thời duy trì lập trường không ủng hộ bất kỳ tiến trình chính trị nào thiếu sự tham gia của tất cả các bên liên quan. Lập trường này phản ánh nỗ lực của ASEAN nhằm gây sức ép để thúc đẩy đối thoại hòa giải, đồng thời tránh tạo ra tiền lệ công nhận các biện pháp đơn phương đi ngược lại tinh thần đồng thuận và hòa bình khu vực.
Bộ trưởng Lazaro nhấn mạnh rằng mọi sự can dự của ASEAN đối với Myanmar tiếp tục được “neo chặt” vào Kế hoạch Hòa bình 5 điểm năm 2021, được thống nhất giữa ASEAN và lãnh đạo chính quyền quân sự sau cuộc đảo chính. Kế hoạch này bao gồm chấm dứt bạo lực, đối thoại mang tính xây dựng giữa các bên liên quan, bổ nhiệm đặc phái viên ASEAN và bảo đảm viện trợ nhân đạo. Tuy nhiên, tiến trình triển khai vẫn còn nhiều hạn chế, khiến Myanmar tiếp tục là phép thử lớn nhất đối với năng lực quản trị khủng hoảng và sự đoàn kết của ASEAN.
Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông
Các cuộc đàm phán về Bộ Quy tắc Ứng xử giữa ASEAN và Trung Quốc ở Biển Đông (COC) đã kéo dài hơn hai thập kỷ, phản ánh mức độ phức tạp và nhạy cảm của một trong những điểm nóng chiến lược hàng đầu khu vực. Dù đạt được một số tiến triển về mặt thủ tục, tiến trình xây dựng COC lâu nay vẫn bị đánh giá là chậm chạp, thiếu đột phá và chưa đáp ứng được kỳ vọng về một cơ chế quản lý xung đột hiệu quả.
Trong bối cảnh đó, Philippines – với tư cách là Chủ tịch ASEAN năm 2026 – đang nỗ lực thúc đẩy tiến trình đàm phán nhằm tạo “đà chính trị” mới, coi đây là một trong những ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của khối. Manila cho rằng việc sớm hoàn tất COC không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng mà còn là phép thử đối với khả năng của ASEAN trong việc duy trì vai trò trung tâm trước những biến động địa – chính trị ngày càng gia tăng.
Sự cần thiết của một bộ quy tắc ứng xử hiệu quả xuất phát từ thực tế rằng các tuyên bố chủ quyền hàng hải rộng lớn của Trung Quốc tại Biển Đông chồng lấn với vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) của nhiều quốc gia ASEAN, bao gồm Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines và Việt Nam. Những chồng lấn này đã và đang làm gia tăng nguy cơ va chạm, tính toán sai lầm và các sự cố trên biển, đặc biệt trong bối cảnh hoạt động quân sự hóa và hiện diện của các lực lượng chấp pháp ngày càng dày đặc.
Phát biểu tại hội nghị, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro cho biết các bộ trưởng ASEAN đã “hoan nghênh động lực tích cực” trong các cuộc đàm phán với Trung Quốc thời gian gần đây. Theo bà, Philippines sẽ tận dụng vai trò chủ tịch để đẩy nhanh tiến trình thương lượng, với mục tiêu hướng tới việc hoàn tất và ký kết COC trong năm 2026, dù thừa nhận đây là một nhiệm vụ không dễ dàng.
Bà Lazaro nhấn mạnh rằng để COC thực sự có giá trị, bộ quy tắc này phải được xây dựng trên nền tảng Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) – khuôn khổ pháp lý toàn diện điều chỉnh các vấn đề hàng hải hiện nay. Quan trọng hơn, COC cần mang tính ràng buộc pháp lý, thay vì chỉ dừng lại ở các cam kết chính trị, nhằm tạo ra cơ chế rõ ràng để ngăn ngừa xung đột, quản lý khủng hoảng và giải quyết tranh chấp một cách hiệu quả.
Theo các nhà phân tích, việc liệu COC có đạt được tính ràng buộc và phù hợp với luật pháp quốc tế hay không sẽ là yếu tố then chốt quyết định mức độ tin cậy của văn kiện này, cũng như vai trò của ASEAN trong việc định hình trật tự khu vực dựa trên luật lệ tại Biển Đông.
Tranh chấp biên giới Thái Lan – Campuchia
Tranh chấp biên giới kéo dài giữa Thái Lan và Campuchia tiếp tục là một trong những điểm nóng tiềm ẩn, mang tính nhạy cảm cao đối với sự đoàn kết và ổn định nội khối ASEAN. Bất đồng liên quan đến đường biên giới trên bộ, đặc biệt quanh các khu vực có ý nghĩa lịch sử và chiến lược, nhiều lần bùng phát thành căng thẳng quân sự, bất chấp các nỗ lực hòa giải trong khuôn khổ khu vực.
Trong năm ngoái, tình hình đã leo thang đáng kể khi giao tranh mới nổ ra dọc theo khu vực biên giới, với các vụ đụng độ vũ trang, không kích cục bộ và cả các vụ nổ mìn, khiến hàng chục người thiệt mạng và bị thương, đồng thời buộc nhiều cộng đồng dân cư phải sơ tán. Diễn biến này làm dấy lên lo ngại về nguy cơ xung đột lan rộng, cũng như đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với vai trò trung gian của ASEAN trong việc ngăn chặn bạo lực giữa các quốc gia thành viên.
Trong bối cảnh đó, Malaysia – Chủ tịch ASEAN tiền nhiệm – đã đóng vai trò trung tâm trong việc giám sát và thúc đẩy nhiều vòng đàm phán ngừng bắn, nhằm hạ nhiệt căng thẳng và tạo không gian cho đối thoại ngoại giao. Những nỗ lực này đã góp phần đưa các bên trở lại bàn đàm phán, dù các nguyên nhân gốc rễ của tranh chấp vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Phát biểu về tình hình hiện nay, Bộ trưởng Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro cho biết lệnh ngừng bắn hiện tại vẫn “mong manh”, song đến thời điểm này vẫn đang được duy trì. Theo bà, ASEAN cảm thấy “nhẹ nhõm” khi các cuộc giao tranh đã không tiếp tục leo thang, song đồng thời nhấn mạnh rằng nguy cơ tái bùng phát xung đột vẫn hiện hữu nếu thiếu các cơ chế giám sát và xây dựng lòng tin hiệu quả.
Với tư cách là Chủ tịch ASEAN năm 2026, Philippines sẽ đảm nhiệm vai trò điều phối viên cho Nhóm Quan sát viên ASEAN, lực lượng được giao nhiệm vụ giám sát việc tuân thủ lệnh ngừng bắn trên thực địa. Manila kỳ vọng cơ chế này sẽ góp phần củng cố lòng tin giữa các bên, giảm nguy cơ tính toán sai lầm và tạo nền tảng cho các giải pháp hòa bình, lâu dài đối với tranh chấp biên giới – một phép thử khác đối với năng lực quản lý xung đột nội khối của ASEAN.
Những vấn đề được đưa ra tại hội nghị lần này – từ cuộc khủng hoảng kéo dài ở Myanmar, tiến trình đầy thách thức của Bộ Quy tắc Ứng xử ở Biển Đông, cho đến tranh chấp biên giới giữa Thái Lan và Campuchia – cho thấy ASEAN đang đứng trước một giai đoạn thử thách quan trọng, khi các điểm nóng an ninh cả trong và ngoài khối tiếp tục đan xen và gia tăng mức độ phức tạp. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, khả năng duy trì đồng thuận, phát huy vai trò trung tâm và hành động thống nhất của ASEAN trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.
Với Philippines trên cương vị Chủ tịch ASEAN năm 2026, kỳ vọng đang được đặt vào việc thúc đẩy đối thoại, củng cố các cơ chế quản lý xung đột và tạo ra những tiến triển thực chất, thay vì chỉ dừng lại ở các tuyên bố chính trị. Thành công hay hạn chế trong việc xử lý những hồ sơ khó này không chỉ ảnh hưởng đến ổn định khu vực trước mắt, mà còn định hình uy tín và vai trò lâu dài của ASEAN trong việc xây dựng một trật tự khu vực dựa trên luật lệ, hòa bình và hợp tác.
Đồng Trịnh