Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, việc quản lý, thu gom và xử lý rác thải sinh hoạt đang trở thành bài toán “nóng” tại nhiều địa phương. Áp lực gia tăng dân số cơ học cùng sự bùng nổ của du lịch, đặc biệt ở các điểm đến hấp dẫn, khiến lượng rác thải không ngừng tăng, đặt ra thách thức lớn cho hạ tầng và công tác môi trường đô thị.
Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh và du lịch bùng nổ, câu chuyện rác thải sinh hoạt tiếp tục là vấn đề “nóng” tại nhiều địa phương, trong đó có TP. Đà Nẵng. Thực tế cho thấy, công tác thu gom, vận chuyển và xử lý rác tại đây được tổ chức khá bài bản: rác sinh hoạt từ các hộ dân thường được tập kết trước nhà hoặc đưa đến điểm quy định để các đơn vị dịch vụ môi trường thu gom, vận chuyển về khu xử lý tập trung; rác nơi công cộng được quét dọn định kỳ theo lịch, thậm chí được tăng cường qua các đợt ra quân như “Chủ nhật xanh”.
Nhờ đó, trong nhiều năm qua, Đà Nẵng vẫn được đánh giá là đô thị “xanh – sạch – đẹp”, với hệ thống quản lý rác thải vận hành tương đối ổn định. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tổng thể ấy, những vấn đề lớn nhỏ liên quan đến rác vẫn âm thầm tồn tại mỗi ngày: từ việc tập kết chưa đúng giờ, xả rác không đúng nơi quy định, đến những ý kiến trái chiều về công tác thu gom, quét dọn. Điểm chung của các bất cập này, xét đến cùng, phần lớn vẫn xuất phát từ yếu tố con người, mắt xích quan trọng nhưng cũng dễ phát sinh hạn chế trong toàn bộ chu trình quản lý rác thải đô thị.
Thực tế cho thấy, gần như đã trở thành một “phản xạ xã hội”, cứ nơi nào xuất hiện rác thải trên vỉa hè, lòng đường hay các bãi đất trống, dư luận lập tức “gọi tên” các công ty môi trường đô thị. Đi kèm với đó là không ít phàn nàn xoay quanh việc thu gom chưa kịp thời, “quên” lấy rác, hay cách thức xử lý thiếu cẩn trọng như làm đổ, vứt bừa bãi thùng chứa rác của người dân sau khi thu gom… Những phản ánh này, dù ở mức độ nào, cũng phần nào phản ánh kỳ vọng ngày càng cao của cộng đồng đối với dịch vụ môi trường đô thị.
Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách toàn diện, câu chuyện rác thải không thể chỉ quy chiếu trách nhiệm về một phía. Bài toán này đòi hỏi sự đánh giá đa chiều, từ người dân, cơ quan quản lý, chính quyền cơ sở đến các đơn vị cung ứng dịch vụ. Trong đó, yếu tố con người, đặc biệt là ý thức của người dân vẫn đóng vai trò then chốt. Bên cạnh những nguyên nhân khách quan như không nắm rõ giờ thu gom, điểm tập kết xa, thời gian sinh hoạt không trùng khớp với lịch xe rác…, vẫn tồn tại không ít thói quen chưa phù hợp: sử dụng thùng rác không đảm bảo vệ sinh, không có nắp đậy, lâu ngày không vệ sinh, dẫn đến tâm lý ngại tiếp xúc và xả rác tùy tiện.
Để khắc phục những “điểm nghẽn” này, cần những giải pháp đồng bộ, thiết thực và dễ triển khai, gắn với từng khu dân cư cụ thể. Chẳng hạn, mỗi tuyến phố cần niêm yết công khai, rõ ràng thời gian xe thu gom hoạt động theo từng khung giờ; các tổ dân phố có thể xây dựng sơ đồ đơn giản xác định vị trí các điểm tập kết rác hợp pháp để người dân dễ tiếp cận. Đồng thời, hệ thống thùng rác công cộng cần được đầu tư đúng chuẩn, sạch sẽ, có nắp đậy và bố trí đủ số lượng nhằm hạn chế tình trạng xả rác ra ngoài. Tại các vị trí nhạy cảm như ngã ba, ngã tư nơi không được phép tập kết rác, cần có biển cấm rõ ràng, kết hợp giám sát bằng camera để nâng cao tính trách nhiệm trước cộng đồng. Quan trọng hơn, không để tồn tại những “khoảng xám” trong quản lý, nơi người dân không biết phải bỏ rác ở đâu, vô hình trung tạo điều kiện cho hành vi xả rác tùy tiện phát sinh.
Về phía các đơn vị thực hiện, hiện nay các công ty môi trường đô thị tại Đà Nẵng hoạt động theo cơ chế dịch vụ công ích, thực hiện nhiệm vụ vệ sinh đô thị theo sự chỉ đạo của UBND thành phố và cơ quan chuyên môn. Đây là lực lượng nòng cốt, chịu trách nhiệm trực tiếp trong việc duy trì cảnh quan “xanh – sạch – đẹp”, từ thu gom, quét dọn đến vận chuyển và xử lý rác thải tập trung. Trong điều kiện bình thường cũng như các tình huống đột xuất như mưa bão, ngập lụt, các đơn vị này đều phải sẵn sàng ứng phó, đảm bảo môi trường đô thị được khôi phục nhanh nhất có thể.
Hoạt động vệ sinh môi trường được triển khai thông qua các gói thầu dịch vụ do cơ quan nhà nước làm chủ đầu tư. Trước đây là cấp quận, huyện, và hiện nay chuyển về cấp phường, xã cùng với Sở Nông nghiệp và Môi trường đối với các hạng mục xử lý rác. Nội dung các gói thầu được quy định cụ thể về khối lượng, tần suất như quét dọn, duy trì vệ sinh đường phố hay vận hành khu xử lý rác. Trên cơ sở đó, các đơn vị dịch vụ tổ chức nhân lực, phương tiện để thực hiện, bảo đảm đúng yêu cầu kỹ thuật và tiến độ.
Tại khu vực Đà Nẵng (cũ), hai đơn vị công ích chủ lực đang thực hiện cơ chế đặt hàng là Công ty Cổ phần Môi trường Đô thị Đà Nẵng và Chi nhánh miền Trung (Công ty TNHH Môi trường đô thị Hà Nội – URENCO 15). Bên cạnh hệ thống dịch vụ công ích, thành phố cũng mở rộng các kênh tiếp nhận và cung ứng dịch vụ theo nhu cầu. Người dân và doanh nghiệp có thể phản ánh, kiến nghị thông qua Tổng đài 1022, đầu mối tiếp nhận thông tin về môi trường, đồng thời đăng ký dịch vụ thu gom rác theo mức giá niêm yết. Với các tổ chức như bệnh viện, trường học, việc sử dụng dịch vụ thường được thực hiện thông qua hình thức chào giá cạnh tranh định kỳ.
Có thể thấy, về mặt cơ chế, hệ thống quản lý và cung ứng dịch vụ vệ sinh môi trường tại Đà Nẵng đã tương đối đầy đủ, rõ ràng, với sự phân công trách nhiệm cụ thể giữa cơ quan quản lý, chủ đầu tư và đơn vị thực hiện. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế đến đâu không chỉ phụ thuộc vào quy trình hay năng lực của đơn vị dịch vụ, mà còn chịu tác động lớn từ sự phối hợp của người dân và cộng đồng. Khi mỗi khâu đều vận hành đúng vai trò của mình, bài toán rác thải đô thị mới có thể được giải quyết một cách bền vững.
Những phân tích trên nhằm làm rõ một thực tế: công tác vệ sinh môi trường đô thị không phải là trách nhiệm của riêng bất kỳ đơn vị nào, mà là sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, đơn vị dịch vụ và từng người dân. Để giữ gìn hình ảnh “sạch nhà, sạch ngõ”, xây dựng phố phường gọn gàng, khang trang và hướng tới một Đà Nẵng “xanh – sạch – đẹp” bền vững, yếu tố then chốt vẫn nằm ở ý thức và hành động của mỗi cá nhân, mỗi hộ gia đình, cơ sở sản xuất, kinh doanh.
Thực tế cho thấy, nếu chỉ trông chờ, ỷ lại vào các công ty môi trường đô thị trong khi vẫn tồn tại thói quen xả rác tùy tiện, thiếu trách nhiệm, thì mọi nỗ lực từ phía cơ quan chức năng khó có thể đạt hiệu quả như kỳ vọng. Quan trọng hơn, cần có sự thấu hiểu và chia sẻ giữa người dân và đơn vị thực hiện: hiểu đúng chức năng, nhiệm vụ của nhau để cùng phối hợp, thay vì chỉ phản ứng khi phát sinh vấn đề.
Từ những việc nhỏ, mỗi người dân hoàn toàn có thể góp phần tạo nên thay đổi: rác sinh hoạt được buộc kín, tránh rò rỉ; rác cồng kềnh được thông báo đúng kênh qua tổ dân phố hoặc đường dây nóng; chủ động đưa rác đến các điểm tập kết đúng quy định. Về phía cơ quan chức năng, việc công khai rõ ràng các điểm tập kết rác, đặc biệt là rác cồng kềnh, xà bần cùng cơ chế thu phí minh bạch sẽ giúp người dân dễ tiếp cận và thực hiện.
Đáng chú ý, vai trò của tổ dân phố cần được phát huy như một “cánh tay nối dài” hiệu quả giữa chính quyền, đơn vị dịch vụ và người dân. Thông qua việc nhắc nhở linh hoạt, biểu dương kịp thời các tuyến đường, khu dân cư sạch đẹp hay lồng ghép tiêu chí vệ sinh môi trường vào thi đua cộng đồng, ý thức người dân có thể được nâng lên một cách bền vững. Song song đó, sự hỗ trợ từ các chủ đầu tư trong việc xác định điểm tập kết hợp lý, cùng với vai trò điều phối, xử lý đầu ra của cơ quan chuyên môn sẽ góp phần hoàn thiện chuỗi quản lý rác thải một cách hiệu quả.
Khi mỗi mắt xích đều vận hành đúng và đủ vai trò của mình, câu chuyện rác thải đô thị sẽ không còn là “điểm nóng”, mà trở thành một phần của nếp sống văn minh – nền tảng để Đà Nẵng giữ vững danh hiệu thành phố đáng sống.
Để giữ gìn một thành phố sạch đẹp, văn minh, không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của cơ quan chức năng hay các đơn vị dịch vụ, mà đòi hỏi trách nhiệm cộng đồng từ mỗi người dân và cả du khách khi đến với Đà Nẵng. Vốn là địa phương có nền tảng kỷ cương cộng đồng tốt, chỉ cần được “kích hoạt” đúng cách, tinh thần này hoàn toàn có thể lan tỏa mạnh mẽ trở lại trong đời sống đô thị.
Cùng với đó, các giải pháp quản lý cần được triển khai đồng bộ, trong đó chế tài phải công bằng, minh bạch và “đánh trúng” các điểm nóng. Việc lắp đặt camera tại những khu vực thường xuyên xảy ra tình trạng đổ trộm rác, xử phạt đúng người, đúng hành vi; đồng thời công khai số liệu xử lý vi phạm theo từng tuần, từng đợt (tập trung vào hành vi, không nêu danh tính) sẽ góp phần tạo hiệu ứng răn đe rõ rệt. Khi người dân thấy vi phạm bị xử lý nghiêm túc, ý thức tuân thủ sẽ thay đổi nhanh chóng và bền vững hơn.
Bên cạnh đó, các chiến dịch truyền thông mang tính gần gũi, tích cực như “Đà Nẵng – sạch từ ngõ nhỏ” cũng cần được duy trì thường xuyên, nhằm khơi gợi tinh thần tự giác và niềm tự hào của cộng đồng trong việc giữ gìn môi trường sống.
Sau cùng, cần xác định rõ: chuyện rác phải là trách nhiệm chung của tất cả những ai đang sống, làm việc và ghé thăm thành phố này. Khi ý thức được nâng lên thành hành động tự nhiên, việc “giữ gìn Đà Nẵng” sẽ không chỉ là nghĩa vụ, mà còn trở thành niềm tự hào. Và đó chính là nền tảng để thành phố tiếp tục “xanh – sạch – ngăn nắp – quy củ”, xứng đáng với danh hiệu “thành phố đáng sống và đáng đến”./.
Dân Hùng