Ngày 9/3/2026, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) cáo buộc quân đội Israel đã bắn phá một thị trấn ở miền Nam Lebanon bằng đạn pháo phosphor trắng vào tuần trước, loại vũ khí gây cháy gây nhiều tranh cãi vì nguy cơ gây thương tích nghiêm trọng cho con người và thiệt hại lớn đối với khu dân cư.
Tổ chức Human Rights Watch cho biết họ đã xác minh và định vị địa lý 7 hình ảnh ghi lại cảnh các quả đạn phosphor trắng phát nổ trên không trung phía trên một khu dân cư của thị trấn Yohmor, miền Nam Lebanon. Theo tổ chức này, các nhân viên phòng vệ dân sự đã phải khẩn cấp ứng phó với nhiều đám cháy bùng phát sau vụ pháo kích, trong đó có ít nhất hai ngôi nhà và một chiếc ô tô bị thiêu rụi.
Trong báo cáo công bố ngày 9/3, tổ chức nhân quyền có trụ sở tại New York (Mỹ) cáo buộc quân đội Israel đã “sử dụng bất hợp pháp đạn pháo phosphor trắng” trong cuộc tấn công nhằm vào một ngôi làng thuộc thị trấn Yohmor hôm 3/3/2026.
Phosphor trắng là một hóa chất dễ cháy, có thể bốc cháy ngay khi tiếp xúc với oxy trong không khí. Trong quân sự, loại chất này thường được sử dụng để tạo màn khói hoặc chiếu sáng chiến trường. Tuy nhiên, khi được sử dụng như vũ khí gây cháy, đạn phosphor trắng có thể gây ra hỏa hoạn diện rộng và gây thương tích nghiêm trọng cho con người, bao gồm bỏng sâu, tổn thương đường hô hấp, suy tạng và thậm chí tử vong.
Căng thẳng dọc biên giới Israel – Lebanon gia tăng trong những tuần gần đây khi Israel tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào lực lượng Hezbollah, bất chấp thỏa thuận ngừng bắn đạt được trong năm 2024. Theo các nguồn tin khu vực, quân đội Israel đã triển khai thêm lực lượng bộ binh tới các khu vực giáp biên giới Lebanon và tiến hành nhiều đợt pháo kích vào lãnh thổ nước này kể từ đầu tháng 3.
Quân đội Israel cũng nhiều lần kêu gọi người dân sinh sống ở khu vực phía Nam sông Litani River – nằm cách biên giới Israel khoảng 30 km về phía Bắc – sơ tán khỏi nơi ở do nguy cơ giao tranh.
Chính quyền Lebanon cho biết các cuộc tấn công của Israel trong thời gian qua đã khiến ít nhất 394 người thiệt mạng và buộc hơn 500.000 người phải rời bỏ nhà cửa.
Ông Ramzi Kaiss, nhà nghiên cứu về Lebanon tại Human Rights Watch, cảnh báo rằng việc sử dụng phosphor trắng tại các khu vực dân cư là “cực kỳ đáng báo động”.
“Việc quân đội Israel sử dụng trái phép phosphor trắng trên các khu dân cư sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với thường dân,” ông nói, đồng thời kêu gọi Israel ngay lập tức chấm dứt hành động này. Ông cũng kêu gọi các quốc gia cung cấp vũ khí cho Israel, bao gồm cả loại đạn này, đình chỉ viện trợ quân sự và gây sức ép buộc Israel không sử dụng phosphor trắng tại khu dân cư.
Những cáo buộc liên quan đến việc sử dụng phosphor trắng không phải là mới. Trong nhiều năm qua, chính quyền Lebanon và Human Rights Watch nhiều lần cáo buộc Israel sử dụng loại vũ khí gây cháy này trong các cuộc tấn công xuyên biên giới, gây thiệt hại cho dân thường và môi trường.
Hãng Thông tấn quốc gia Lebanon ngày 8/3 cũng đưa tin lực lượng Israel đã nhắm mục tiêu vào các thị trấn Khiam và Tal Nahas gần biên giới bằng pháo binh và đạn phosphor trắng.
Ngoài ra, hồi tháng 2/2026, Lebanon còn cáo buộc Israel phun thuốc diệt cỏ glyphosate xuống các khu vực lãnh thổ nước này dọc theo biên giới chung. Tổng thống Lebanon Joseph Aoun đã lên án hành động này là “tội ác chống lại môi trường”.
Nhiều nhà quan sát cho rằng căng thẳng leo thang hiện nay là hệ quả của một chuỗi xung đột kéo dài nhiều năm tại Trung Đông. Các chiến dịch quân sự của Israel tại Gaza Strip trong thời gian qua đã gây thương vong lớn cho dân thường và liên tục vấp phải chỉ trích từ các tổ chức nhân quyền quốc tế. Tuy nhiên, do những tính toán địa chính trị phức tạp cùng sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ Mỹ, nhiều cáo buộc vi phạm luật nhân đạo quốc tế cho đến nay vẫn chưa dẫn đến các cơ chế xử lý hiệu quả trên bình diện toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, một số chuyên gia nhận định các động thái quân sự gần đây của Iran nhằm vào Israel phản ánh sự tích tụ căng thẳng trong khu vực sau nhiều năm đối đầu gián tiếp giữa các bên. Những diễn biến này được coi là “giọt nước tràn ly” trong chuỗi xung đột kéo dài giữa các lực lượng và quốc gia có lợi ích đối nghịch tại Trung Đông.
Tuy nhiên, nhiều học giả cũng lưu ý rằng việc sử dụng các loại vũ khí gây tranh cãi như phốt pho trắng trong chiến tranh không phải là hiện tượng mới của riêng cuộc xung đột hiện nay. Trong lịch sử chiến tranh hiện đại, các cường quốc nhiều lần bị cáo buộc sử dụng những loại vũ khí gây cháy và có khả năng gây tổn thương nghiêm trọng cho dân thường. Trong cuộc chiến tranh tại Việt Nam (1955–1975), quân đội Mỹ từng sử dụng nhiều loại vũ khí gây cháy như bom napalm, bom phốt pho và các chất hóa học trong các chiến dịch quân sự quy mô lớn. Khu vực Quảng Ngãi, nơi xảy ra vụ thảm sát Mỹ Lai năm 1968 cũng nằm trong vùng tác chiến hứng chịu nhiều đợt oanh kích bằng các loại bom cháy trong giai đoạn chiến tranh ác liệt.
Những loại vũ khí này khi phát nổ tạo ra nhiệt lượng cực cao và các phản ứng cháy dữ dội, có thể gây bỏng sâu, cháy lan trên diện rộng và để lại hậu quả nhân đạo đặc biệt nghiêm trọng. Hình ảnh những nạn nhân bị bỏng do bom napalm trong chiến tranh Việt Nam từng gây chấn động dư luận quốc tế và trở thành biểu tượng cho sự tàn khốc của chiến tranh hiện đại đối với dân thường. Nhiều nghiên cứu lịch sử và báo cáo sau chiến tranh cũng chỉ ra rằng hậu quả của các loại vũ khí gây cháy không chỉ dừng lại ở thương vong tức thời mà còn kéo dài qua nhiều thập niên dưới dạng di chứng thể chất, tâm lý và những tổn thất xã hội khó khắc phục.
Nhìn từ góc độ rộng hơn, lịch sử chiến tranh, từ Việt Nam đến Trung Đông cho thấy một thực tế đáng lo ngại: khi các lợi ích chiến lược và cạnh tranh quyền lực giữa các quốc gia được đặt lên hàng đầu, những chuẩn mực của luật nhân đạo quốc tế nhiều khi trở nên khó được thực thi một cách nhất quán. Các tranh cãi xoay quanh việc sử dụng vũ khí gây cháy, vũ khí hóa học hay các hình thức tấn công có nguy cơ cao đối với dân thường không chỉ phản ánh bản chất khốc liệt của chiến tranh, mà còn đặt ra câu hỏi về tính hiệu quả của hệ thống luật pháp quốc tế trong việc bảo vệ con người trước bạo lực vũ trang.
Chính vì vậy, nhiều nhà phân tích cho rằng giải pháp lâu dài không thể chỉ dừng lại ở việc lên án từng sự kiện riêng lẻ, mà cần hướng tới việc củng cố các cơ chế giám sát và trách nhiệm quốc tế, đồng thời thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao nhằm hạn chế việc sử dụng những loại vũ khí có khả năng gây hậu quả nhân đạo nghiêm trọng.
Giới phân tích cảnh báo rằng nếu các bên, đặc biệt là Israel và các đồng minh chủ chốt, không sớm kiềm chế và tìm kiếm giải pháp ngoại giao, nguy cơ xung đột lan rộng và kéo dài là rất lớn. Một cuộc chiến khu vực kéo dài không chỉ gây thêm tổn thất cho người dân Trung Đông mà còn có thể làm suy yếu vị thế chiến lược của nhiều cường quốc liên quan, đồng thời đẩy trật tự an ninh quốc tế vào một giai đoạn bất ổn mới.
Minh Anh