Diễn ra từ 14 đến 16/4/2026, Tết Chôl Chnăm Thmây trở lại trong không khí rộn ràng ở các phum sóc Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long, nơi một cái tết đậm chiều sâu văn hóa vẫn được gìn giữ bền bỉ qua nhiều thế hệ. Không chỉ là thời khắc bước sang năm mới, lễ tết này còn gắn với mái chùa Nam tông, đạo hiếu gia đình, nếp sống cộng đồng và sức bền bản sắc Khmer Nam Bộ. Trong nhịp sống hiện đại, Chôl Chnăm Thmây tiếp tục cho thấy văn hóa chỉ thật sự sống khi vẫn được cộng đồng gìn giữ, thực hành.
Mùa năm mới đi ra từ sân chùa, đi vào từng nếp nhà
Với đồng bào Khmer Nam Bộ, Chôl Chnăm Thmây mở ra trong không khí ấm cúng, trang nghiêm và đậm sắc màu cộng đồng. Tết đến từ chùa, từ mái chánh điện, sân chùa, tiếng tụng niệm, mâm lễ được chuẩn bị tươm tất và nhịp chân người dân trở về không gian văn hóa thân thuộc của cộng đồng. Thực tế mùa tết năm nay cho thấy, đồng bào Khmer ở nhiều tỉnh, thành Tây Nam Bộ đón năm mới bằng các sinh hoạt gắn chặt với chùa Khmer Nam tông và phum sóc, không gian cư trú, sinh hoạt cộng đồng giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa Khmer.
Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đã gửi thư chúc mừng đồng bào, đồng chí và các vị chư tăng dân tộc Khmer nhân dịp Tết Chôl Chnăm Thmây. Trong thư, người đứng đầu Chính phủ nhắc đến hàng loạt nghi lễ truyền thống sẽ diễn ra trong dịp này như lễ mừng năm mới, lễ dâng cơm lên chùa, lễ tắm tượng Phật, lễ đắp núi cát, lễ cầu siêu. Đây là cấu trúc rất riêng của tết Khmer Nam Bộ: năm mới không tách khỏi đời sống tôn giáo, không tách khỏi gia đình và càng không tách khỏi cộng đồng. Nó diễn ra đồng thời trong chùa, trong nhà và trong các mối quan hệ xã hội đã bền chặt từ nhiều đời.
Ở vùng đất châu thổ, nơi nhiều cộng đồng Khmer sinh sống lâu đời, chùa không chỉ là nơi tu học. Đó còn là trung tâm văn hóa, nơi lưu giữ nghi lễ. Nơi nối các thế hệ. Nơi người trẻ học cách bước vào cộng đồng bằng chính phong tục của dân tộc mình. Ủy ban Dân tộc đánh giá, trong quá trình lao động sản xuất, hội nhập và phát triển, đồng bào Khmer ở Đồng bằng sông Cửu Long vẫn lưu giữ được nhiều nét văn hóa đặc sắc; trong đó, Lễ Chôl Chnăm Thmây là một trong những di sản văn hóa độc đáo đã và đang được gìn giữ, bảo tồn, phát huy. Nó lý giải vì sao đi qua nhiều biến động của đời sống hiện đại, tết vẫn là trục thời gian quan trọng nhất của người Khmer.
Giá trị của Chôl Chnăm Thmây không chỉ nằm ở ý niệm “vào năm mới”. Giá trị ấy nằm trong cách cộng đồng thực hành năm mới. Trong chuỗi sinh hoạt tín ngưỡng của Chôl Chnăm Thmây có nghi lễ Pun-phnum-khsach, tức đắp núi cát; nghi lễ tắm Phật, tắm chư tăng tại chùa; và nghi thức tắm ông bà, cha mẹ tại gia. Mỗi nghi lễ giữ một ý nghĩa, nhưng tất cả cùng gặp nhau ở một điểm: nhắc con người hướng thiện, biết tri ân, biết giữ mối dây ràng buộc với cội nguồn, với người thân và với cộng đồng.
Chính ở đây, chất sống của tết hiện ra rõ nhất. Ở chùa là công đức, là cầu an, là ước vọng năm mới bình yên. Ở gia đình là hiếu kính, là sự nhắc nhớ về công ơn sinh thành, dưỡng dục. Không gian chùa và không gian nhà nối tiếp nhau, bổ sung cho nhau, làm thành một vòng tròn văn hóa khép kín. Tết vì thế không chỉ là ngày vui. Đó là dịp cộng đồng tự chỉnh lại nhịp sống của mình, trở về với những giá trị căn bản nhất mà đời sống thường nhật đôi khi làm người ta đi nhanh quá mà quên mất.
Không khí ấy được ghi nhận khá rõ ở nhiều địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống. Tại Cần Thơ, Vĩnh Long và các địa phương khác, các đoàn công tác đã tổ chức thăm, chúc tết quý sư sãi, Achar, ban quản trị chùa và người có uy tín trong đồng bào Khmer từ đầu tháng 4; đồng thời tổ chức họp mặt mừng Tết Chôl Chnăm Thmây năm 2026. Những hoạt động đó cho thấy tết không chỉ được gìn giữ trong cộng đồng, mà còn được các cấp chính quyền quan tâm, đồng hành bằng các hoạt động thiết thực, đúng tinh thần chăm lo đời sống văn hóa vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Điều đáng nói là ở Nam Bộ, Chôl Chnăm Thmây không phải một sinh hoạt biệt lập. Tết đã vượt khỏi phạm vi một ngày lễ thuần túy để trở thành một điểm gặp của nhiều yếu tố: tín ngưỡng, gia đình, cộng đồng, ký ức văn hóa, và cả nhịp sản xuất nông nghiệp. Nói cách khác, tết tồn tại vì còn người thực hành, còn chùa để quy tụ, còn phum sóc để đỡ nâng, còn gia đình để truyền lại. Đó là sức bền khó thay thế của một di sản sống.
Chôl Chnăm Thmây – nhịp nối văn hóa trong đời sống Nam Bộ
Bước vào mùa Chôl Chnăm Thmây ở Đồng bằng sông Cửu Long, điều dễ nhận ra nhất là cái tết này không hiện ra như một cuộc trình diễn để người ngoài đứng xem. Nó sống trong nhịp cộng đồng: từ sân chùa, mâm cơm dâng cúng, tiếng kinh buổi sớm đến bàn tay con cháu tắm cho ông bà, cha mẹ trong nghi thức đầu năm. Giữa tháng Tư, Chôl Chnăm Thmây trở về: lặng mà sâu, không ồn ào nhưng níu giữ.
Ở nhiều nơi, người ta biết đến năm mới Khmer qua hình ảnh nước và không khí lễ hội ngoài trời. Nhưng ở vùng Khmer Nam Bộ, trọng tâm của tết vẫn nằm ở chùa Khmer Nam tông. Từ đó mở ra các nghi thức dâng cơm, đắp núi cát, tắm Phật, cầu siêu, tụng kinh. Rồi từ chùa, mạch tết chảy về từng nếp nhà, nơi con cháu kính lễ ông bà, cha mẹ, nơi bà con thăm hỏi nhau sau một năm làm lụng. Chính sự nối tiếp giữa chùa, gia đình và cộng đồng đã làm nên khác biệt căn cốt của Chôl Chnăm Thmây ở miền Tây: đây không phải lễ hội để nhìn ngắm, mà là văn hóa để sống.
Cái tết ấy cũng không thể tách khỏi nền nông nghiệp của vùng châu thổ. Chôl Chnăm Thmây diễn ra vào thời điểm chuyển mùa, khi mùa khô dần đi đến cuối chặng, chuẩn bị bước sang chu kỳ sản xuất mới. Với cư dân Khmer sống lâu đời trên đồng đất Nam Bộ, đây không chỉ là mốc thời gian theo lịch truyền thống. Đó còn là lúc gửi gắm ước vọng cho mùa vụ, cho mưa thuận gió hòa, cho ruộng đồng no đủ, cho gia đình bình an, cho xóm làng yên ấm. Vì thế, nếu tách Chôl Chnăm Thmây khỏi cánh đồng, khỏi mùa nắng, khỏi nhịp nông lịch, sẽ khó thấy hết chiều sâu của nó.
Khác biệt nữa của Chôl Chnăm Thmây nằm ở không gian văn hóa đã nuôi dưỡng nó. Với người Khmer Nam Bộ, phum sóc không đơn thuần là nơi cư trú. Đó là không gian xã hội, văn hóa và tinh thần, nơi chùa hiện diện như một điểm tụ, nơi quan hệ cộng đồng được giữ bằng phong tục, lễ nghi và sự hiện diện của nhiều thế hệ. Khi tết về, mùa tết không dồn vào một sân khấu hay quảng trường. Nó lan theo cấu trúc ấy: từ chùa ra xóm, từ xóm vào từng căn nhà, rồi lại từ từng căn nhà trở về không gian chung. Tết đi qua đâu, ở đó có sự gặp gỡ, có lời chúc, có những mâm cơm sum vầy, có những khuôn mặt già nua rạng lên trong sự chăm sóc của con cháu.
Đặt Chôl Chnăm Thmây vào bối cảnh năm 2026, giá trị của tết càng hiện lên rõ hơn. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực, nguồn lực nội sinh cho phát triển nhanh và bền vững đất nước. Nghị quyết yêu cầu bảo đảm quyền thụ hưởng và tiếp cận bình đẳng về văn hóa; chú trọng bảo tồn, phát huy giá trị truyền thống, bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số; ưu tiên đầu tư cho văn hóa cơ sở, di sản văn hóa, đổi mới sáng tạo và công nghệ số. Nhìn vào đời sống người Khmer Nam Bộ, có thể thấy rõ một điều: văn hóa chỉ thật sự bền khi nó không dừng lại ở quy định, mà hiện diện trong từng hành vi sống.
Khi người dân còn về chùa dâng cơm, còn đắp núi cát, còn tắm Phật, tắm chư tăng, còn tắm ông bà, cha mẹ như một nghi thức hiếu kính đầu năm, thì văn hóa ấy đang thở. Điểm đáng quý nhất của Chôl Chnăm Thmây nằm ở đó. Nó không phải một giá trị để trưng bày. Nó là giá trị đang được cộng đồng thực hành. Bởi vậy, giữ tết không chỉ là giữ tên gọi một lễ hội. Giữ tết là giữ vai trò trung tâm của chùa Khmer Nam tông, giữ môi trường sinh hoạt ở phum sóc, giữ điều kiện để nghi lễ tiếp tục diễn ra đúng bản sắc, giữ cơ hội để lớp trẻ hiểu và tiếp nối những gì cha ông đã trao lại.
Hiện nay, đồng bào Khmer vẫn hiện diện đậm nét trong đời sống văn hóa Đồng bằng sông Cửu Long, góp phần tạo nên vẻ phong phú, riêng có của vùng đất Nam Bộ. Bởi vậy, giữ gìn Chôl Chnăm Thmây cũng là giữ gìn một phần nếp sống, phong tục và ký ức văn hóa của châu thổ này. Giữa nhịp sống hôm nay, cái tết ấy vẫn trở về mỗi độ tháng Tư, theo bước chân người dân trở về chùa, trở về gia đình, trở về với những nếp sống đã bền qua nhiều thế hệ. Và chính sự tiếp nối tự nhiên, bền bỉ ấy đã giúp những giá trị văn hóa của người Khmer vẫn còn nguyên sức sống.
Trọng Nguyễn