Ngày 19/8/2025, tại xã Đất Mũi, Bộ Quốc phòng phối hợp với UBND tỉnh Cà Mau khởi công tuyến cao tốc Cà Mau – Đất Mũi cùng các dự án kết nối ra đảo Hòn Khoai và Cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai. Sự kiện đánh dấu bước chuyển khi Hòn Khoai không còn là một công trình ven biển đơn lẻ, mà được đặt trong tổng thể cụm hạ tầng chiến lược triển khai đồng bộ trên đất liền và trên biển, gắn phát triển kinh tế với yêu cầu bảo đảm quốc phòng – an ninh. Vấn đề đặt ra là khả năng kết hợp hiệu quả hai mục tiêu này để tạo động lực phát triển bền vững cho khu vực cực Nam trong thời gian tới.
Khi cực Nam mở dần thế hướng biển
Sau lễ khởi công, tuyến cao tốc Cà Mau – Đất Mũi và các dự án kết nối từ Mũi Cà Mau ra đảo Hòn Khoai, bao gồm Cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai, tỉnh Cà Mau đang bước vào giai đoạn triển khai loạt hạ tầng chiến lược. Trong không gian phát triển mới sau sáp nhập, Hòn Khoai được định vị là mắt xích quan trọng trong quy hoạch kinh tế biển, logistics, liên kết vùng cực Nam, đồng thời giữ vai trò tiền tiêu về quốc phòng – an ninh trên biển. Thách thức đặt ra là làm thế nào hiện thực hóa các quy hoạch này thành động lực tăng trưởng gắn với bảo đảm chủ quyền và an ninh quốc gia trong những năm tới.
Từ Đất Mũi nhìn ra biển, Hòn Khoai nhiều năm được biết đến như cụm đảo tiền tiêu nơi cực Nam Tổ quốc. Bước sang giai đoạn 2025–2026, vị trí này đang được đặt vào một bài toán phát triển lớn hơn, khi cùng lúc gánh trên mình hai vai trò: vừa là điểm tựa quốc phòng – an ninh, vừa là hạt nhân trong chiến lược kinh tế biển, logistics và dịch vụ hàng hải của Cà Mau. Định hướng này không chỉ thể hiện trong quy hoạch, mà còn xuyên suốt trong chỉ đạo của Trung ương, các phát biểu của lãnh đạo tỉnh và những chuyến kiểm tra thực địa tại cực Nam.
Phát biểu tại lễ khởi công, Đại tướng Phan Văn Giang nhấn mạnh Cà Mau là địa đầu cực Nam, có vị trí đặc biệt quan trọng về kinh tế – xã hội, quốc phòng và an ninh, đồng thời là vùng đất giàu truyền thống cách mạng. Từ căn cứ địa trong hai cuộc kháng chiến đến vị trí chiến lược hôm nay, chiều sâu lịch sử đó đặt ra yêu cầu các công trình đầu tư không chỉ phục vụ phát triển, mà còn phải giữ vững “thế đứng chân” về quốc phòng ở một địa bàn nhạy cảm.
Cụ thể hóa định hướng này là loạt dự án quy mô lớn đang đồng loạt triển khai. Theo thông tin Chính phủ công bố cuối tháng 12/2025, tuyến giao thông ra đảo Hòn Khoai dài hơn 18km với tổng mức đầu tư 25.774 tỷ đồng; tuyến cao tốc Cà Mau – Cái Nước và Cái Nước – Đất Mũi dài 81km, tổng vốn gần 60.000 tỷ đồng; cùng với đó là Cảng tổng hợp lưỡng dụng Hòn Khoai có tổng mức đầu tư gần 16.000 tỷ đồng. Việc hơn 1.600 hộ dân bàn giao trên 700ha đất cho dự án cho thấy mức độ ưu tiên và quyết tâm chính trị trong việc hình thành một cực phát triển mới gắn với hạ tầng chiến lược.
Trong chuyến kiểm tra cuối tháng 12/2025, Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh việc phát triển Đất Mũi, đặc biệt là Hòn Khoai, không chỉ mang ý nghĩa với riêng Cà Mau mà còn với toàn vùng đồng bằng sông Cửu Long, phía Nam và cả nước, cả về kinh tế – xã hội lẫn quốc phòng, an ninh. Điều này cho thấy Hòn Khoai đang được nhìn như một “điểm hội tụ” lợi ích đa chiều, nơi các mục tiêu phát triển và bảo vệ Tổ quốc giao thoa trực tiếp.
Ở cấp địa phương, Chủ tịch UBND tỉnh Lữ Quang Ngời cho biết Cà Mau đang tổ chức lại không gian phát triển theo mô hình “1 trục động lực – 2 trung tâm – 3 cực tăng trưởng – 4 tiểu vùng – 5 hành lang kinh tế”, trong đó Hòn Khoai được xác định là một cực tăng trưởng mới gắn với cảng biển lưỡng dụng. Theo quy hoạch, cảng có thể tiếp nhận tàu đến 250.000 DWT, công suất khoảng 20 triệu tấn mỗi năm – một quy mô đủ để tạo bước chuyển về năng lực logistics và kết nối kinh tế biển.
Thực tế sản xuất ở cực Nam cho thấy cơ sở của bài toán này. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu thủy sản của Cà Mau đạt 2,5 tỷ USD, sản lượng nuôi trồng hơn 908.000 tấn, trong đó tôm chiếm trên 566.000 tấn. Nguồn hàng lớn, ổn định và có giá trị cao này đòi hỏi một hệ thống hạ tầng biển tương xứng, không chỉ để vận chuyển mà còn để tổ chức lại chuỗi cung ứng, dịch vụ hậu cần và xuất khẩu theo hướng hiệu quả hơn.
Tuy nhiên, chính việc đặt Hòn Khoai vào thế “lưỡng dụng” cũng làm nổi bật thách thức cốt lõi: làm sao dung hòa giữa yêu cầu phát triển nhanh với nhiệm vụ giữ vững chủ quyền, an ninh và bảo vệ môi trường. Ngay từ đầu, Cà Mau xác định nguyên tắc không đánh đổi các yếu tố này lấy tăng trưởng ngắn hạn. Điều đó đồng nghĩa mọi tính toán về quy mô, tiến độ hay hiệu quả kinh tế đều phải đặt trong giới hạn chiến lược. Và cũng chính ở điểm giao này, hiệu quả thực chất của các dự án tại Hòn Khoai sẽ được kiểm chứng trong những năm tới.
Từ quy hoạch cảng biển đến động lực phát triển mới
Ở thời điểm 2026, Hòn Khoai đang mở ra thêm một hướng kết nối ra biển cho cực Nam, không chỉ về giao thông mà còn về không gian phát triển. Việc khởi công Cảng Hòn Khoai, tuyến giao thông ra đảo cùng các hạng mục đường bộ liên quan là bước đi quan trọng, đặt nền móng cho một trục kết nối biển đang dần định hình. Dù hiệu quả cụ thể còn phụ thuộc vào tiến độ và mức độ đồng bộ của toàn bộ dự án, việc các hạng mục trọng điểm đã được triển khai cho thấy một không gian phát triển mới đang hiện hữu rõ nét hơn. Vấn đề đặt ra không chỉ là xây dựng hạ tầng, mà là khả năng vận hành đồng bộ để biến trục kết nối này thành động lực tăng trưởng thực chất.
Để Hòn Khoai phát huy vai trò, yêu cầu đặt ra là tính liên hoàn của hạ tầng. Đường bộ phải nối thông ra Đất Mũi; tuyến giao thông từ bờ ra đảo phải bảo đảm tiến độ và khả năng khai thác; trong khi cảng biển không thể tách rời hệ thống dịch vụ hậu cần phía sau. Chỉ khi các cấu phần này được triển khai đồng nhịp, trục kết nối biển ở cực Nam mới có thể vận hành như một chỉnh thể. Chính vì vậy, các đợt kiểm tra, đôn đốc trực tiếp của Chính phủ không đơn thuần nhằm thúc tiến độ, mà còn nhấn mạnh yêu cầu xuyên suốt: các hạng mục phải “đi cùng nhau”, tránh tình trạng hạ tầng đơn lẻ không phát huy được hiệu quả tổng thể.
Trong cách tiếp cận của Cà Mau, Hòn Khoai không được đặt như một công trình cảng biển độc lập. Tính toán của địa phương hướng tới một không gian phát triển rộng hơn, nơi cảng biển gắn với logistics, dịch vụ hậu cần và các khu kinh tế động lực. Theo định hướng, Cảng Hòn Khoai được đặt trong mối liên kết với khu kinh tế tự do Cà Mau và khu kinh tế Năm Căn, hai cấu phần được kỳ vọng tạo nên chuỗi phát triển liên hoàn từ sản xuất, chế biến đến xuất khẩu. Nếu khu kinh tế tự do hướng tới mô hình tổ hợp cảng nước sâu, trung chuyển, logistics, công nghiệp chế biến và năng lượng sạch, thì khu kinh tế Năm Căn tiếp tục đóng vai trò trung tâm công nghiệp – dịch vụ hướng biển, gắn với hệ thống cảng Năm Căn – Hòn Khoai. Cách tổ chức này cho thấy Hòn Khoai đang được “neo” vào một hệ sinh thái kinh tế hoàn chỉnh, thay vì phát triển theo mô hình đơn lẻ.
Nhìn từ thực tế, giá trị của Cảng Hòn Khoai sẽ không chỉ nằm ở khả năng tiếp nhận tàu lớn. Yếu tố quyết định nằm ở phần “phía sau cảng”, nơi hình thành các dịch vụ logistics, kho bãi, chuỗi lạnh, dịch vụ hàng hải và hệ thống doanh nghiệp hỗ trợ. Với một địa phương có thế mạnh thủy sản như Cà Mau, đây là điểm then chốt. Khi hạ tầng biển được hoàn thiện, bài toán không dừng lại ở việc rút ngắn hành trình vận chuyển, mà là tổ chức lại toàn bộ chuỗi giá trị, từ bảo quản, chế biến đến xuất khẩu. Khi đó, phần giá trị gia tăng có thể được giữ lại nhiều hơn tại địa phương, và hiệu quả của cảng mới được đo bằng tác động lan tỏa thay vì chỉ quy mô công trình.
Tuy nhiên, đi cùng quy mô đầu tư là áp lực quản trị ngày càng lớn. Việc hơn 1.646 hộ dân bàn giao đất cho dự án cho thấy mức độ tác động xã hội không nhỏ, đòi hỏi sự đồng thuận và tổ chức thực hiện chặt chẽ. Trong các cuộc kiểm tra thực địa, yêu cầu được đặt ra không chỉ là đẩy nhanh tiến độ, mà còn phải bảo đảm chất lượng, kỹ thuật, an toàn lao động và kỷ luật đầu tư, không để xảy ra lãng phí, tiêu cực. Điều này cho thấy, với những dự án như Hòn Khoai, thước đo không dừng ở tốc độ thi công hay quy mô vốn, mà nằm ở năng lực điều hành, tính minh bạch và khả năng đưa công trình vào vận hành đúng mục tiêu ban đầu.
Trong tổng thể đó, câu hỏi lớn vẫn là khả năng chuyển hóa quy hoạch thành hiệu quả phát triển thực tế. Hòn Khoai đã được đặt đúng vị trí trong chiến lược, các điều kiện ban đầu đang dần hình thành, nhưng kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào cách tổ chức thực hiện trong những năm tới. Đây cũng chính là điểm then chốt quyết định liệu trục kết nối biển ở cực Nam có trở thành động lực phát triển mới, hay chỉ dừng lại ở một kỳ vọng trên bản đồ quy hoạch.
Từ những gì đã và đang được triển khai, có thể thấy Hòn Khoai không còn đứng riêng như một điểm đảo ngoài khơi cực Nam, mà đang được đặt trong tầm nhìn chiến lược dài hạn về phát triển kinh tế biển gắn với củng cố quốc phòng, an ninh. Cách tiếp cận này cũng nhất quán với chủ trương của Đảng và định hướng của Bộ Quốc phòng về bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, trên cơ sở kết hợp chặt chẽ giữa phát triển và bảo vệ, đồng thời kiên định nguyên tắc “4 không” trong chính sách quốc phòng: không tham gia liên minh quân sự; không liên kết với nước này để chống nước kia; không cho nước ngoài đặt căn cứ quân sự hoặc sử dụng lãnh thổ để chống lại nước khác; và không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế. Trong bối cảnh đó, những công trình lưỡng dụng như Hòn Khoai không chỉ mang ý nghĩa hạ tầng, mà còn là cách hiện thực hóa thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận kinh tế trên không gian biển.
Nhìn ở chiều phát triển, Hòn Khoai đang được kéo vào dòng chảy mới của Cà Mau, nơi quy hoạch, hạ tầng và kỳ vọng tăng trưởng cùng hội tụ. Nhưng ở chiều sâu hơn, đây cũng là phép thử đối với năng lực tổ chức thực hiện một chiến lược lớn: làm sao để vừa mở rộng không gian kinh tế biển, vừa giữ vững nguyên tắc đối ngoại, quốc phòng và chủ quyền trong một khu vực nhạy cảm.
Sau cùng, giá trị của Hòn Khoai sẽ không nằm ở những con số trên bản vẽ hay quy mô ghi trong hồ sơ dự án. Thước đo thật sự sẽ là ngày hàng hóa đi qua cảng, dịch vụ hậu cần hình thành phía sau bến bãi, và những chuyển động kinh tế hiện rõ hơn trên vùng đất cuối trời Nam. Khi đó, tầm nhìn chiến lược về một cực tăng trưởng gắn với thế trận quốc phòng – an ninh sẽ được kiểm chứng bằng chính thực tiễn vận hành. Và cũng từ đó, vai trò của Hòn Khoai mới được trả lời đầy đủ, không chỉ trên giấy tờ, mà bằng nhịp sống đang đổi thay ngoài thực địa.
Thế Nguyễn – Trọng Nguyễn