Sự bùng nổ của không gian mạng đã tạo ra môi trường lan truyền thông tin với tốc độ chưa từng có, nơi bất kỳ ai cũng có thể trở thành tâm điểm chú ý. Tuy nhiên, đi kèm với đó là tình trạng thần tượng hóa lệch chuẩn ngày càng gia tăng, khi những hành vi phản cảm lại được cổ vũ. Thực trạng này đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với hệ giá trị xã hội, đồng thời đòi hỏi yêu cầu cấp thiết trong việc nhận diện và định hướng nhằm bảo vệ các giá trị và môi trường văn hóa lành mạnh.
Nhận diện hiện tượng thần tượng hóa lệch chuẩn trên không gian mạng
Trong bối cảnh truyền thông số phát triển mạnh mẽ, khái niệm “thần tượng” không còn giới hạn trong các lĩnh vực truyền thống như văn hóa, nghệ thuật hay thể thao, mà đã mở rộng sang nhiều cá nhân trên không gian mạng. Tuy nhiên, đi cùng với sự mở rộng này là những biến dạng đáng lo ngại. Một số cá nhân nổi lên không phải nhờ giá trị tích cực hay đóng góp xã hội, mà bằng các hành vi gây sốc, lệch chuẩn nhằm thu hút sự chú ý và gia tăng tương tác. Từ đó hình thành một lớp “thần tượng ảo” nhưng có sức ảnh hưởng thực, tác động trực tiếp đến nhận thức thẩm mỹ, đạo đức và hệ giá trị của một bộ phận công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Hiện tượng thần tượng hóa lệch chuẩn có thể được nhận diện qua ba nhóm biểu hiện chính. Thứ nhất là lệch chuẩn hành vi, thể hiện qua việc sản xuất và lan truyền các nội dung phản cảm, vi phạm chuẩn mực đạo đức nhưng lại thu hút lượng lớn tương tác. Thứ hai là lệch chuẩn thẩm mỹ, khi những hình ảnh dị biệt, cực đoan hóa cá tính hoặc đi ngược các chuẩn mực phổ quát lại được tôn vinh như biểu tượng của sự khác biệt và “cá tính”. Thứ ba là lệch chuẩn giá trị, thể hiện ở việc cổ xúy cho lối sống lệch lạc, thực dụng, thậm chí phủ nhận hoặc xem nhẹ các chuẩn mực văn hóa – xã hội truyền thống. Ba dạng lệch chuẩn này có mối quan hệ tương hỗ, đan xen, tạo thành một hệ sinh thái nội dung tiêu cực, dẫn dắt người dùng vào vòng xoáy tương tác lệch lạc và phản văn hóa.
Thực tiễn không gian mạng thời gian qua đã xuất hiện nhiều biểu hiện đáng báo động. Có thể kể đến các trào lưu khoe hình xăm phản cảm, dị biệt hóa cơ thể nhằm gây chú ý; các nội dung dàn dựng hoàn cảnh như giả nghèo, giả bệnh để câu view, trục lợi lòng tin; hay việc sử dụng, phô diễn các biểu tượng liên quan đến “Chính quyền Ngụy Sài Gòn” một cách lệch lạc, thiếu hiểu biết lịch sử. Những hiện tượng này không chỉ dừng lại ở hành vi cá nhân mà còn được lan truyền, cổ xúy như một dạng “cá tính nổi bật”, từ đó gây nhiễu loạn nhận thức xã hội và làm sai lệch các giá trị, thậm chí bóp méo những sự thật lịch sử quan trọng.
Cơ chế lan truyền của hiện tượng này chịu tác động mạnh mẽ từ thuật toán của các nền tảng số, vốn ưu tiên các nội dung có khả năng tạo tương tác cao. Trong môi trường đó, những nội dung gây tranh cãi, sốc hoặc lệch chuẩn thường có lợi thế lan tỏa hơn so với các giá trị tích cực. Khi kết hợp với tâm lý đám đông và hiệu ứng bầy đàn, các nội dung này dễ dàng khuếch tán, nhanh chóng trở thành xu hướng và vượt ra ngoài khả năng kiểm soát thông thường.
Trong bối cảnh Việt Nam nằm trong nhóm quốc gia có tỷ lệ người sử dụng mạng xã hội cao, đặc biệt ở nhóm người trẻ, mức độ ảnh hưởng của các xu hướng lệch chuẩn là rất đáng lưu ý. Không chỉ tác động đến hành vi trực tuyến, những biểu hiện này còn có nguy cơ ảnh hưởng lâu dài đến quá trình hình thành nhận thức, nhân cách và hệ giá trị của thế hệ đang trưởng thành, từ đó đặt ra những thách thức không nhỏ đối với việc xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong xã hội số.
Từ lệch chuẩn cá nhân đến nguy cơ lệch lạc hệ giá trị
Những biểu hiện lệch chuẩn trên không gian mạng ban đầu có thể chỉ xuất phát từ hành vi cá nhân, song khi được lan truyền với tốc độ nhanh và phạm vi rộng, chúng nhanh chóng chuyển hóa thành hiện tượng xã hội có sức ảnh hưởng đáng kể. Đáng chú ý, giới trẻ, nhóm đối tượng nhạy cảm với xu hướng và dễ bị tác động bởi môi trường số có nguy cơ bị cuốn theo các hình mẫu lệch chuẩn mà thiếu sự chọn lọc cần thiết. Việc tôn sùng thiếu kiểm chứng đối với một số “hiện tượng mạng”, đặc biệt là các cá nhân có hành vi lệch chuẩn hoặc phát ngôn gây sốc, vô hình trung hình thành những thước đo sai lệch về giá trị. Khi sự nổi tiếng được đánh giá chủ yếu bằng lượt xem, lượt tương tác bất chấp nội dung và phương thức, các giá trị nhân văn dần bị xem nhẹ.
Hệ quả trước mắt là sự xáo trộn trong nhận thức xã hội, khi ranh giới giữa đúng và sai, tích cực và tiêu cực trở nên mờ nhạt. Những giá trị cốt lõi như đạo đức, trách nhiệm, tinh thần cống hiến có nguy cơ bị lấn át bởi các biểu hiện mang tính phô trương, gây chú ý tức thời. Từ đó hình thành một dạng “hệ giá trị song hành lệch chuẩn”, trong đó các chuẩn mực truyền thống bị thách thức bởi lối sống đề cao tự do cực đoan, thiếu kỷ luật và trách nhiệm xã hội. Nếu không được định hướng và điều chỉnh kịp thời, tình trạng này có thể dẫn đến sự hình thành tâm lý coi nhẹ pháp luật và các quy tắc ứng xử, tiềm ẩn nguy cơ gây bất ổn trong đời sống xã hội.
Ở cấp độ hành vi, xu hướng ngưỡng mộ sai lệch dễ dẫn đến tâm lý bắt chước, từ đó hình thành và lan rộng những chuẩn mực mới mang tính lệch chuẩn. Khi các nội dung phản cảm hoặc nhận thức sai lệch về lịch sử, văn hóa, xã hội được cổ xúy như biểu hiện của “cá tính”, tác động tiêu cực không chỉ dừng ở môi trường mạng mà còn lan sang đời sống thực. Cần khẳng định rằng cá tính chân chính luôn gắn với sáng tạo và đóng góp giá trị tích cực cho cộng đồng, trong khi những biểu hiện lệch chuẩn chỉ nhằm thu hút sự chú ý nhất thời, không tạo ra giá trị bền vững. Việc sao chép, học theo những hành vi tiêu cực trên mạng có thể dẫn đến những vi phạm pháp luật và chuẩn mực xã hội trong thực tiễn.
Về lâu dài, nếu không được kiểm soát và định hướng hiệu quả, hiện tượng này có nguy cơ làm xói mòn hệ giá trị văn hóa truyền thống, ảnh hưởng trực tiếp đến nền tảng tinh thần của xã hội. Đây không chỉ là vấn đề văn hóa đơn thuần mà còn là thách thức đối với sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước. Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ nền tảng tư tưởng, giữ gìn các giá trị cốt lõi của dân tộc trước sự tác động của các luồng thông tin và văn hóa lệch chuẩn trở thành yêu cầu cấp thiết. Xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh đòi hỏi sự tham gia của toàn xã hội, trong đó mỗi cá nhân cần nâng cao nhận thức, chủ động sàng lọc thông tin và có trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.
Thần tượng hóa lệch chuẩn không phải là tự do biểu đạt
Quyền tự do biểu đạt là một trong những quyền cơ bản của con người, được pháp luật bảo đảm. Tuy nhiên, tự do biểu đạt không đồng nghĩa với việc cổ xúy, hợp thức hóa hay dung túng cho các hành vi lệch chuẩn. Sự đánh đồng giữa tự do và lệch chuẩn phản ánh khoảng trống trong nhận thức, cần được nhận diện rõ trong bối cảnh không gian mạng phát triển mạnh mẽ hiện nay. Về nguyên tắc, tự do cá nhân luôn phải đặt trong khuôn khổ pháp luật, không được xâm phạm đến lợi ích cộng đồng, trật tự xã hội và các giá trị đạo đức, văn hóa của dân tộc. Việc cố tình đánh tráo khái niệm để biện minh cho các hành vi phản cảm, gây rối hoặc lan truyền tư tưởng lệch lạc là biểu hiện đáng lo ngại, cần được kịp thời chấn chỉnh.
Thực tế cho thấy, không ít cá nhân đã lợi dụng môi trường mạng để lan truyền nội dung sai lệch, núp bóng danh nghĩa “tự do biểu đạt” nhằm thu hút sự chú ý và gia tăng tương tác. Những nội dung này thường khai thác tâm lý tò mò, hiếu kỳ của công chúng, từ đó lan truyền nhanh chóng và khó kiểm soát. Đáng chú ý, việc cổ xúy các quan điểm sai lệch về lịch sử hoặc gắn với các yếu tố phản động không chỉ vi phạm pháp luật mà còn gây tổn hại đến nhận thức xã hội, đồng thời bị các thế lực thù địch lợi dụng nhằm xuyên tạc, gây chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc.
Trong bối cảnh đó, vai trò của các tài khoản có sức ảnh hưởng lớn trên mạng xã hội cần được nhìn nhận đầy đủ. Khi những cá nhân sở hữu lượng người theo dõi lớn thiếu trách nhiệm xã hội, các thông điệp lệch lạc sẽ bị khuếch đại theo cấp số nhân. Một phát ngôn thiếu chuẩn mực có thể tạo ra hàng triệu lượt tương tác, góp phần hình thành nhận thức sai lệch, đặc biệt trong giới trẻ. Do đó, việc nâng cao trách nhiệm, định hướng và tăng cường giám sát đối với nhóm đối tượng này là yếu tố quan trọng nhằm hạn chế sự lan truyền của các nội dung tiêu cực.
Đáng lưu ý, thời gian gần đây trên không gian mạng xuất hiện hiện tượng một số đối tượng có quá khứ phức tạp, từng gắn với hình ảnh “giang hồ cộm cán”, xây dựng các video ngắn mang màu sắc “nghĩa hiệp”, “giang hồ trượng nghĩa” để thu hút sự chú ý. Thông qua việc dàn dựng hình ảnh, lời nói và bối cảnh, các cá nhân này từng bước tạo dựng hình tượng “anh hùng mạng”, qua đó thu hút lượng lớn người theo dõi. Một số trường hợp còn tận dụng sức ảnh hưởng này để kêu gọi quyên góp từ thiện, tạo dựng lòng tin trong cộng đồng.
Tuy nhiên, phía sau những nội dung mang vẻ ngoài “nghĩa tình” đó tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc tôn vinh các hình mẫu xuất phát từ hành vi, lối sống từng lệch chuẩn có thể vô tình làm mờ ranh giới giữa đúng và sai, góp phần hợp thức hóa các giá trị lệch lạc. Bên cạnh đó, các hoạt động kêu gọi từ thiện thiếu minh bạch, không được kiểm chứng dễ bị lợi dụng, gây hệ lụy tiêu cực đối với niềm tin xã hội. Nguy hiểm hơn, việc “tích cực hóa” hình tượng giang hồ có thể tác động đến tâm lý giới trẻ, dẫn đến sự ngộ nhận trong việc lựa chọn hình mẫu và giá trị để noi theo.
Cần khẳng định rằng, thần tượng hóa lệch chuẩn không phải là biểu hiện của tự do, mà là sự lệch hướng trong nhận thức và giá trị, có thể gây tổn hại trực tiếp đến nền tảng tư tưởng và đời sống văn hóa xã hội. Trong bối cảnh hiện nay, việc đấu tranh với các biểu hiện phản văn hóa, lệch chuẩn không phải là nhiệm vụ nhất thời mà là yêu cầu thường xuyên, lâu dài. Điều này đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của các cơ quan quản lý, các nền tảng số và toàn xã hội, đồng thời mỗi cá nhân cần nâng cao nhận thức, tiếp nhận thông tin một cách có chọn lọc, có trách nhiệm, góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng.
Định hướng và điều chỉnh – xây dựng không gian văn hóa lành mạnh
Trước những biểu hiện lệch chuẩn ngày càng phức tạp trên không gian mạng, yêu cầu đặt ra là phải có những giải pháp đồng bộ nhằm định hướng và điều chỉnh, hướng tới xây dựng một môi trường văn hóa lành mạnh. Trong đó, báo chí giữ vai trò đặc biệt quan trọng với tư cách là lực lượng nòng cốt trong định hướng dư luận xã hội. Thông qua các tác phẩm báo chí có chiều sâu, sắc sảo và tính chiến đấu cao, cần kịp thời phát hiện, phản ánh và đấu tranh với các biểu hiện lệch chuẩn, đồng thời vạch rõ bản chất của những hiện tượng “thần tượng ảo” để nâng cao nhận thức, cảnh báo xã hội. Bên cạnh đó, việc lan tỏa các giá trị tích cực, tuyên dương gương người tốt, việc tốt, những điển hình tiêu biểu sẽ góp phần “lấy cái đẹp dẹp cái xấu”, tạo dòng chảy thông tin lành mạnh, từng bước lấn át các nội dung độc hại trên không gian mạng.
Ở cấp độ nền tảng, gia đình và nhà trường đóng vai trò quyết định trong việc hình thành nhân cách và hệ giá trị cho thế hệ trẻ. Trong bối cảnh môi trường số tác động ngày càng sâu rộng, việc trang bị kỹ năng nhận diện thông tin, phân biệt đúng – sai, thật – giả trở thành yêu cầu cấp thiết. Phụ huynh cần chủ động, sát sao trong việc định hướng con em sử dụng mạng xã hội một cách an toàn, có kiểm soát, tránh để trẻ tiếp xúc sớm với các nội dung không phù hợp. Đồng thời, nhà trường cần đẩy mạnh tích hợp giáo dục kỹ năng số, văn hóa ứng xử trên không gian mạng và tư duy phản biện vào chương trình học. Một thế hệ trẻ có nền tảng nhận thức vững vàng, có khả năng “miễn dịch” trước thông tin xấu độc sẽ là lực lượng quan trọng trong việc ngăn chặn các xu hướng lệch chuẩn.
Cùng với đó, công tác quản lý và điều tiết nội dung trên không gian mạng cần được tăng cường theo hướng chặt chẽ, hiệu quả và phù hợp với chuẩn mực văn hóa, pháp luật. Các cơ quan chức năng cần kiên quyết xử lý các hành vi vi phạm, từ xử phạt hành chính đến áp dụng các biện pháp mạnh hơn đối với những trường hợp phát tán thông tin độc hại, xuyên tạc hoặc chống phá. Đồng thời, việc tăng cường phối hợp với các nền tảng số xuyên biên giới có ý nghĩa then chốt nhằm phát hiện, ngăn chặn và gỡ bỏ kịp thời các nội dung vi phạm. Môi trường mạng chỉ thực sự lành mạnh khi được bảo đảm bằng sự kết hợp giữa công cụ kỹ thuật hiện đại và hệ thống chế tài pháp lý nghiêm minh.
Về lâu dài, nâng cao năng lực “miễn dịch thông tin” của mỗi người dân là giải pháp mang tính căn cơ. Khi mỗi cá nhân trở thành một “bộ lọc” chủ động, có khả năng lựa chọn, tiếp nhận và lan tỏa thông tin đúng đắn, các nội dung lệch chuẩn sẽ dần mất đi đất sống. Không gian mạng không thể là vùng “phi chuẩn mực”, mà phải trở thành môi trường góp phần bồi đắp, lan tỏa những giá trị tốt đẹp của xã hội. Việc xây dựng một cộng đồng mạng văn minh, nhân ái, tôn trọng chuẩn mực văn hóa không chỉ là yêu cầu trước mắt mà còn là nền tảng quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước bền vững trong kỷ nguyên số.
Chủ động định hướng và bảo vệ hệ giá trị trên không gian số
Trong thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm xây dựng và phát triển văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số, đặc biệt nhấn mạnh nhiệm vụ bảo vệ hệ giá trị và nền tảng tư tưởng trên không gian mạng. Đây không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước những tác động đa chiều của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, mà còn là bước đi mang tính chiến lược, thể hiện sự chủ động trong nhận diện và ứng phó với các thách thức mới. Các nghị quyết của Đảng nhất quán khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là sức mạnh nội sinh bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước. Vì vậy, việc làm sạch môi trường mạng thực chất là quá trình bảo vệ và củng cố nguồn lực nội sinh này trước các tác động tiêu cực, lệch chuẩn.
Trên thực tế, các cơ quan báo chí, truyền thông và lực lượng chuyên trách đã phát huy vai trò nòng cốt trong định hướng dư luận, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái và nội dung lệch chuẩn trên không gian mạng. Nhiều hoạt động truyền thông có chiều sâu đã góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về văn hóa ứng xử và trách nhiệm xã hội trong môi trường số. Các mô hình sáng tạo trong tuyên truyền, lan tỏa tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và các giá trị nhân văn đã thu hút sự quan tâm rộng rãi của nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ. Sự hiện diện ngày càng rõ nét của các nguồn thông tin chính thống trên mạng xã hội đã góp phần tạo thế cân bằng, từng bước đẩy lùi tin giả, tin xấu độc và các xu hướng thần tượng hóa lệch chuẩn.
Cùng với đó, hệ thống pháp luật và cơ chế quản lý tiếp tục được hoàn thiện theo hướng đồng bộ, phù hợp với đặc thù của môi trường số. Các quy định về an ninh mạng, quản lý thông tin và xử lý vi phạm đã tạo hành lang pháp lý quan trọng trong kiểm soát nội dung. Việc thực thi nghiêm Luật An ninh mạng đã góp phần hạn chế các hành vi lợi dụng không gian mạng để trục lợi hoặc gây phương hại đến khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Đồng thời, các bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội đã trở thành chuẩn mực định hướng hành vi, giúp cá nhân và tổ chức tham gia môi trường số một cách văn minh, có trách nhiệm và đúng pháp luật.
Bên cạnh các giải pháp về thể chế và truyền thông, việc xây dựng chuẩn mực văn hóa số và nâng cao nhận thức xã hội ngày càng được chú trọng. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của công nghệ và sự phức tạp của môi trường truyền thông, yêu cầu tiếp tục đổi mới và nâng cao hiệu quả vẫn đặt ra cấp thiết. Mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ, cần nhận thức rõ vai trò và trách nhiệm của mình trong việc lựa chọn, tiếp nhận và lan tỏa thông tin, góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc trong thời đại số.
Đặc biệt, nhận thức đúng – sai của mỗi người dân được hình thành từ lòng yêu quê hương, đất nước và niềm tự hào dân tộc, chính là “lá chắn” bền vững nhất trước các luồng thông tin độc hại. Khi mỗi cá nhân có niềm tin vào các giá trị tốt đẹp, họ sẽ chủ động sàng lọc thông tin và không bị cuốn theo các trào lưu lệch lạc. Thực tiễn cho thấy, mọi giải pháp quản lý chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trên nền tảng nhận thức xã hội đúng đắn. Một cộng đồng có “miễn dịch thông tin” sẽ tự tạo sức đề kháng trước các nội dung sai trái và phản văn hóa.
Có thể khẳng định, xây dựng không gian mạng lành mạnh là trách nhiệm chung của toàn xã hội, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, các tổ chức, doanh nghiệp nền tảng và từng công dân. Khi kết hợp hiệu quả giữa định hướng vĩ mô và ý thức tự giác của mỗi cá nhân, không gian số sẽ trở thành môi trường nuôi dưỡng và lan tỏa các giá trị tốt đẹp, góp phần củng cố nền tảng tinh thần xã hội. Đây cũng chính là điều kiện quan trọng để xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc và bảo đảm sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên số.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo:
– Luật An ninh mạng Việt Nam.
– Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội.
– Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam.
– Báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông về thực trạng mạng xã hội.
– Nghiên cứu về truyền thông số và tác động xã hội của Học viện Báo chí và Tuyên truyền.
– Tài liệu về văn hóa mạng và bảo vệ nền tảng tư tưởng Đảng của Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh.