Vào mùng 8 và mùng 9 tháng Giêng hằng năm, dòng người hành hương lại náo nức trở về Trung tâm Văn hóa Huyền Trân, nơi hội tụ không gian lịch sử và tâm linh trong nhịp xuân đất trời. Không chỉ là một sinh hoạt văn hóa thường niên, Lễ hội đền Huyền Trân còn là hành trình tìm về cội nguồn, nơi mỗi bước chân thấm đẫm lòng thành kính và niềm tự hào về vùng đất giàu truyền thống. Trong âm vang trống khai hội, lễ hội mở đầu mùa xuân mới, khơi dậy đạo lý tri ân tiền nhân và nhắc nhớ dấu mốc khai mở vận mệnh Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế.
Trong lịch sử dân tộc, hiếm có một cuộc hôn nhân nào lại mang tầm vóc địa chính trị và văn hóa sâu sắc như cuộc hôn phối giữa Công chúa Huyền Trân và vua Chế Mân năm 1306. Hai châu Ô và châu Lý được trao về cho Đại Việt không chỉ là một sự mở rộng bờ cõi, mà còn là sự chuyển động của lịch sử về phương Nam, đặt nền móng cho vùng đất mà sau này trở thành trung tâm chính trị – văn hóa của xứ Đàng Trong, rồi kinh đô Phú Xuân dưới triều Nguyễn, và hôm nay là thành phố Huế trực thuộc Trung ương.
Năm 2026, khi Huế kỷ niệm 720 năm hình thành vùng đất Thuận Hóa – Phú Xuân – Huế (1306 – 2026), lễ hội đền Huyền Trân càng mang một ý nghĩa đặc biệt. Bởi đằng sau câu chuyện về người công chúa “vì nước quên mình” là tầm nhìn chiến lược của Phật hoàng Trần Nhân Tông, vị vua anh minh đã hai lần lãnh đạo dân tộc chiến thắng quân Nguyên Mông, đồng thời là người đặt nền móng cho Thiền phái Trúc Lâm, và cũng chính là người đã mở ra con đường hòa hiếu để Đại Việt tiến về phương Nam trong hòa bình. Có thể nói, nếu không có tầm nhìn của Phật hoàng Trần Nhân Tông và sự hy sinh của Công chúa Huyền Trân, lịch sử vùng đất Huế đã rẽ theo một hướng khác.
Chính vì vậy, trong cấu trúc lễ hội hôm nay, việc tôn thờ đồng thời Phật hoàng Trần Nhân Tông và Công chúa Huyền Trân không chỉ mang tính nghi lễ, mà còn là một cách nhắc nhớ về hai nhân vật có vai trò quyết định đối với sự hình thành vùng đất này – một người với tầm nhìn của bậc minh quân, một người với đức hy sinh của bậc nữ lưu vì vận mệnh quốc gia.
Phần lễ của lễ hội diễn ra trang nghiêm trong buổi sáng mùng 9 tháng Giêng – ngày tưởng niệm Công chúa Huyền Trân. Trong tiếng nhạc lễ trầm mặc, hương khói lan tỏa giữa núi rừng, người tham dự không chỉ dâng lên những nén tâm hương cầu quốc thái dân an, mà còn dâng lên lòng biết ơn đối với tiền nhân. Những nghi thức Phật giáo được cử hành trong không gian ấy làm cho lễ hội mang một sắc thái rất Huế – sự hòa quyện giữa truyền thống dân tộc và tinh thần thiền học Trúc Lâm.
Nếu phần lễ là chiều sâu của ký ức, thì phần hội lại mở ra một không gian văn hóa đầy sức sống của mùa xuân. Những chương trình nghệ thuật tái hiện cuộc đời Công chúa Huyền Trân, những làn điệu ca Huế, những cuộc trình diễn áo dài, thư pháp, bài chòi, những trò chơi dân gian và thể thao truyền thống… đã biến nơi đây thành một điểm hội tụ của các giá trị văn hóa truyền thống. Dòng người lên tháp chuông Hòa Bình trên đỉnh Ngũ Phong, gióng lên những hồi chuông đầu năm, như gửi gắm ước vọng về một năm mới an lành.
Điều đáng nói là lễ hội đền Huyền Trân hôm nay không chỉ là một lễ hội tưởng niệm, mà còn là một không gian giáo dục lịch sử sống động. Ở đó, câu chuyện về cuộc hôn nhân lịch sử cách đây hơn 7 thế kỷ không còn là những dòng chữ trong sách, mà trở thành một trải nghiệm văn hóa mà mỗi người dân, mỗi du khách đều có thể cảm nhận bằng chính bước chân hành hương của mình.
Trong dòng chảy lễ hội đầu xuân của Huế, lễ hội đền Huyền Trân có một vị trí rất riêng. Nếu lễ tế Nam Giao gợi nhớ về vũ trụ quan và quyền lực vương triều, nếu những lễ hội làng quê giữ gìn nếp sinh hoạt cộng đồng, thì lễ hội đền Huyền Trân lại là nơi kết nối trực tiếp với cội nguồn hình thành vùng đất. Nó mở đầu cho một năm mới bằng một thông điệp mang tính lịch sử: Huế không chỉ là kinh đô của triều Nguyễn, mà còn là kết quả của một hành trình mở cõi bắt đầu từ thời Trần.
Trong bối cảnh Huế đang định vị mình là một đô thị di sản, một trung tâm văn hóa đặc sắc của Việt Nam và khu vực, việc tổ chức lễ hội đền Huyền Trân càng có ý nghĩa như một cách làm sống dậy “ký ức nền tảng” của vùng đất. Bởi phát triển bền vững không chỉ dựa vào hạ tầng hay kinh tế, mà còn phải dựa vào chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa.
Có lẽ vì thế mà mỗi lần đứng trên triền núi Ngũ Phong nhìn xuống thành phố Huế trong những ngày đầu năm, ta luôn có cảm giác như đang đứng ở một điểm giao của thời gian: phía sau là lịch sử 720 năm kể từ mốc 1306, phía trước là hành trình của một đô thị di sản đang bước vào tương lai. Trong khoảnh khắc ấy, hình ảnh Phật hoàng Trần Nhân Tông và Công chúa Huyền Trân không còn là những nhân vật của quá khứ, mà trở thành những biểu tượng sống động của tầm nhìn, của sự hy sinh, và của khát vọng hòa bình.
Lễ hội đền Huyền Trân vì vậy không chỉ là một lễ hội. Đó là một bản khúc mở đầu mùa xuân của Huế, là bài ca bất diệt nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau rằng vùng đất này được hình thành từ một quyết định mang tầm chiến lược và từ một sự hy sinh mang tầm vóc dân tộc. Và chính từ chiều sâu ấy, Huế hôm nay có thể bước tiếp con đường của mình với một niềm tin vững chắc vào bản sắc và tương lai.
TS. Phan Thanh Hải