Trong kỷ nguyên số, không gian mạng đã trở thành một không gian văn hóa mới, nơi các giá trị và nhận thức xã hội lan tỏa mạnh mẽ, tác động sâu rộng đến đời sống. Tuy nhiên, sự chi phối của các nền tảng xuyên biên giới đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo vệ chủ quyền văn hóa, giữ gìn bản sắc dân tộc và nền tảng tư tưởng của Đảng. Đây không chỉ là nhiệm vụ của riêng một ngành mà là yêu cầu chiến lược trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.
Không gian số – Hệ sinh thái văn hóa mới của thời đại
Không gian số ngày nay đã trở thành một bộ phận cấu thành thiết yếu, không thể tách rời của đời sống văn hóa – xã hội hiện đại. Các hoạt động giao tiếp, học tập, giải trí, cũng như quá trình hình thành quan điểm, lối sống của con người ngày càng diễn ra phổ biến trên môi trường mạng, tạo nên những hệ sinh thái số đa tầng, liên kết chặt chẽ. Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ không gian vật lý sang không gian số không chỉ làm thay đổi phương thức tương tác xã hội mà còn hình thành một “tầng văn hóa” mới, song hành và tác động sâu sắc đến đời sống thực tế, đặc biệt đối với thế hệ trẻ, những người sinh ra và trưởng thành cùng Internet.
Với hàng chục triệu người dùng thường xuyên, mạng xã hội đã trở thành kênh lan tỏa các giá trị văn hóa với tốc độ nhanh chưa từng có và phạm vi ảnh hưởng vượt qua mọi ranh giới quốc gia. Một nội dung “viral” có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong thời gian ngắn, qua đó định hình xu hướng nhận thức, thị hiếu và tâm lý đám đông. Đây vừa là cơ hội để quảng bá các giá trị tích cực, vừa đặt ra những thách thức lớn khi các nội dung thiếu kiểm chứng, lệch chuẩn hoặc mang tính giật gân có thể lan truyền nhanh chóng, gây tác động tiêu cực nếu thiếu sự định hướng và quản lý hiệu quả.
Đặc trưng “phẳng” và tính kết nối mở của không gian số cho phép mỗi cá nhân vừa là người tiếp nhận, vừa là chủ thể sáng tạo và phân phối nội dung văn hóa. Điều này góp phần thúc đẩy tính dân chủ, đa dạng và sáng tạo trong đời sống tinh thần xã hội. Tuy nhiên, mặt trái của nó là nguy cơ gia tăng các hiện tượng lệch chuẩn, thông tin sai lệch, hình ảnh phản cảm và các trào lưu thiếu lành mạnh. Những yếu tố này có thể len lỏi vào từng gia đình thông qua các thiết bị cá nhân, ảnh hưởng trực tiếp đến nhận thức, hành vi và hệ giá trị xã hội, trong đó giới trẻ là nhóm dễ bị tác động nhất khi họ coi không gian mạng như một nguồn tham chiếu quan trọng cho chuẩn mực sống.
Trong bối cảnh đó, không gian số không còn đơn thuần là một hạ tầng công nghệ hay môi trường truyền thông, mà thực sự đã trở thành một “không gian văn hóa thứ hai” của xã hội. Tại đây, các giá trị văn hóa truyền thống được tái tạo, biến đổi và lan tỏa theo những phương thức mới, mở ra cơ hội quảng bá hình ảnh quốc gia, đồng thời cũng đặt ra thách thức trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc. Việc nhận diện đầy đủ vai trò, tính chất và sức ảnh hưởng của không gian số là cơ sở quan trọng để xây dựng các chính sách quản trị văn hóa phù hợp, nhằm phát huy tối đa lợi ích của công nghệ, đồng thời thiết lập các cơ chế “lọc” hiệu quả để bảo vệ nền tảng đạo đức và định hướng phát triển lành mạnh của xã hội trong thời đại số.
Sức mạnh mềm của các nền tảng xuyên biên giới
Các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, TikTok, YouTube hiện giữ vị thế chi phối trong hệ sinh thái truyền thông số tại Việt Nam, với tỷ lệ người dùng áp đảo và mức độ ảnh hưởng sâu rộng. Sự phổ biến này khiến dòng chảy thông tin, nội dung trong không gian mạng quốc gia chịu tác động đáng kể từ các thuật toán gợi ý, tiêu chuẩn cộng đồng và hệ giá trị do các tập đoàn công nghệ đa quốc gia thiết lập. Đây là thách thức lớn đối với việc bảo đảm tính tự chủ về tư tưởng, định hướng văn hóa và an ninh thông tin trong môi trường số, khi nguy cơ “xâm lăng văn hóa mềm” thông qua các sản phẩm giải trí ngày càng hiện hữu và khó kiểm soát.
Đáng chú ý, cơ chế vận hành của các nền tảng này thường ưu tiên những nội dung gây chú ý mạnh, kích thích cảm xúc hoặc mang tính giật gân nhằm tối đa hóa tương tác và thời gian sử dụng. Trong bối cảnh cạnh tranh đó, các giá trị văn hóa truyền thống, chuẩn mực đạo đức và nội dung mang tính giáo dục dễ bị lép vế về khả năng tiếp cận công chúng. Hệ quả là không gian số có nguy cơ bị lấn át bởi các sản phẩm giải trí đơn giản, thiếu chiều sâu, làm suy giảm vai trò định hướng của những giá trị tích cực, đồng thời tạo ra khoảng cách nhận thức giữa các thế hệ khi một bộ phận người trẻ dần xa rời các giá trị cốt lõi của dân tộc.
Bên cạnh đó, không ít nội dung sai lệch, phản cảm, thậm chí xuyên tạc lịch sử, vi phạm chuẩn mực đạo đức vẫn có thể lan truyền rộng rãi nếu đánh trúng tâm lý tò mò của người dùng. Những hạn chế trong kiểm duyệt nội dung của các nền tảng xuyên biên giới đã tạo ra những “khoảng trống quản lý”, làm gia tăng nguy cơ xâm nhập của các yếu tố văn hóa độc hại. Đối tượng dễ bị tác động nhất là thanh thiếu niên – những người còn hạn chế về khả năng chọn lọc thông tin, dễ tiếp nhận và bị ảnh hưởng bởi các xu hướng lệch chuẩn, từ đó hình thành những nhận thức và hành vi không phù hợp với truyền thống văn hóa dân tộc.
Thực tiễn cho thấy, các nền tảng xuyên biên giới không chỉ đơn thuần là công cụ công nghệ mà đã trở thành những chủ thể có ảnh hưởng chính trị – văn hóa sâu sắc. Vì vậy, việc nhận diện đầy đủ vai trò, cơ chế vận hành và tác động của các nền tảng này là điều kiện tiên quyết để xây dựng các giải pháp quản lý hiệu quả. Cần tăng cường yêu cầu tuân thủ pháp luật Việt Nam đối với các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ xuyên biên giới, đồng thời bảo đảm tôn trọng các giá trị văn hóa bản địa. Xây dựng và bảo vệ một không gian số lành mạnh chính là bảo vệ nền tảng tinh thần của xã hội, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số.
Văn hóa phải trở thành “lá chắn mềm” của quốc gia trên không gian mạng
Nguy cơ phai nhạt bản sắc văn hóa trong dòng chảy số
Toàn cầu hóa trong không gian số mở ra cơ hội to lớn để Việt Nam chủ động giao lưu, tiếp biến và quảng bá văn hóa ra thế giới. Tuy nhiên, nếu thiếu bản lĩnh văn hóa và chiến lược định hướng phù hợp, quá trình này có thể dẫn đến nguy cơ “hòa tan văn hóa”, khi các giá trị ngoại lai, lối sống thực dụng và xu hướng cá nhân cực đoan dần lấn át, làm phai nhạt bản sắc dân tộc. Đây không còn là cảnh báo mang tính lý thuyết mà đã trở thành thách thức hiện hữu đối với nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, trong việc gìn giữ “linh hồn” văn hóa trên không gian số.
Thực tế cho thấy, một bộ phận giới trẻ đang bị cuốn theo các xu hướng đề cao hưởng thụ, giá trị ảo và hình mẫu thần tượng trên mạng xã hội. Khi những nội dung này được lan truyền với tần suất dày đặc thông qua các “ngôi sao mạng” hay trào lưu quốc tế, chúng có thể từng bước định hình những chuẩn mực mới trong nhận thức xã hội. Sự tiếp nhận thiếu chọn lọc, cùng xu hướng sùng bái và bắt chước các hành vi lệch chuẩn từ bên ngoài, đang âm thầm làm biến đổi hệ giá trị truyền thống, dẫn đến sự thờ ơ với lịch sử, cội nguồn và các giá trị cộng đồng, vốn là nền tảng gắn kết bền vững của dân tộc Việt Nam.
Khi các giá trị ngoại lai được tiếp nhận một cách thụ động, bản sắc văn hóa dân tộc có nguy cơ bị pha tạp, biến dạng thành một dạng văn hóa lai căng, mất gốc. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của mỗi cá nhân mà còn tác động trực tiếp đến nền tảng tinh thần và sức mạnh nội sinh của xã hội. Văn hóa là trụ cột của phát triển bền vững; nếu bị xói mòn sẽ kéo theo những hệ lụy đối với ổn định xã hội, an ninh tư tưởng và khả năng tự chủ của quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực mềm ngày càng gay gắt.
Vì vậy, việc nâng cao bản lĩnh văn hóa, tăng cường “sức đề kháng” trước các tác động tiêu cực từ bên ngoài trở thành nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược. Đây không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan quản lý hay giới làm văn hóa, mà cần sự tham gia của toàn xã hội, từ gia đình đến mỗi cá nhân. Việc xây dựng “bộ lọc văn hóa” ngay trong nhận thức thông qua giáo dục, truyền thông và định hướng giá trị là giải pháp căn cơ, lâu dài. Giữ gìn bản sắc trong thời đại số chính là củng cố nội lực quốc gia, để Việt Nam có thể chủ động hội nhập mà không đánh mất mình, khẳng định vị thế và giá trị riêng trong dòng chảy toàn cầu hóa.
Xây dựng hệ giá trị con người Việt Nam, nền tảng tinh thần cho khát vọng phát triển đất nước
Mặt trận tư tưởng và giáo dục bản lĩnh văn hóa
Không gian mạng đã trở thành một mặt trận đặc biệt quan trọng trong công tác tư tưởng hiện nay, nơi diễn ra cuộc đấu tranh trực diện, thường xuyên giữa các hệ tư tưởng, quan điểm chính trị và giá trị văn hóa. Tác động của không gian số không còn giới hạn trong “thế giới ảo” mà ảnh hưởng trực tiếp đến sự ổn định xã hội, khối đại đoàn kết toàn dân tộc và niềm tin của nhân dân. Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra là phải chủ động định hướng, quản lý và đấu tranh hiệu quả trên không gian mạng, kiên quyết bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, không để các thế lực thù địch lợi dụng mạng xã hội để chống phá.
Báo chí cách mạng Việt Nam giữ vai trò nòng cốt, là lực lượng “xung kích” trên mặt trận tư tưởng – văn hóa trong môi trường số. Trước sự lan tràn của tin giả và các luồng thông tin đa chiều, báo chí chính thống cần khẳng định vị thế là nguồn thông tin đáng tin cậy, góp phần định hướng dư luận và lan tỏa các giá trị tích cực. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, đổi mới nội dung và phương thức truyền tải, chủ động hiện diện trên các nền tảng mạng xã hội là yêu cầu cấp thiết, nhằm “chiếm lĩnh” không gian thông tin, đưa dòng chảy văn hóa chính thống trở thành xu hướng chủ đạo.
Song song với đó, hệ thống giáo dục quốc dân đóng vai trò chiến lược trong việc xây dựng thế hệ “công dân số” có bản lĩnh văn hóa, tư duy phản biện và kỹ năng chọn lọc thông tin. Giáo dục văn hóa số, đạo đức số và kỹ năng ứng xử trên không gian mạng cần được tích hợp bài bản, thiết thực trong chương trình đào tạo. Qua đó, trang bị cho học sinh, sinh viên khả năng tự bảo vệ trước các thông tin độc hại, đồng thời nuôi dưỡng lòng tự hào dân tộc, khuyến khích sáng tạo và lan tỏa các giá trị văn hóa Việt Nam trong môi trường số. Có thể khẳng định, giáo dục chính là “vắc-xin” hiệu quả và bền vững nhất để xây dựng một cộng đồng mạng văn minh.
Sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, báo chí và giáo dục sẽ tạo thành “kiềng ba chân” vững chắc trong bảo vệ và phát huy chủ quyền văn hóa trên không gian số. Nhà nước hoàn thiện thể chế và hành lang pháp lý; báo chí dẫn dắt, định hướng thông tin; giáo dục hình thành chủ thể có nhận thức và trách nhiệm. Sức mạnh tổng hợp này không chỉ giúp ứng phó hiệu quả với các thách thức trước mắt mà còn tạo nền tảng lâu dài cho sự phát triển bền vững.
Tầm nhìn Việt Nam trong kỷ nguyên văn hóa số là xây dựng một không gian mạng an toàn, lành mạnh, nhân văn và đậm đà bản sắc dân tộc; nơi công nghệ trở thành công cụ phục vụ con người, thúc đẩy sáng tạo, lan tỏa giá trị Việt Nam ra thế giới, đồng thời giữ vững độc lập, tự chủ về văn hóa và tư tưởng trong tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng.
“Nỗi buồn chiến tranh” – một vinh danh bị loại bỏ. Trách nhiệm thuộc về ai?
Tầm nhìn Việt Nam trong kỷ nguyên văn hóa số
Trong chiến lược phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045, văn hóa được xác định là động lực nội sinh cốt lõi, trong đó không gian số giữ vai trò then chốt trong việc lưu giữ, tái tạo và lan tỏa các giá trị văn hiến dân tộc, qua đó nâng cao sức mạnh mềm và khẳng định vị thế Việt Nam trên trường quốc tế trong bối cảnh hội nhập sâu rộng.
Xây dựng chủ quyền văn hóa số không chỉ nhằm phòng vệ trước các tác động tiêu cực, mà còn mở ra không gian phát triển mới cho các ngành công nghiệp văn hóa, biến di sản thành nguồn lực sáng tạo và động lực tăng trưởng. Khi các sản phẩm văn hóa Việt Nam có khả năng cạnh tranh và lan tỏa mạnh mẽ trên thị trường số, chủ quyền văn hóa sẽ được củng cố từ gốc, gắn với năng lực tự chủ về nội dung và giá trị.
Để hiện thực hóa mục tiêu đó, cần một chiến lược tổng thể về dữ liệu văn hóa quốc gia, hoàn thiện thể chế, thúc đẩy chuyển đổi số đồng bộ và huy động sự tham gia của toàn xã hội. Đồng thời, phải kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa gìn giữ bản sắc và tiếp thu tinh hoa nhân loại, tạo ra những giá trị văn hóa mới mang hơi thở thời đại.
Với nền tảng truyền thống bền vững và tiềm năng con người Việt Nam, chúng ta có đủ điều kiện để kiến tạo một không gian văn hóa số hiện đại, lành mạnh và đậm đà bản sắc. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là chiến lược lâu dài, bảo đảm cho Việt Nam phát triển nhanh, bền vững, giữ vững độc lập, tự chủ và vững bước trên con đường hiện đại hóa, văn minh.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
– Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.
– Nghị quyết 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam.
– Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về chiến lược không gian mạng quốc gia.
– Luật An ninh mạng năm 2018 và các văn bản hướng dẫn thi hành.
– Báo cáo Digital 2024: Vietnam Overview Report.
– Đề án phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030.