Từ ngày 28/2 đến 2/3/2026 (nhằm 12–14 tháng Giêng năm Bính Ngọ), tại khu vực Miếu Bà Xóm Chài (phường Hưng Phú), Lễ hội Tống phong (còn gọi là Tống ôn, Tống gió) ở thành phố Cần Thơ được tổ chức trang trọng, tiếp nối tập tục xua đuổi dịch bệnh, cầu bình an của cư dân khai hoang Nam Bộ. Trải qua nhiều thế hệ, lễ hội trở thành sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc, mang đậm dấu ấn đời sống sông nước, thể hiện tinh thần cố kết cộng đồng và góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương trong nhịp sống hiện đại.
Từ tục “tống ôn” dân gian đến lễ hội đặc trưng của vùng ĐBSCL
Theo các tư liệu văn hóa địa phương, Lễ hội Tống phong có nguồn gốc từ tập tục dân gian của cư dân Nam Bộ trong thời kỳ khai hoang mở đất. Khi những lớp lưu dân đầu tiên đến vùng hạ lưu sông Hậu, họ phải đối diện với môi trường thiên nhiên khắc nghiệt, rừng rậm, sông ngòi chằng chịt và dịch bệnh thường xuyên xảy ra. Trong điều kiện y học còn hạn chế, người dân tin rằng tồn tại những luồng “ôn khí”, tà khí gây nên ốm đau, tai ương. Từ quan niệm ấy, tục “tống ôn”, tiễn đưa điều dữ, xua đuổi dịch bệnh ra khỏi cộng đồng dần hình thành, trở thành một nghi thức mang tính tập thể, gắn với niềm tin cầu bình an và tái lập trật tự đời sống.
Trải qua thời gian, tập tục dân gian này được nâng lên thành lễ hội, vừa mang yếu tố tín ngưỡng vừa phản ánh sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc trưng của vùng đồng bằng sông nước. Tại thành phố Cần Thơ, lễ hội được duy trì tiêu biểu ở khu vực Miếu Bà Xóm Chài. Theo thông lệ, lễ diễn ra vào trung tuần tháng Giêng âm lịch, kéo dài nhiều ngày, thu hút đông đảo người dân trong vùng và du khách tham gia. Phần lễ gồm các nghi thức cúng tế trang nghiêm tại miếu, cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đời sống yên ổn.
Điểm nhấn quan trọng nhất của lễ hội là nghi thức “tống phong” trên sông, phần nghi lễ mang tính biểu tượng cao và đậm sắc thái văn hóa sông nước. Một chiếc bè hoặc ghe nhỏ được trang trí cẩn thận, đặt lên đó lễ vật như gạo, muối, vàng mã và các hình nhân tượng trưng cho những điều không may, bệnh tật, rủi ro. Sau khi hoàn tất nghi thức cúng, chiếc bè được đưa ra sông Hậu và thả trôi theo dòng nước. Theo quan niệm dân gian, dòng sông sẽ cuốn đi mọi điều xui rủi, thanh lọc những điều bất an, mở ra khởi đầu mới cho cộng đồng trong năm mới.
Trong bức tranh chung của các lễ hội truyền thống tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, Lễ hội Tống phong ở Cần Thơ được xem là một trong số ít nghi thức còn bảo lưu khá rõ nét yếu tố “tống ôn” gắn trực tiếp với môi trường sông nước. Nếu nhiều lễ hội xuân trên cả nước chủ yếu diễn ra tại đình, đền, chùa trên đất liền, tập trung vào nghi thức tưởng niệm nhân vật lịch sử hoặc sinh hoạt văn hóa dân gian, thì Tống phong lại đặt dòng sông vào vị trí trung tâm của nghi lễ. Dòng chảy tự nhiên không chỉ là không gian tổ chức mà còn là “chủ thể” thực hiện hành động tiễn đưa điều dữ ra khỏi cộng đồng.
Nghi thức thả bè, ghe mang theo lễ vật xuống sông Hậu vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh mối quan hệ mật thiết giữa cư dân Nam Bộ với hệ thống sông ngòi. Cuộc sống gắn liền với ghe xuồng, với con nước, mùa lũ, mùa cạn đã hình thành nên một hệ giá trị văn hóa đặc thù. Hình ảnh ghe xuồng tập trung trên sông, tiếng trống lân rộn rã, người dân hai bên bờ theo dõi nghi thức thả bè tạo nên một không gian lễ hội sinh động, tái hiện rõ nét nhịp sống miền Tây sông nước.
So với các lễ hội cầu an phổ biến ở nhiều địa phương, nơi phần lễ chủ yếu dừng lại ở nghi thức dâng hương, tế lễ trong không gian đình, miếu, Tống phong vẫn duy trì hành động biểu tượng đưa “vật mang điều dữ” rời khỏi không gian cư trú bằng chính dòng chảy tự nhiên. Yếu tố này tạo nên giá trị đặc thù của loại hình tín ngưỡng dân gian gắn với môi trường sông nước, một nét văn hóa đang ngày càng hiếm trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi sinh hoạt cộng đồng.
Trong những năm gần đây, cùng với phần lễ truyền thống, lễ hội còn tổ chức các hoạt động múa lân, biểu diễn nghệ thuật dân gian, giao lưu văn hóa và sinh hoạt cộng đồng, góp phần làm phong phú nội dung và tăng sức hấp dẫn đối với công chúng. Tuy nhiên, nghi thức tống ôn vẫn giữ vai trò trung tâm, thể hiện niềm tin bền bỉ của người dân vào sự thanh tẩy, khởi đầu mới và khát vọng bình an.
Chính sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng dân gian, không gian sông nước và tinh thần cộng đồng đã tạo nên nét độc đáo hiếm có cho Lễ hội Tống phong. Không chỉ là sinh hoạt văn hóa thường niên, lễ hội còn là dấu ấn phản ánh lịch sử hình thành, thích ứng và phát triển của cộng đồng cư dân vùng hạ lưu sông Hậu, đồng thời góp phần khẳng định bản sắc văn hóa riêng của vùng Đồng bằng sông Cửu Long trong dòng chảy hiện đại.
Giá trị cộng đồng và định hướng bảo tồn trong đời sống hiện đại
Trải qua thời gian, Lễ hội Tống phong không chỉ giữ vai trò sinh hoạt tâm linh mà còn trở thành không gian kết nối cộng đồng bền chặt. Việc cùng nhau chuẩn bị lễ vật, tổ chức nghi thức, tham gia các hoạt động văn hóa đã góp phần củng cố tình làng nghĩa xóm, tái khẳng định mối liên kết xã hội, yếu tố nền tảng trong cấu trúc văn hóa truyền thống của cư dân Nam Bộ.
Ở góc độ văn hóa, lễ hội là minh chứng sinh động cho sự giao thoa và dung hợp tín ngưỡng trong đời sống người miền Tây. Các yếu tố thờ Mẫu, nghi thức dân gian, quan niệm cầu an, trừ ôn… hòa quyện trong một chỉnh thể hài hòa, phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan của cộng đồng cư dân vùng hạ lưu sông Hậu. Đây không chỉ là biểu hiện của niềm tin tâm linh mà còn là hình thức lưu giữ ký ức lịch sử về quá trình khai phá, thích ứng với môi trường tự nhiên khắc nghiệt.
Đáng chú ý, sự tham gia ngày càng tích cực của thế hệ trẻ cho thấy sức sống nội sinh của lễ hội trong đời sống đương đại. Những chia sẻ của người trẻ khi lần đầu được hiểu cặn kẽ về nguồn gốc và trực tiếp tham gia nghi thức tống phong cho thấy quá trình trao truyền văn hóa vẫn đang diễn ra một cách tự nhiên trong cộng đồng. Lễ hội vì thế không chỉ là sự lặp lại của nghi thức cổ truyền, mà còn là cầu nối liên thế hệ, nơi tri thức dân gian được truyền dạy thông qua trải nghiệm thực hành.
Sự mở rộng không gian lễ hội trên sông trong những năm gần đây cũng phản ánh khả năng thích ứng của di sản trước bối cảnh hiện đại. Các hoạt động giao lưu, sinh hoạt văn nghệ, thăm hỏi đầu năm trên sông Hậu làm phong phú thêm đời sống cộng đồng, đồng thời vẫn giữ được nghi thức trung tâm mang ý nghĩa biểu tượng. Điều đó cho thấy lễ hội không “đóng khung” trong quá khứ mà vận động linh hoạt cùng đời sống xã hội.
Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, việc bảo tồn các lễ hội dân gian như Tống phong có ý nghĩa đặc biệt. Lễ hội không chỉ là một sự kiện văn hóa thường niên mà là một bộ phận hữu cơ trong cấu trúc bảo vệ và tôn giữ văn hóa dân gian: từ việc duy trì thực hành nghi lễ, bảo lưu tri thức dân gian, củng cố thiết chế cộng đồng, đến nuôi dưỡng hệ giá trị hướng thiện, đoàn kết và nhân văn. Việc cộng đồng địa phương chủ động gìn giữ, tổ chức đúng nghi thức, đồng thời kết hợp quản lý chặt chẽ, đảm bảo an toàn, cho thấy sự cụ thể hóa chủ trương của Đảng trong đời sống thực tiễn.
Song song với đó, yêu cầu đặt ra là phải bảo tồn đi đôi với phát huy. Công tác sưu tầm, tư liệu hóa, truyền dạy cho thế hệ trẻ cần được thực hiện thường xuyên; hoạt động lễ hội cần gắn với phát triển du lịch bền vững nhưng không làm biến dạng bản chất tín ngưỡng. Bảo tồn không chỉ là giữ lại hình thức nghi lễ, mà quan trọng hơn là giữ được tinh thần cốt lõi: niềm tin hướng thiện, khát vọng bình an và ý thức cộng đồng.
Giữa nhịp sống hiện đại, Lễ hội Tống phong vẫn lặng lẽ tồn tại như một dòng chảy văn hóa song hành cùng sông Hậu. Những chiếc bè nhỏ thả trôi theo con nước không chỉ chuyên chở ước nguyện xua tan điều dữ, mà còn mang theo ý thức gìn giữ bản sắc và trách nhiệm tiếp nối truyền thống. Trong cấu trúc phát triển văn hóa hôm nay, đó chính là giá trị bền vững để lễ hội tiếp tục được bảo vệ, tôn vinh và lan tỏa trong tương lai.
Trọng Nguyễn