Trong dòng chảy văn hóa của vùng đất cố đô, danh nhân Ưng Bình Thúc Giạ Thị là một trường hợp đặc biệt. Ông không chỉ để lại dấu ấn trong lịch sử mà còn góp phần định hình bản sắc riêng của Huế. Cuộc đời và sự nghiệp của ông khởi đầu từ hành trình của một nhà nho ở buổi cuối thời phong kiến, rồi dần chuyển hóa trong dòng vận động của xã hội: từ truyền thống đến hiện đại, từ khuôn mẫu đến sáng tạo, từ cái tôi cá nhân hướng tới các giá trị cộng đồng. Chính hành trình ấy đã để lại cho Huế một di sản độc đáo, không chỉ hiện diện trong thơ ca, âm nhạc mà còn kết tinh trong không gian văn hóa Châu Hương Viên.
Ưng Bình Thúc Giạ Thị, tên thật là Nguyễn Phúc Ưng Bình, hiệu Thúc Giạ Thị, sinh năm 1877 trong một gia đình hoàng tộc triều Nguyễn; ông thuộc lớp trí thức Nho học cuối cùng của một thời đại phong kiến đang dần khép lại để chuyển mình sang xã hội hiện đại. Được giáo dưỡng trong môi trường lễ nghi và học vấn chuẩn mực, Ưng Bình hội tụ những phẩm chất tiêu biểu của một nhà nho chân chính: thanh liêm trong lối sống, uyên bác trong học vấn, trọng nghĩa khí và giàu lòng nhân ái. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị riêng biệt của ông không chỉ dừng lại ở những chuẩn mực đạo đức truyền thống, mà còn ở khả năng vượt thoát khỏi giới hạn của một “nhà nho” thông thường để hòa nhập sâu sắc với đời sống văn hóa – nghệ thuật đương thời.
Trong lĩnh vực văn chương, thơ ca của Ưng Bình Thúc Giạ Thị không đơn thuần là sự bộc lộ cảm xúc cá nhân mà còn là sự kết tinh của một nhân cách văn hóa. Thơ ông mang vẻ đẹp thanh cao, tinh tế, phản ánh chiều sâu tư tưởng của một trí thức từng trải, nhưng đồng thời vẫn giữ được sự gần gũi, dung dị với đời sống thường nhật. Chính sự kết hợp hài hòa giữa tính bác học và tính dân gian đã giúp thơ ca của ông có sức lan tỏa rộng rãi, vượt qua khuôn khổ cung đình để đến với công chúng.
Đặc biệt, trong lịch sử ca Huế, một loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc của miền Trung, tên tuổi Ưng Bình Thúc Giạ Thị gần như gắn liền với giai đoạn định hình và phát triển quan trọng vào đầu thế kỷ XX. Ông không chỉ là tác giả của nhiều lời ca giá trị mà còn đóng vai trò như một người tổ chức, kết nối và bảo trợ cho các tao nhân mặc khách, nghệ nhân, nhạc công đương thời. Thông qua việc hình thành và duy trì những không gian sinh hoạt nghệ thuật mang tính thính phòng, tiêu biểu như Châu Hương Viên, ông đã góp phần nuôi dưỡng một môi trường nghệ thuật tinh tế, nơi ca Huế được diễn xướng, sáng tạo và hoàn thiện cả về nội dung lẫn hình thức.
Có thể khẳng định rằng, nếu ca Huế ngày nay được nhìn nhận như một di sản văn hóa phi vật thể đặc sắc, kết tinh của âm nhạc cung đình và dân gian, thì những đóng góp của Ưng Bình Thúc Giạ Thị chính là một trong những nền tảng quan trọng, góp phần định hình giá trị và sức sống bền lâu của loại hình nghệ thuật này trong đời sống văn hóa Huế nói riêng và Việt Nam nói chung.
Những di sản mà Ưng Bình Thúc Giạ Thị để lại không chỉ tồn tại ở phương diện tinh thần hay trong ký ức văn hóa, mà còn hiện hữu cụ thể qua những không gian vật chất mang đậm dấu ấn một thời. Châu Hương Viên, tọa lạc tại thôn Vỹ Dạ, bên bờ sông Hương, vốn là tư thất của Ưng Bình Thúc Giạ Thị trong những năm tháng cuối đời, chính là một minh chứng sinh động cho đời sống văn hóa Huế ở một giai đoạn lịch sử đặc biệt, giai đoạn chuyển giao giữa truyền thống và hiện đại. Không phải là một công trình đồ sộ hay mang biểu tượng quyền lực, Châu Hương Viên hiện lên như một không gian khiêm nhường, thanh nhã, thấm đẫm tinh thần tao nhã của giới trí thức Huế. Đó là nơi hội tụ của tri âm, tri kỷ; nơi thơ ca, âm nhạc và nhân cách văn hóa gặp gỡ, giao hòa. Chính tại không gian này, ca Huế thính phòng đã được nuôi dưỡng, chắt lọc và thăng hoa, trở thành một thành tố quan trọng trong đời sống tinh thần của người Huế.
Trải qua thời gian dài cùng những biến động của lịch sử, Châu Hương Viên từng rơi vào tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Không gian từng là điểm tụ hội của những tinh hoa văn hóa có lúc trở nên hoang phế, lặng lẽ, như chính những lớp ký ức văn hóa đang dần phai nhạt. Tuy nhiên, cùng với sự chuyển biến trong nhận thức về giá trị di sản, đặc biệt trong bối cảnh Huế ngày càng khẳng định vị thế của một đô thị di sản, công tác bảo tồn và trùng tu Châu Hương Viên đã được đặt ra như một yêu cầu cấp thiết, mang tính lâu dài và có định hướng.
Việc di tích được xếp hạng cấp thành phố và giao cho cơ quan chuyên môn là Bảo tàng Lịch sử quản lý đã tạo nền tảng pháp lý và khoa học quan trọng cho quá trình bảo tồn. Dự án trùng tu được triển khai từ năm 2023 và hoàn thành vào năm 2024 không chỉ dừng lại ở việc phục dựng các hạng mục kiến trúc, mà còn hướng tới phục hồi tổng thể một không gian văn hóa. Từ nhà chính, các công trình phụ trợ, bình phong, cho đến cảnh quan sân vườn và hệ thống hạ tầng kỹ thuật, dù chưa thể hoàn toàn nguyên trạng, đều được thực hiện trên nguyên tắc tôn trọng tối đa giá trị gốc, đồng thời thích ứng với yêu cầu sử dụng và phát huy trong bối cảnh đương đại.
Quan trọng hơn, sau khi được “đánh thức”, Châu Hương Viên không chỉ dừng lại ở vai trò của một điểm tham quan tĩnh. Những năm gần đây, nơi đây từng bước khôi phục chức năng nguyên bản của mình như một không gian văn hóa sống. Các hoạt động thơ ca, sinh hoạt ca Huế, lễ húy nhật, giao lưu văn nghệ… được tổ chức thường xuyên, góp phần tái tạo nhịp sống văn hóa cho di tích. Những nghệ nhân ca Huế, những người yêu thơ, yêu nhạc tìm về đây không chỉ để tưởng niệm một danh nhân, mà còn để tiếp nối một mạch nguồn nghệ thuật. Trong sự tiếp nối ấy, di sản không còn bị “đóng khung” trong quá khứ, mà hiện diện sinh động trong đời sống hiện tại.
Tuy nhiên, trong bối cảnh Huế đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với định hướng trở thành thành phố trực thuộc Trung ương theo mô hình đô thị di sản, xanh và sáng tạo, câu chuyện của Châu Hương Viên cần được nhìn nhận trong một tầm nhìn rộng hơn. Bảo tồn di sản ngày nay không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ nguyên trạng, mà đòi hỏi sự phát huy giá trị một cách bền vững và có chiều sâu. Việc phát huy ấy không thể chỉ dựa vào các hoạt động mang tính sự kiện, mà cần được tổ chức thành một hệ sinh thái văn hóa, trong đó di tích, nghệ thuật, du lịch và cộng đồng có sự tương tác chặt chẽ, bổ trợ lẫn nhau.
Trong hướng tiếp cận đó, Châu Hương Viên hoàn toàn có thể trở thành một mô hình tiêu biểu. Một không gian tuy không lớn về quy mô nhưng giàu chiều sâu văn hóa; một di tích khiêm nhường về hình thức nhưng có khả năng tạo ra những giá trị lan tỏa. Từ đây, có thể phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa đặc trưng gắn với trải nghiệm ca Huế và đời sống thi ca; có thể tổ chức các chương trình giáo dục di sản dành cho học sinh, sinh viên; đồng thời xây dựng các hoạt động biểu diễn nghệ thuật mang tính định kỳ, chuyên nghiệp, góp phần định vị thương hiệu văn hóa riêng cho địa điểm.
Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc số hóa tư liệu, xây dựng hệ thống nội dung số về Ưng Bình Thúc Giạ Thị và Châu Hương Viên sẽ mở ra những phương thức tiếp cận mới. Thông qua các nền tảng số, di sản có thể vượt qua giới hạn của không gian địa lý và thời gian lịch sử để đến gần hơn với công chúng rộng rãi, đặc biệt là thế hệ trẻ, những chủ thể sẽ tiếp tục gìn giữ và phát huy giá trị di sản trong tương lai.
Từ câu chuyện của Ưng Bình Thúc Giạ Thị và không gian văn hóa Châu Hương Viên, có thể khẳng định rằng giá trị của di sản không chỉ nằm ở bản thân công trình hay những ký ức lịch sử gắn liền với nó, mà còn ở cách con người hôm nay lựa chọn gìn giữ, tiếp nối và phát huy những giá trị ấy. Khi cộng đồng, từ nghệ nhân, nhà nghiên cứu đến người dân địa phương và hậu duệ cùng tham gia một cách chủ động và có trách nhiệm, di sản sẽ không còn là những “tàn tích” của quá khứ, mà trở thành một thực thể sống, luôn vận động trong dòng chảy đương đại.
Trong bối cảnh đó, triết lý bảo tồn di sản ở Huế đang dần được định hình rõ nét: bảo tồn không phải là sự đóng khung hay níu giữ quá khứ một cách bất động, mà là quá trình làm cho quá khứ tiếp tục hiện diện, lan tỏa và có ý nghĩa trong hiện tại cũng như tương lai. Đây cũng chính là nền tảng để mỗi di sản, dù quy mô lớn hay nhỏ, đều có thể trở thành một nguồn lực phát triển, nếu được nhận diện đúng giá trị, được đầu tư phù hợp và được vận hành bằng những phương thức sáng tạo, bền vững.
Vì vậy, Châu Hương Viên không chỉ dừng lại ở vai trò là nơi tưởng niệm một danh nhân văn hóa, mà còn là một trường hợp tiêu biểu gợi mở cách tiếp cận đối với di sản trong bối cảnh mới. Đó là cách ứng xử dựa trên sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa giá trị truyền thống và nhu cầu hiện đại, giữa không gian vật chất và đời sống tinh thần. Nếu tiếp tục được chăm sóc, khai thác và phát huy một cách bài bản, có chiều sâu và gắn với cộng đồng, Châu Hương Viên hoàn toàn có thể trở thành một điểm sáng không chỉ của Huế, mà còn đóng góp vào câu chuyện rộng lớn hơn về bảo tồn và phát triển di sản văn hóa ở Việt Nam hiện nay.
Thế Nguyễn – Hương Bình