Trong dòng chảy phát triển của một đô thị di sản như Huế, câu chuyện bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa không chỉ dừng lại ở việc trùng tu di tích hay tổ chức lễ hội, mà ngày càng đòi hỏi một nền tảng tri thức vững chắc, có hệ thống và có khả năng lan tỏa rộng rãi. Trong bối cảnh đó, “Tủ sách Huế” đã nổi lên như một thiết chế văn hóa đặc biệt, nơi kết tinh trí tuệ, ký ức và bản sắc của vùng đất Cố đô, đồng thời mở ra một hướng tiếp cận mới trong bảo tồn di sản: bảo tồn bằng tri thức và lan tỏa bằng tri thức.
Sau hơn 5 năm triển khai, “Tủ sách Huế” đã giới thiệu 16 ấn phẩm có giá trị, góp phần hình thành một nguồn tư liệu nghiên cứu phong phú, có chiều sâu lịch sử và học thuật. Đây là một kết quả không lớn về số lượng, nhưng lại rất đáng kể về chất lượng, bởi mỗi công trình đều được lựa chọn kỹ lưỡng, đầu tư công phu, hướng đến mục tiêu lâu dài là xây dựng một hệ thống tri thức chuẩn mực về Huế.
Nổi bật trong số đó là bộ “Địa chí Thừa Thiên Huế”, công trình đầu tiên mang tính nền tảng, gồm nhiều tập như Địa chí Văn hóa, địa chí Lịch sử, địa chí Hành chính và Dân cư, địa chí Tự nhiên. Đây có thể xem là “bản đồ tri thức” toàn diện về Huế, nơi mà các yếu tố tự nhiên, lịch sử, xã hội, văn hóa được hệ thống hóa một cách khoa học. Giá trị lớn nhất của bộ địa chí không chỉ nằm ở khối lượng tư liệu đồ sộ, mà còn ở cách tiếp cận liên ngành, giúp người đọc nhận diện Huế như một chỉnh thể thống nhất, là vùng đất mà thiên nhiên và con người, quá khứ và hiện tại hòa quyện chặt chẽ.
Bên cạnh đó, các công trình chuyên khảo như “Huế – Kinh đô áo dài” và “Ca Huế – Di sản phi vật thể quốc gia” lại mở ra những chiều sâu khác của văn hóa Huế. Nếu cuốn thứ nhất góp phần khẳng định và củng cố luận cứ khoa học cho việc xây dựng thương hiệu Huế – Kinh đô áo dài, thì cuốn thứ hai cung cấp một nền tảng nghiên cứu quan trọng về nghệ thuật Ca Huế, từ lịch sử hình thành, đặc trưng nghệ thuật đến các giải pháp bảo tồn và phát huy trong đời sống đương đại. Những công trình này không chỉ mang giá trị học thuật, mà còn trực tiếp phục vụ cho các chiến lược phát triển văn hóa và công nghiệp sáng tạo của địa phương.
Ở một hướng tiếp cận khác, các ấn phẩm như “Điện Thái Hòa – Kiến trúc và nghệ thuật – Biểu tượng khát vọng của triều Nguyễn” hay “Vua Hàm Nghi – Con đường El Biar” đi sâu vào từng di tích, từng nhân vật lịch sử cụ thể, qua đó góp phần làm sáng rõ những lát cắt quan trọng của lịch sử Huế. Nếu “Điện Thái Hòa” là một chuyên khảo về một công trình mang tính biểu tượng – trung tâm quyền lực của triều Nguyễn, là công trình hội tụ đỉnh cao của kiến trúc, mỹ thuật và nghi lễ cung đình, thì tập sách về vua Hàm Nghi lại mở ra một góc nhìn nhân văn về lịch sử, gắn với hành trình yêu nước và lưu vong của một vị vua trẻ, có thân phận đặc biệt, gắn với sự thăng trầm của lịch sử dân tộc. Những công trình này cho thấy một hướng tiếp cận rất đáng chú ý của “Tủ sách Huế”: đi từ cái tổng thể đến cái cụ thể, từ hệ thống đến cá nhân, từ cấu trúc đến câu chuyện, tất cả cùng góp phần làm nên một bức tranh Huế đa chiều, sống động.
Ngoài ra, “Tủ sách Huế” còn bao gồm các tuyển tập nghiên cứu về triều Nguyễn, các công trình về văn hóa, nghệ thuật, đời sống xã hội, như Huế – Kinh đô diệu kỳ, Huế – Di tích và Danh thắng, Hương ước các làng tại tỉnh Thừa Thiên Huế, Tuyển tập các bài nghiên cứu về triều Nguyễn..vv. phản ánh một quá trình nghiên cứu liên tục, nghiêm túc và có chiều sâu của đội ngũ học giả, nhà nghiên cứu. Điểm đáng quý là các ấn phẩm không chỉ dừng lại ở việc “ghi chép” quá khứ, mà còn gợi mở những vấn đề của hiện tại và tương lai, từ bảo tồn di sản đến phát triển văn hóa trong bối cảnh hội nhập.
Một trong những điểm đặc biệt của “Tủ sách Huế” là toàn bộ các ấn phẩm đều được in ấn công phu, khổ sách lớn, bìa cứng, trình bày trang nhã, thể hiện sự trân trọng đối với tri thức và di sản. Không chỉ vậy, sách được phát hành theo hình thức phi thương mại, tặng miễn phí cho các thư viện, trường học và cơ sở nghiên cứu, và là quà tặng của lãnh đạo tỉnh (nay là thành phố Huế) cho những đoàn khách đặc biệt. Đây là một lựa chọn mang tính chiến lược, nhằm đưa tri thức đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Tuy nhiên, trong bối cảnh chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ, việc chỉ dựa vào sách in là chưa đủ để “Tủ sách Huế” phát huy hết giá trị. Chính vì vậy, định hướng sắp tới của thành phố là số hóa toàn bộ các ấn phẩm, xây dựng một hệ sinh thái tri thức số về Huế. Đây không chỉ là việc chuyển đổi định dạng từ giấy sang điện tử, mà là một quá trình tái cấu trúc toàn diện cách thức lưu trữ, quản lý và phổ biến tri thức.
Trước hết, sẽ tập trung xây dựng một thư viện số “Tủ sách Huế” với khả năng tra cứu thông minh, cho phép người dùng tiếp cận nội dung theo nhiều chiều: theo chủ đề, theo thời gian, theo không gian, theo nhân vật… Trên nền tảng đó, có thể phát triển các sản phẩm số như sách điện tử (e-book), sách nói (audio book), cơ sở dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu, cũng như các ứng dụng giáo dục phục vụ học sinh, sinh viên.
Tiếp đó, việc số hóa cần gắn với liên thông dữ liệu di sản, kết nối “Tủ sách Huế” với các hệ thống số hóa di tích, bảo tàng, thư viện, tạo thành một mạng lưới tri thức thống nhất. Khi đó, một người đọc không chỉ đọc về “Điện Thái Hòa” hay các di tích và danh thắng nổi tiếng của cố đô trong sách, mà có thể đồng thời tiếp cận hình ảnh 3D, tư liệu khảo cổ, bản vẽ kiến trúc, thậm chí trải nghiệm không gian thực tế ảo. Tri thức không còn là những trang giấy tĩnh, mà trở thành một trải nghiệm sống động, đa chiều.
Xa hơn, việc số hóa còn tạo điều kiện để quốc tế hóa tri thức Huế. Khi các ấn phẩm được chuyển ngữ và đưa lên nền tảng số, Huế có thể giới thiệu hệ thống giá trị văn hóa của mình đến với cộng đồng quốc tế một cách chủ động, bài bản và hiệu quả hơn. Đây chính là một trong những con đường quan trọng để nâng cao “quyền lực mềm” văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Đặt trong tầm nhìn xây dựng Huế trở thành thành phố trực thuộc Trung ương theo mô hình đô thị di sản, “Tủ sách Huế” không chỉ là một dự án xuất bản, mà là một cấu phần quan trọng của chiến lược phát triển văn hóa, góp phần hình thành một “hệ sinh thái tri thức”, nơi mà di sản không chỉ được bảo tồn, mà còn được nghiên cứu, sáng tạo và lan tỏa.
Có thể nói, nếu di tích là hình hài, là “phần nổi” của di sản Huế, thì “Tủ sách Huế” chính là “phần chìm”, nơi lưu giữ chiều sâu tri thức, làm nền tảng cho các hoạt động bảo tồn và phát triển. Và trong thời đại số, khi tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất, việc đầu tư cho “Tủ sách Huế”, đặc biệt là đẩy mạnh số hóa và phổ biến rộng rãi, chính là một bước đi chiến lược, góp phần đưa Huế tiến xa hơn trên con đường trở thành một trung tâm văn hóa, tri thức và sáng tạo của Việt Nam và khu vực./.
TS.Phan Thanh Hải