Trong nhiều thế kỷ của lịch sử hiện đại, châu Âu từng là trung tâm quyền lực toàn cầu. Từ các cảng Đại Tây Dương, những hạm đội viễn dương đã rời bến, mang theo tham vọng mở rộng lãnh thổ, thương mại và ảnh hưởng chính trị. Từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX, các đế quốc châu Âu kiểm soát phần lớn tuyến hàng hải và nhiều vùng lãnh thổ trên thế giới, có thời điểm nắm gần 85% diện tích đất liền toàn cầu. Tuy nhiên bước sang thế kỷ XXI, khi các biến động địa chính trị nổi lên từ Đông Âu đến Trung Đông, lục địa từng định hình trật tự thế giới ấy dường như đang đứng trước một vị thế rất khác so với quá khứ.
Một thời đế quốc và những đại dương nhuốm máu
Trong suốt gần năm thế kỷ, các cường quốc châu Âu đã mở rộng ảnh hưởng ra khắp thế giới thông qua những cuộc thám hiểm, chinh phục và thuộc địa hóa quy mô chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Từ cuối thế kỷ XV, khi các đoàn tàu của Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha vượt Đại Tây Dương và vòng qua mũi Hảo Vọng, một kỷ nguyên hàng hải mới được mở ra. Không lâu sau đó, Hà Lan, Anh và Pháp bước vào cuộc cạnh tranh quyết liệt trên các đại dương, từng bước xây dựng những đế quốc trải dài qua nhiều châu lục.
Đến đầu thế kỷ XX, quy mô của hệ thống đế quốc châu Âu đạt tới đỉnh cao. Chỉ riêng Đế quốc Anh đã kiểm soát khoảng 33 triệu km² lãnh thổ với hơn 400 triệu dân, tương đương gần một phần tư dân số thế giới thời bấy giờ. Trên bản đồ toàn cầu, những vùng màu đại diện cho các đế quốc châu Âu trải dài từ tiểu lục địa Ấn Độ, Đông Nam Á và Trung Đông, qua gần như toàn bộ châu Phi, đến Caribe, Nam Mỹ và nhiều quần đảo xa xôi của Thái Bình Dương.
Hiếm có khu vực nào trong lịch sử từng thiết lập ảnh hưởng toàn cầu với quy mô sâu rộng như vậy. Vào năm 1914, ngay trước khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, gần 90% lãnh thổ châu Phi đã nằm dưới sự kiểm soát trực tiếp của các cường quốc châu Âu. Các tuyến hàng hải chiến lược, các cảng trung chuyển và mạng lưới thương mại quốc tế phần lớn đều gắn với sức mạnh hải quân và thương mại của các đế quốc phương Tây.
Sự thịnh vượng của nhiều trung tâm công nghiệp châu Âu trong thế kỷ XVIII và XIX, từ các thành phố cảng đến những khu công nghiệp đang bùng nổ của Cách mạng Công nghiệp gắn chặt với nguồn nguyên liệu và thị trường từ các thuộc địa. Cao su, bông, trà, gia vị, kim loại và nhiều loại khoáng sản được khai thác từ châu Á, châu Phi và châu Mỹ, vận chuyển qua những tuyến thương mại toàn cầu để phục vụ nền sản xuất và tiêu dùng đang tăng trưởng nhanh ở châu Âu. Các hệ thống đồn điền, khai thác tài nguyên và thương mại xuyên đại dương đã tạo nên những mạng lưới kinh tế khổng lồ, góp phần củng cố sức mạnh của các đế quốc.
Tuy nhiên, đằng sau sự phồn vinh ấy là một lịch sử phức tạp và nhiều đau thương. Quá trình mở rộng đế quốc không chỉ là câu chuyện của giao thương, truyền bá tôn giáo hay trao đổi văn hóa. Ở nhiều nơi, đó còn là lịch sử của những cuộc chinh phục quân sự, những cuộc chiến tranh thuộc địa kéo dài và sự áp đặt quyền lực chính trị từ bên ngoài. Nhiều xã hội tại châu Á, châu Phi và Mỹ La tinh đã trải qua hàng thập kỷ, thậm chí hàng thế kỷ dưới hệ thống cai trị thuộc địa, trước khi các phong trào độc lập dân tộc nổi lên mạnh mẽ trong làn sóng phi thực dân hóa sau Chiến tranh thế giới thứ hai.
Những đại dương từng là con đường mở rộng của các đế quốc vì thế cũng trở thành chứng nhân cho một giai đoạn lịch sử đầy biến động, nơi tham vọng quyền lực, thương mại và chinh phục đã định hình trật tự thế giới trong nhiều thế kỷ.
Lục địa khởi nguồn nhiều cuộc chiến tranh lớn
Không chỉ mở rộng ảnh hưởng ra khắp các đại dương, châu Âu còn nhiều lần trở thành nơi khởi nguồn của những cuộc chiến tranh có quy mô làm thay đổi trật tự thế giới. Trong suốt lịch sử cận đại và hiện đại, các mâu thuẫn quyền lực giữa những đế quốc và quốc gia lớn tại lục địa này thường vượt ra ngoài phạm vi khu vực, kéo theo sự tham gia của nhiều quốc gia và thuộc địa trên toàn cầu.
Đỉnh điểm của những xung đột đó là hai cuộc đại chiến thế giới trong thế kỷ XX. Chiến tranh thế giới thứ nhất (1914–1918) bùng nổ từ những căng thẳng giữa các liên minh quân sự tại châu Âu, nhanh chóng lan rộng ra nhiều chiến trường từ Trung Đông đến châu Phi. Cuộc chiến khiến khoảng 16 triệu người thiệt mạng, đồng thời dẫn tới sự sụp đổ của hàng loạt đế chế lớn như Đế quốc Đức, Đế quốc Áo–Hung, Đế quốc Ottoman và Đế quốc Nga, làm thay đổi sâu sắc bản đồ chính trị của châu Âu.
Chỉ hai thập niên sau, Chiến tranh thế giới thứ hai (1939–1945) lại bùng nổ từ chính lục địa này và nhanh chóng trở thành cuộc xung đột tàn khốc nhất trong lịch sử nhân loại. Với khoảng 70 đến 85 triệu người thiệt mạng, cuộc chiến đã tàn phá nặng nề nhiều thành phố và nền kinh tế châu Âu, đồng thời kéo theo sự tham gia của các cường quốc và thuộc địa trên khắp thế giới, từ châu Á – Thái Bình Dương đến Bắc Phi và Đại Tây Dương.
Thực tế, ngay cả trước thế kỷ XX, châu Âu cũng đã nhiều lần trở thành tâm điểm của những cơn địa chấn địa chính trị. Các cuộc chiến tranh Napoléon đầu thế kỷ XIX, hay những cuộc xung đột giữa các đế quốc trong quá trình tranh giành thuộc địa, đều góp phần định hình những liên minh quân sự và cán cân quyền lực của thế giới. Khi các đế quốc châu Âu sở hữu mạng lưới thuộc địa rộng khắp, những cuộc chiến tranh tại lục địa này thường nhanh chóng lan ra các khu vực khác, biến các cuộc xung đột khu vực thành chiến tranh toàn cầu.
Sau năm 1945, hậu quả của hai cuộc đại chiến cùng sự trỗi dậy của các phong trào độc lập dân tộc đã làm rung chuyển nền tảng của hệ thống đế quốc. Trong vài thập niên tiếp theo, hàng chục quốc gia ở châu Á và châu Phi lần lượt giành được độc lập, đánh dấu làn sóng phi thực dân hóa lớn nhất trong lịch sử. Bản đồ chính trị của thế giới vì thế thay đổi sâu sắc, và vai trò áp đảo từng thuộc về các đế quốc châu Âu trong hệ thống quốc tế dần suy giảm.
Sự chuyển dịch của thế giới sau thế kỷ XX
Sau hai cuộc chiến tranh thế giới tàn khốc, chính châu Âu cũng trở thành nạn nhân của những xung đột bắt nguồn từ lục địa này. Hàng nghìn thành phố bị tàn phá nặng nề, nhiều trung tâm công nghiệp bị san phẳng, nền kinh tế suy kiệt và hàng chục triệu người thiệt mạng. Những tổn thất sâu sắc đó buộc các quốc gia châu Âu phải nhìn lại con đường phát triển của mình và tìm kiếm một mô hình hợp tác mới nhằm tránh lặp lại những bi kịch chiến tranh trong tương lai.
Trong bối cảnh ấy, ý tưởng liên kết khu vực dần hình thành. Cộng đồng Than Thép châu Âu ra đời năm 1951 đã đặt những viên gạch đầu tiên cho tiến trình hợp tác kinh tế – chính trị giữa các quốc gia từng là đối thủ trong chiến tranh. Tiếp đó, Cộng đồng Kinh tế châu Âu thành lập năm 1957 mở rộng quá trình hội nhập, thúc đẩy thương mại tự do và hợp tác kinh tế giữa các thành viên. Qua nhiều thập niên phát triển, tiến trình này dần hình thành một cấu trúc liên kết sâu rộng hơn, và đến năm 1993, Liên minh châu Âu (EU) chính thức ra đời. Hiện nay, EU quy tụ 27 quốc gia thành viên, trở thành một trong những khối kinh tế – chính trị lớn nhất thế giới.
Tuy nhiên, trong khi châu Âu tập trung vào tái thiết và hội nhập, trung tâm quyền lực toàn cầu sau Thế chiến thứ hai đã bắt đầu dịch chuyển. Hoa Kỳ và Liên Xô nổi lên như hai siêu cường đối đầu trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, định hình trật tự thế giới trong gần nửa thế kỷ. Cùng với sự cạnh tranh quân sự và ý thức hệ giữa hai khối, nhiều khu vực trên thế giới trở thành những điểm nóng địa chính trị.
Bước sang thế kỷ XXI, bức tranh quyền lực toàn cầu tiếp tục thay đổi khi nhiều nền kinh tế châu Á vươn lên mạnh mẽ. Các quốc gia như Trung Quốc, Ấn Độ, Hàn Quốc hay các nền kinh tế Đông Nam Á ngày càng đóng vai trò lớn hơn trong thương mại, công nghiệp và công nghệ toàn cầu. Trong ba thập niên gần đây, khu vực châu Á đã đóng góp hơn một nửa tăng trưởng kinh tế của thế giới, phản ánh xu hướng dịch chuyển trọng tâm kinh tế từ Đại Tây Dương sang khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương.
Sự chuyển dịch đó không đồng nghĩa với việc châu Âu biến mất khỏi bản đồ quyền lực toàn cầu. Tuy nhiên, so với thời kỳ các đế quốc châu Âu thống trị các đại dương và thuộc địa trên khắp thế giới, vị thế của lục địa này trong thế kỷ XXI đã mang một hình dạng rất khác: ít dựa vào quyền lực đế quốc, nhưng dựa nhiều hơn vào hợp tác, thể chế và sức mạnh kinh tế.
Lục địa già với “vũng lầy” Ukraina
Cuộc xung đột tại Ukraina bùng nổ từ năm 2022 đã trở thành một bước ngoặt chiến lược đối với châu Âu. Trong nhận thức của nhiều nhà hoạch định chính sách tại lục địa này, đây là cuộc khủng hoảng an ninh nghiêm trọng nhất kể từ khi Chiến tranh Lạnh kết thúc. Sau nhiều thập niên tương đối ổn định, chiến tranh quy mô lớn một lần nữa quay trở lại ngay sát biên giới Liên minh châu Âu.
Tính đến năm 2025, các quốc gia châu Âu cùng với các đối tác phương Tây đã cam kết hơn 250 tỷ USD viện trợ quân sự, tài chính và nhân đạo cho Kiev. Cuộc xung đột cũng thúc đẩy một làn sóng tái vũ trang tại châu Âu. Nhiều quốc gia NATO tăng mạnh ngân sách quốc phòng sau nhiều năm cắt giảm chi tiêu quân sự. Đức, nền kinh tế lớn nhất châu Âu công bố quỹ đặc biệt 100 tỷ euro để hiện đại hóa quân đội, đánh dấu sự thay đổi lớn trong chính sách an ninh vốn thận trọng của Berlin sau Thế chiến II.
Tuy nhiên, khi chiến sự kéo dài, những chi phí chiến lược đối với châu Âu ngày càng trở nên rõ ràng. Khủng hoảng năng lượng bùng phát sau khi nguồn cung khí đốt từ Nga bị gián đoạn đã đẩy giá năng lượng tại nhiều quốc gia lên cao, kéo theo lạm phát và áp lực đối với ngân sách nhà nước. Trong khi đó, nhiều kho dự trữ vũ khí và đạn dược của các nước NATO ở châu Âu bị tiêu hao nhanh chóng do việc hỗ trợ quân sự kéo dài cho Kiev. Tổng chi tiêu quốc phòng của các nước NATO tại châu Âu hiện đã vượt 380 tỷ USD mỗi năm, mức cao nhất trong nhiều thập niên.
Trong bối cảnh đó, khái niệm “vũng lầy Ukraina” ngày càng được nhắc tới trong các cuộc tranh luận chiến lược ở phương Tây. Thuật ngữ này phản ánh lo ngại rằng cuộc xung đột có thể kéo dài trong nhiều năm, tiếp tục tiêu tốn nguồn lực quân sự, tài chính và chính trị của châu Âu mà chưa có dấu hiệu kết thúc rõ ràng.
Song song với vấn đề chi phí chiến tranh là câu hỏi ngày càng lớn về mức độ tự chủ chiến lược của châu Âu. Trong lĩnh vực an ninh và quân sự, nhiều quyết định quan trọng vẫn gắn chặt với cấu trúc liên minh xuyên Đại Tây Dương do Hoa Kỳ dẫn dắt. Điều này khiến một số nhà phân tích cho rằng châu Âu dù là một trung tâm kinh tế lớn của thế giới, nhưng vẫn chưa hoàn toàn tự chủ về mặt chiến lược, đặc biệt trong các vấn đề quốc phòng và an ninh. Cuộc xung đột tại Ukraina vì thế không chỉ là một cuộc chiến khu vực, mà còn trở thành phép thử đối với vị thế và vai trò của châu Âu trong trật tự địa chính trị đang thay đổi của thế kỷ XXI.
Lục địa già trước “chảo lửa” Trung Đông
Trong khi nguồn lực chiến lược của châu Âu đang bị cuốn vào mặt trận phía Đông tại Ukraina, Trung Đông lại bước vào một giai đoạn căng thẳng mới. Khu vực này từ lâu được coi là một trong những điểm nóng địa chính trị quan trọng nhất thế giới, nắm giữ khoảng 48% trữ lượng dầu mỏ đã được chứng minh và kiểm soát nhiều tuyến hàng hải chiến lược nối liền châu Âu, châu Á và châu Phi.
Trong suốt thế kỷ XX, các cường quốc châu Âu từng có ảnh hưởng sâu rộng tại Trung Đông. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, những thỏa thuận phân chia phạm vi ảnh hưởng giữa các cường quốc đã góp phần định hình bản đồ chính trị của khu vực trong nhiều thập niên. Trong giai đoạn hậu thuộc địa, nhiều quốc gia châu Âu vẫn duy trì sự hiện diện chính trị, quân sự và kinh tế đáng kể thông qua các liên minh, căn cứ quân sự và quan hệ năng lượng.
Tuy nhiên, trong các cuộc khủng hoảng gần đây của Trung Đông, vai trò của châu Âu dường như không còn nổi bật như trước. Phản ứng của lục địa già phần lớn tập trung vào các nỗ lực ngoại giao, tuyên bố chính trị và kêu gọi kiềm chế căng thẳng. Trong khi đó, nhiều cường quốc khác cùng các quốc gia trong khu vực lại trực tiếp tham gia định hình cục diện thông qua các can dự quân sự, liên minh chiến lược và cạnh tranh ảnh hưởng.
Sự thay đổi này phản ánh một thực tế rộng lớn hơn của trật tự quốc tế hiện nay: quyền lực địa chính trị đang trở nên phân tán hơn so với giai đoạn các đế quốc châu Âu thống trị hệ thống toàn cầu. Đối với Trung Đông, nơi các xung đột tôn giáo, sắc tộc, năng lượng và cạnh tranh chiến lược đan xen phức tạp đẫ đến khả năng dẫn dắt của châu Âu ngày càng bị giới hạn.
Trước những biến động khó lường của khu vực này, châu Âu dường như đang ở vị trí quan sát và điều chỉnh nhiều hơn là dẫn dắt. Lục địa từng chinh phục các đại dương và tham gia định hình nhiều cuộc chiến tranh toàn cầu nay phải thận trọng tìm kiếm một vai trò mới trong một cục diện địa chính trị đang thay đổi nhanh chóng.
Từ đế quốc đại dương đến hành trình tìm lại vị trí trong trật tự quốc tế
Trong nhiều thế kỷ, sức mạnh của châu Âu gắn liền với những hạm đội viễn dương và các đế quốc trải dài qua nhiều châu lục. Từ Đại Tây Dương đến Ấn Độ Dương, các cường quốc châu Âu từng kiểm soát những tuyến thương mại quan trọng, mở rộng ảnh hưởng chính trị và định hình nhiều trật tự quốc tế. Trong một thời gian dài của lịch sử hiện đại, lục địa này gần như giữ vai trò trung tâm quyền lực của thế giới.
Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, khi cán cân quyền lực toàn cầu dịch chuyển mạnh mẽ, thực tế địa chính trị đã thay đổi đáng kể. Những nguồn lực chiến lược của châu Âu ngày càng bị phân tán trong các cuộc khủng hoảng kéo dài, từ xung đột ở Đông Âu cho tới những thách thức kinh tế, năng lượng và an ninh nội tại. Đồng thời, sự trỗi dậy của nhiều trung tâm quyền lực mới đã làm cho cấu trúc hệ thống quốc tế trở nên đa cực và phức tạp hơn so với giai đoạn mà các đế quốc châu Âu từng chi phối.
Nhìn lại dòng chảy lịch sử hàng thế kỷ, châu Âu từng là một trong những động lực chính định hình trật tự thế giới, từ thời đại khám phá địa lý, sự hình thành các đế quốc thuộc địa cho tới các cuộc chiến tranh có tầm ảnh hưởng toàn cầu. Nhưng lịch sử luôn vận động. Những dân tộc từng nằm dưới ách cai trị đã giành lại độc lập, nhiều nền kinh tế mới đã vươn lên, và các trung tâm quyền lực của thế giới ngày nay đã phân tán hơn rất nhiều so với trước.
Trong bối cảnh đó, châu Âu đang đứng trước một bước ngoặt mang tính lịch sử. Lục địa từng chinh phục các đại dương và tham gia định hình nhiều cuộc chiến tranh lớn của thế giới giờ đây phải tìm cách xác định lại vai trò của mình trong một trật tự quốc tế đang tái cấu trúc. Thay vì vị trí trung tâm quyền lực tuyệt đối như trong quá khứ, châu Âu đang từng bước tìm kiếm một chỗ đứng mới, nơi ảnh hưởng của lục địa già có thể được thể hiện thông qua sức mạnh kinh tế, thể chế và hợp tác quốc tế trong một thế giới đa cực đang hình thành.
Liên hệ từ dòng chảy lịch sử
Nhìn rộng hơn từ những biến động của thế giới hiện nay, sự thay đổi vai trò của châu Âu phản ánh một quy luật quen thuộc của lịch sử: không có trung tâm quyền lực nào tồn tại vĩnh viễn. Những đế chế từng chi phối các đại dương, định hình thương mại toàn cầu và áp đặt ý chí của mình lên nhiều vùng đất xa xôi cuối cùng cũng phải đối diện với những chuyển dịch của thời đại.
Trong nhiều thế kỷ, chính các cường quốc châu Âu là lực lượng đi đầu trong các cuộc mở rộng lãnh thổ và chinh phục thuộc địa. Từ thế kỷ XV đến đầu thế kỷ XX, những hạm đội viễn dương của các quốc gia châu Âu đã vượt qua Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, thiết lập những đế quốc trải dài từ châu Mỹ, châu Phi cho đến châu Á. Nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn của thế giới từng nằm dưới sự cai trị trực tiếp hoặc ảnh hưởng sâu rộng của các cường quốc châu Âu.
Chính từ nền tảng sức mạnh đó, lục địa già trong một thời gian dài đã giữ vai trò trung tâm trong việc định hình các trật tự quốc tế. Từ hệ thống thuộc địa toàn cầu cho đến những hiệp định phân chia ảnh hưởng sau các cuộc chiến tranh lớn, nhiều quyết định mang tính bước ngoặt của thế giới từng được đưa ra từ các thủ đô châu Âu.
Nhưng lịch sử luôn vận động theo những chu kỳ quyền lực. Sau hai cuộc thế chiến tàn khốc của thế kỷ XX, sức mạnh của châu Âu suy giảm đáng kể, trong khi nhiều dân tộc từng là thuộc địa lần lượt giành lại độc lập. Cùng lúc đó, những trung tâm quyền lực mới xuất hiện, làm thay đổi sâu sắc cán cân địa chính trị toàn cầu.
Bước sang thế kỷ XXI, nghịch lý lịch sử ngày càng trở nên rõ rệt. Lục địa từng chủ động mở rộng ảnh hưởng ra khắp thế giới nay lại phải đối mặt với những giới hạn mới về quyền tự chủ chiến lược. Trong nhiều vấn đề an ninh quan trọng, các quyết sách lớn của châu Âu vẫn gắn chặt với cấu trúc liên minh xuyên Đại Tây Dương do Hoa Kỳ dẫn dắt.
Điều này tạo nên một thực tế đáng chú ý: trong khi nhiều quốc gia từng là thuộc địa trước đây đang nỗ lực khẳng định vai trò độc lập của mình trong trật tự đa cực mới, thì châu Âu, trung tâm quyền lực của các đế quốc hải dương trong quá khứ lại phải đối mặt với những câu hỏi ngày càng lớn về mức độ tự chủ chiến lược của chính mình.
Những cuộc khủng hoảng địa chính trị gần đây, từ Đông Âu đến Trung Đông, càng làm nổi bật thách thức này. Khi nguồn lực kinh tế, quân sự và chính trị bị cuốn vào các cuộc xung đột kéo dài, lục địa già buộc phải cân nhắc lại vai trò của mình trong một thế giới đang thay đổi nhanh chóng.
Nhìn từ Việt Nam, dòng chảy lịch sử của dân tộc trong thế kỷ XX đã khẳng định một chân lý: chỉ có độc lập, tự chủ mới bảo đảm cho sự phát triển bền vững của đất nước. Từ những cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc đến quá trình bảo vệ và xây dựng đất nước, Việt Nam luôn kiên định mục tiêu giữ vững chủ quyền, đồng thời chủ động hội nhập với thế giới. Trên nền tảng đó, Việt Nam theo đuổi đường lối đối ngoại hòa bình, hợp tác và phát triển; thực hiện chính sách ngoại giao độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Cách tiếp cận này không chỉ giúp Việt Nam mở rộng quan hệ với nhiều đối tác trên thế giới mà còn góp phần củng cố vị thế của đất nước trong một môi trường quốc tế ngày càng phức tạp.
Trong một thế giới đang chuyển dịch sang cấu trúc đa cực, những quốc gia biết dựa vào nội lực, tôn trọng luật pháp quốc tế và giữ vững quyền tự quyết trong các vấn đề chiến lược sẽ có vị trí ngày càng vững chắc trên trường quốc tế. Đó cũng là một trong những bài học lớn mà lịch sử thế giới, cũng như lịch sử của chính các dân tộc từng trải qua thời kỳ thuộc địa, đã để lại.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1.Eric Hobsbawm – The Age of Empire 1875–1914, Vintage Books.
2.Niall Ferguson – Empire: How Britain Made the Modern World, Penguin Press.
3.Antony Best, Jussi Hanhimäki, Joseph Maiolo – International History of the Twentieth Century and Beyond, Routledge.
4.United Nations – World Economic Situation and Prospects Reports.
5.Stockholm International Peace Research Institute (SIPRI) – SIPRI Military Expenditure Database.
6.BP Statistical Review of World Energy – Global Energy Reserves and Production Reports.