Ngày 23/3/2026, bài viết “Tiếng chuông báo hiệu sự kết thúc của kỷ nguyên ăn kiêng” của Bác sĩ Yoni Freedhoff đã gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự thoái trào của các phương pháp giảm cân truyền thống. Đứng sau bước ngoặt này là sự trỗi dậy mạnh mẽ của các loại thuốc điều trị béo phì ngày càng hiệu quả, đang làm thay đổi hoàn toàn cách con người tiếp cận việc kiểm soát cân nặng.
Tiếng chuông đang vang lên cho sự kết thúc của các chuyên gia về chế độ ăn kiêng giảm cân và dù nhỏ hơn, nó cũng đang dội tới cả giới nghiên cứu dinh dưỡng, các startup theo đuổi triết lý “chấp nhận cơ thể”, thậm chí cả báo chí sức khỏe. Đằng sau sự xáo trộn này không phải là một xu hướng nhất thời, mà là sự trỗi dậy của “kho vũ khí” thuốc điều trị béo phì ngày càng tối ưu và hiệu quả.
Thực tế, các thuốc thế hệ hiện tại đã có thể giúp người dùng giảm trung bình hơn 20% trọng lượng cơ thể, một con số từng được xem là khó đạt nếu không can thiệp y khoa chuyên sâu. Những thế hệ kế tiếp, đang chờ phê duyệt, được kỳ vọng sẽ đẩy hiệu quả này lên gần 30%. Trong khi đó, các phương pháp giảm cân dựa vào thay đổi lối sống: ăn kiêng, tập luyện dù vẫn có thể cho kết quả tương đương, nhưng chủ yếu chỉ xuất hiện trong những trường hợp “không điển hình” và khó nhân rộng.
Sự chênh lệch này đang đặt dấu chấm hết cho phần lớn các mô hình kinh doanh và học thuật xoay quanh béo phì. Nếu còn nghi ngờ, hãy nhìn vào cách các bác sĩ, chuyên gia hay tác giả từng gắn bó với một chế độ ăn cụ thể, từ keto, thuần chay, ít chất béo đến ăn thịt đang điều chỉnh thông điệp của mình. Ngày càng nhiều người trong số họ buộc phải đưa thuốc GLP-1 vào câu chuyện tư vấn cho bệnh nhân và người theo dõi, như một lựa chọn không thể bỏ qua trong cuộc chiến kiểm soát cân nặng.
Nếu quan sát kỹ, không khó để nhận ra một “mẫu số chung” trong phản ứng của nhiều chuyên gia gắn bó lâu năm với các chế độ ăn kiêng. Đó là sự pha trộn của hoài nghi, cảnh báo và đôi khi là phòng vệ. Từ việc phóng đại chi phí thuốc, ám chỉ nguồn gốc “đáng ngờ” của GLP-1 (như liên hệ với nọc độc thằn lằn Gila), đến những lo ngại về việc phải tăng liều liên tục hay các rủi ro dài hạn chưa được kiểm chứng, tất cả tạo nên một làn sóng thông tin mang tính dè chừng, thậm chí gây sợ hãi.
Song song đó là những lập luận quen thuộc: GLP-1 chỉ là “trào lưu nhất thời”, cơ chế của thuốc không khác gì những gì chế độ ăn có thể đạt được một cách tự nhiên, hay việc tăng cân trở lại là không thể tránh khỏi khi ngừng thuốc. Không ít người còn quảng bá các phương pháp “tăng GLP-1 nội sinh” thông qua chế độ ăn riêng, hoặc thậm chí xây dựng các chương trình “cai thuốc GLP-1” mang tính thương mại. Những cảnh báo về tác dụng phụ hiếm gặp, từ viêm tụy, teo cơ đến các nguy cơ chưa được chứng minh rõ ràng như ung thư tuyến giáp hay bệnh thần kinh thị giác cũng thường bị thổi phồng vượt quá ý nghĩa lâm sàng thực tế.
Tuy nhiên, làn sóng hoài nghi này có thể sẽ sớm bị vượt qua bởi chính tiến bộ khoa học. Khi các thế hệ thuốc mới như retatrutide tiến gần đến phê duyệt, với khả năng giúp giảm trung bình hơn 25% trọng lượng cơ thể, khoảng cách giữa điều trị y khoa và các phương pháp truyền thống sẽ càng bị nới rộng. Khi đó, những mô hình kinh doanh dựa trên lời hứa giảm cân, các chương trình ăn kiêng độc quyền hay “chiêu trò” tiếp thị nhiều khả năng sẽ mất dần chỗ đứng.
Trong một kịch bản không xa, béo phì có thể được quản lý theo cách tương tự như cao huyết áp, trở thành một tình trạng y khoa phổ biến, được điều trị hiệu quả và tương đối đơn giản tại các phòng khám đa khoa. Và khi điều đó xảy ra, toàn bộ ngành công nghiệp ăn kiêng như chúng ta từng biết có thể sẽ phải viết lại vai trò của mình hoặc chấp nhận biến mất.
Trong lĩnh vực nghiên cứu giảm cân, sự thay đổi có thể còn sâu sắc hơn. Hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn nghiên cứu về chế độ ăn kiêng được công bố suốt một thế kỷ qua vẫn chưa thể chứng minh một phương pháp cụ thể nào giúp người tham gia duy trì mức giảm cân trung bình trên 5% trong dài hạn. Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của các loại thuốc mang lại hiệu quả giảm cân bền vững trên 20–25% đang đặt ra câu hỏi về tính thiết thực của những tranh luận quen thuộc, chẳng hạn như việc chế độ keto có vượt trội hơn chế độ ít chất béo trong vài tháng hay không, dù khác biệt này hầu như không mang ý nghĩa lâm sàng.
Nhiều khả năng, trọng tâm nghiên cứu sẽ phải dịch chuyển: từ so sánh các chế độ ăn riêng lẻ sang đánh giá vai trò của dinh dưỡng trong việc tối ưu hiệu quả và giảm tác dụng phụ của thuốc điều trị béo phì, đồng thời xem xét tác động của chế độ ăn đối với các bệnh lý chuyển hóa và tim mạch khác ngoài cân nặng.
Ở một hướng khác, phong trào “chấp nhận cơ thể” cũng đang đứng trước một thử thách mới. Cần nhấn mạnh rằng việc tôn trọng đa dạng hình thể và tách biệt cân nặng khỏi giá trị con người là một tiến bộ xã hội quan trọng. Tuy nhiên, khi một công cụ y học hiệu quả cao xuất hiện, lập luận cốt lõi từng được sử dụng rằng nỗ lực giảm cân là vô ích đang dần mất đi sức thuyết phục.
Phản ứng từ một bộ phận trong phong trào này vì thế cũng trở nên phức tạp hơn: từ việc cho rằng phổ biến thông tin về thuốc là một hình thức “ép buộc”, đến lập luận rằng can thiệp cân nặng không đồng nghĩa với cải thiện sức khỏe, hay việc mô tả tích cực các loại thuốc này là biểu hiện của định kiến về cân nặng. Một số ý kiến còn cho rằng những người từng phản đối ăn kiêng nhưng nay ủng hộ thuốc chỉ đơn thuần bị ảnh hưởng bởi “văn hóa ăn kiêng”, hoặc cảnh báo rằng xã hội có thể tái định nghĩa kỳ thị cân nặng dưới một hình thức mới.
Nhìn về phía trước, các loại thuốc này khó có thể xóa bỏ hoàn toàn định kiến về cân nặng, nhưng nhiều khả năng sẽ làm suy yếu quan niệm rằng béo phì hoàn toàn là vấn đề của ý chí cá nhân. Đồng thời, một dạng định kiến mới có thể xuất hiện nhắm vào những người không sử dụng hoặc không thể tiếp cận điều trị. Dẫu vậy, sự suy giảm ảnh hưởng của những thông điệp cực đoan phủ nhận hoàn toàn giá trị của giảm cân hay tuyệt đối hóa một phương pháp duy nhất có lẽ là điều khó tránh khỏi trong một kỷ nguyên mà y học đang thay đổi luật chơi.
Cuối cùng, với một chút hài hước nhưng cũng không kém phần nghiêm túc: nếu không còn béo phì, truyền thông sức khỏe sẽ viết về điều gì? Trong nhiều thập kỷ, hiếm có chủ đề nào chiếm sóng mạnh mẽ và dai dẳng như cuộc chiến giảm cân, nơi những xu hướng ăn kiêng liên tục thay nhau xuất hiện, tranh luận và rồi biến mất. Nhưng khi những tranh cãi đó dần hạ nhiệt, và các loại thuốc điều trị béo phì trở nên phổ biến hơn, hiệu quả, dễ tiếp cận và ngày càng được bảo hiểm chi trả thì chính truyền thông cũng sẽ phải thích nghi, buộc phải tìm kiếm những câu chuyện mới thay vì lặp lại những vòng tranh luận cũ.
Dù viễn cảnh đó chưa hoàn toàn hiện hữu, các dấu hiệu đã bắt đầu xuất hiện. Một bài viết gần đây trên The New York Times thậm chí đặt ra câu hỏi tưởng chừng nghịch lý: “Điều gì sẽ xảy ra nếu thuốc giảm cân hoạt động… quá hiệu quả?”. Khi nỗi lo chuyển từ việc “không hiệu quả” sang “quá hiệu quả”, đó không chỉ là một thay đổi về công nghệ y học, mà còn là sự đảo chiều trong cách xã hội nhìn nhận vấn đề béo phì.
Điều này cũng kéo theo một sự dịch chuyển sâu rộng hơn: từ việc coi cân nặng là hệ quả của lựa chọn cá nhân sang việc nhìn nhận nó như một vấn đề y khoa có thể điều trị; từ việc ám ảnh với “phương pháp đúng” sang tập trung vào “giải pháp hiệu quả” và từ những lời hứa đơn lẻ sang các can thiệp có thể đo lường, lặp lại và mở rộng trên quy mô lớn.
Tóm lại, dù cần thêm thời gian để mọi thứ định hình rõ ràng, nhưng những gì đang diễn ra cho thấy chúng ta đang bước vào những chương cuối của kỷ nguyên ăn kiêng, một kỷ nguyên từng thống trị cả khoa học, truyền thông và văn hóa đại chúng. Và nếu sự kết thúc đó mở đường cho những cách tiếp cận thực tế, hiệu quả và nhân văn hơn trong chăm sóc sức khỏe, thì đây không chỉ là một bước ngoặt đáng chú ý, mà còn là một tín hiệu đáng mừng.
Đinh Hoàng Anh