Từ cực Nam Tổ quốc, cây lúa đã gắn bó với đời sống cư dân qua nhiều thế hệ, kết tinh kinh nghiệm lao động, tri thức canh tác và bản sắc văn hóa Nam Bộ. Việc Cà Mau công bố thành lập Bảo tàng Lúa nước, bảo tàng chuyên biệt đầu tiên của vùng châu thổ Cửu Long, cùng Cuộc thi Gạo ngon Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ I năm 2026 không chỉ là dấu mốc văn hóa, kinh tế, du lịch, mà còn mở hướng nâng cao giá trị hạt gạo địa phương trong thực tiễn phát triển mới.
Lưu giữ nền văn minh từ ruộng đồng
Chiều 25/4/2026, tại phường Bạc Liêu, UBND tỉnh Cà Mau công bố thành lập Bảo tàng Lúa nước và Biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau. Sự kiện có sự tham dự của Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Hồ Hải, lãnh đạo tỉnh qua các thời kỳ cùng đông đảo người dân trong và ngoài tỉnh. Đây là lần đầu tiên Đồng bằng sông Cửu Long có một bảo tàng chuyên biệt về lúa nước, hướng tới bảo tồn di sản, giáo dục truyền thống và mở ra không gian du lịch văn hóa đặc sắc của vùng cực Nam Tổ quốc.
Với Cà Mau, cây lúa không chỉ là cây lương thực. Cây lúa là ký ức của đất. Là hình ảnh người đi mở cõi, cúi xuống bùn phèn, bùn mặn, nhận về đôi bàn tay chai sạn để đổi lấy hạt gạo trắng trong nồi cơm gia đình. Trên dải đất ba mặt giáp biển, nơi từng có những vùng hoang hóa, nhiễm phèn, nhiễm mặn, hành trình trồng lúa nước mang ý nghĩa đặc biệt: hành trình của ý chí, nghị lực và khát vọng chinh phục thiên nhiên, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau Ngô Vũ Thăng nhấn mạnh tại lễ công bố.
Nếu ở nhiều vùng đồng bằng, cây lúa gợi nhớ cánh đồng thẳng cánh cò bay, thì ở Nam Bộ, nhất là vùng Cà Mau – Bạc Liêu, cây lúa còn gắn với một kiểu thích ứng rất riêng. Người dân không chỉ canh tác, mà còn học cách sống cùng đất, cùng nước, cùng thủy triều, cùng phèn mặn. Từ vùng trũng thấp, khắc nghiệt, cư dân nơi đây từng bước cải tạo, thích ứng, sáng tạo nhiều mô hình sản xuất, góp phần định vị địa phương trong bức tranh văn minh lúa nước Việt Nam.
Bảo tàng Lúa nước Cà Mau có giá trị vượt ra ngoài phạm vi một công trình văn hóa. Bảo tàng là nơi lưu giữ hiện vật, tư liệu, nông cụ; tái hiện lịch sử lao động, sáng tạo của cha ông; đồng thời trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống, cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Theo định hướng của tỉnh, bảo tàng không chỉ trưng bày cây lúa như một đối tượng nông nghiệp, mà diễn giải toàn diện hệ sinh thái văn hóa – nông nghiệp đặc trưng của vùng đất Cà Mau – Bạc Liêu.
Cây lúa Nam Bộ không đứng một mình. Nó đi cùng bờ bao, con nước, vuông tôm, mương cá, điệu hò trên đồng, bữa cơm mùa gặt, lễ hội nông nghiệp và cả đờn ca tài tử trong không gian cộng đồng. Từ hạt lúa đã hình thành tập quán canh tác, nếp sống, quan hệ xóm giềng, cách con người ứng xử với thiên nhiên. Giá trị của cây lúa vì vậy không chỉ nằm ở năng suất hay sản lượng, mà còn nằm ở chỉ dấu văn hóa.
Trong bối cảnh nhiều giá trị truyền thống đang thay đổi nhanh trước đô thị hóa, công nghiệp hóa, biến đổi khí hậu và chuyển dịch sinh kế, việc xây dựng một bảo tàng lúa nước mang ý nghĩa kịp thời. Đó là cách ghi lại bằng hình ảnh, hiện vật, tư liệu và trải nghiệm những gì đã làm nên nền tảng của vùng đất. Một nông cụ cũ trong bảo tàng không chỉ là vật dụng lao động; nó có thể kể câu chuyện về một thời người dân lội ruộng, gieo mạ, gặt hái, phơi lúa, xay gạo. Một mô hình sản xuất lúa – tôm, lúa – cá không chỉ minh họa phương thức canh tác; nó nói về khả năng thích ứng của cư dân trước thay đổi tự nhiên.
Theo lãnh đạo tỉnh Cà Mau, để phát huy hiệu quả công trình, các sở, ngành được yêu cầu khẩn trương triển khai nhiều nhiệm vụ trọng tâm: xây dựng đề án trưng bày theo hướng “bảo tàng ký ức gắn với trải nghiệm”; cải tạo cơ sở vật chất; sưu tầm, phục chế nông cụ truyền thống; ứng dụng công nghệ số; phát triển mô hình du lịch nông nghiệp; xây dựng “cung đường di sản”; gắn bảo tàng với giáo dục và trải nghiệm thực tế. Bảo tàng dự kiến hoàn thành vào cuối năm 2028, với phương châm hoàn thiện hạng mục nào đưa vào khai thác hạng mục đó.
Điểm nhấn khác là Biểu tượng tôn vinh lúa nước tỉnh Cà Mau tại xã Vĩnh Lợi. Hình tượng “ba hạt lúa” thể hiện ba giai đoạn sinh trưởng: hạt ngậm sữa, hạt chín vàng và hạt nảy mầm, tượng trưng cho khởi đầu, thành quả và tương lai. Ba hạt lúa liên kết thành một khối thống nhất, gợi hình ảnh con cò trắng, đồng thời thể hiện sự gắn kết của ba cộng đồng Kinh, Hoa, Khmer trong quá trình hình thành văn hóa lúa nước vùng Chín Rồng. Công trình biểu tượng được phấn đấu hoàn thành trong năm 2026 hoặc trước ngày 30/4/2027.
Ở góc độ quản lý nhà nước, sự kiện này cho thấy vai trò chủ động của các cơ quan hành chính Cà Mau trong tổ chức, điều phối và định hình giá trị phát triển. UBND tỉnh không chỉ công bố một thiết chế văn hóa, mà còn đặt ra yêu cầu triển khai cụ thể cho các sở, ngành. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch được đặt trong vai trò tham mưu, tổ chức, kết nối bảo tồn với du lịch. Các ngành nông nghiệp, khoa học – công nghệ, giáo dục, địa phương cơ sở và cộng đồng dân cư là những mắt xích cần tham gia để bảo tàng không đứng yên trong tủ kính, mà trở thành không gian sống, học tập, trải nghiệm và quảng bá.
Ở tương lai không xa, Bảo tàng Lúa nước Cà Mau có thể trở thành điểm đến văn hóa mới của miền Tây. Du khách đến đó không chỉ để chụp ảnh, mà để hiểu vì sao cây lúa có mặt trong đời sống Nam Bộ lâu bền đến vậy; vì sao hạt gạo đi từ ruộng đồng vào văn hóa, từ bữa cơm gia đình đến thương hiệu địa phương; vì sao một bảo tàng về lúa nước ở vùng đất mặn lại có thể kể câu chuyện lớn hơn về sức bền của con người phương Nam.
Từ BL9 đến câu chuyện nâng tầm hạt gạo miền Tây
Cùng với lễ công bố Bảo tàng Lúa nước, tối 25/4/2026, tại Quảng trường Hùng Vương, phường Bạc Liêu, UBND tỉnh Cà Mau tổ chức khai mạc Tuần lễ Khoa học, Công nghệ – Văn hóa, Du lịch và Cuộc thi Gạo ngon Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ I. Theo Ban tổ chức, tuần lễ gồm nhiều hoạt động: không gian trưng bày ứng dụng thành tựu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; không gian trưng bày gạo ngon và sản phẩm OCOP; không gian ẩm thực; cuộc thi chế biến món ngon từ gạo; hội thảo kết nối sản xuất, tiêu thụ ngành hàng lúa gạo; hội thảo bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch; ngày hội việc làm và chung kết cuộc thi khởi nghiệp ý tưởng học sinh, sinh viên.
Kết quả Cuộc thi Gạo ngon Đồng bằng sông Cửu Long lần thứ I năm 2026, giải nhất thuộc về Hợp tác xã nông nghiệp tổng hợp Ba Đình với gạo BL9, xã Vĩnh Lộc, tỉnh Cà Mau. Hai giải nhì thuộc về Công ty TNHH MTV Thoại Sơn, An Giang và Công ty Cổ phần Tập đoàn Maison Group, Cà Mau. Ban tổ chức cũng trao 3 giải ba, 5 giải khuyến khích và 1 giải “Câu chuyện hạt gạo hay nhất”.
Việc gạo BL9 của một hợp tác xã tại Cà Mau đoạt giải nhất có ý nghĩa đáng chú ý. Nó đặt hợp tác xã, một chủ thể kinh tế tập thể ở nông thôn vào trung tâm của câu chuyện nâng chất hạt gạo. Trong bối cảnh thị trường ngày càng coi trọng chất lượng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn canh tác và câu chuyện sản phẩm, gạo ngon không chỉ cần ngon trong cảm quan, mà còn phải có khả năng đi xa bằng hồ sơ sản phẩm, bằng thương hiệu, bằng sự ổn định của vùng nguyên liệu và năng lực liên kết sau giải thưởng.
Cuộc thi Gạo ngon vì thế không nên được nhìn như một hoạt động thi đua ngắn hạn. Nó có thể trở thành cơ chế nhận diện, sàng lọc, tôn vinh và thúc đẩy những sản phẩm gạo có triển vọng của toàn vùng. Chủ tịch HĐND tỉnh Cà Mau Phạm Văn Thiều nhấn mạnh, việc tổ chức Tuần lễ Khoa học, Công nghệ – Văn hóa, Du lịch nhằm quảng bá tiềm năng, thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trong phát triển kinh tế bền vững, đưa hình ảnh và con người Cà Mau đến gần hơn với bạn bè quốc tế. Riêng cuộc thi gạo ngon được xác định là điểm nhấn quan trọng, nơi tôn vinh những giống lúa ưu tú, góp phần khẳng định vị thế thương hiệu gạo Việt Nam, nâng tầm gạo và nông sản Đồng bằng sông Cửu Long trên trường quốc tế.
Từ thực tế đó, hướng nâng cao giá trị cuộc thi trong thời gian tới cần đi vào chiều sâu. Trước hết, cuộc thi nên được duy trì theo hướng chuyên nghiệp, có bộ tiêu chí ổn định, minh bạch và đủ sức tham chiếu cho sản xuất. Bên cạnh đánh giá chất lượng hạt gạo, cần gắn thêm yếu tố vùng nguyên liệu, quy trình canh tác, khả năng truy xuất, chứng nhận chất lượng, năng lực đóng gói, bảo quản và tiêu thụ. Giải thưởng không chỉ là danh hiệu, mà là một bước trong chuỗi nâng cấp sản phẩm.
Cần tổ chức hoạt động hậu cuộc thi. Những sản phẩm đoạt giải, nhất là giải nhất như BL9, cần được hỗ trợ xây dựng câu chuyện thương hiệu, hồ sơ truyền thông, kết nối phân phối, đưa vào các không gian quảng bá tại bảo tàng, hội chợ, điểm du lịch, sàn thương mại điện tử và hệ thống bán lẻ phù hợp. Nếu giải thưởng chỉ dừng lại ở sân khấu trao bằng khen, giá trị lan tỏa sẽ hạn chế. Nếu giải thưởng trở thành “giấy thông hành” để sản phẩm bước vào thị trường có tổ chức, hiệu quả thực tế sẽ rõ hơn.
Cuộc thi cần gắn chặt với hệ sinh thái văn hóa – du lịch mà Cà Mau đang xây dựng. Bảo tàng Lúa nước có thể là nơi kể câu chuyện lịch sử cây lúa; Cuộc thi Gạo ngon là nơi giới thiệu thành quả hiện tại; còn các tour trải nghiệm, không gian ẩm thực, sản phẩm OCOP, hội thảo kết nối tiêu thụ là kênh đưa giá trị đó đến với du khách, nhà phân phối và người tiêu dùng. Khi ba mạch này gặp nhau, hạt gạo không chỉ bán bằng giá, mà còn bằng chất lượng, nguồn gốc và câu chuyện vùng đất.
Với sự kiện năm 2026, tỉnh Cà Mau đã thể hiện vai trò đầu mối tổ chức, kết nối nhiều lĩnh vực: khoa học – công nghệ, văn hóa, du lịch, nông nghiệp, thương mại, việc làm, khởi nghiệp. Đây là tiền đề để các sở, ngành tiếp tục xây dựng chương trình hành động sau tuần lễ. Nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp cần chính sách đồng hành thực chất: thông tin thị trường, hỗ trợ tiêu chuẩn hóa sản phẩm, xúc tiến thương mại, kết nối chuyên gia, quảng bá du lịch và bảo vệ uy tín thương hiệu.
Đặt cạnh Bảo tàng Lúa nước, Cuộc thi Gạo ngon ĐBSCL lần thứ I cho thấy một cách tiếp cận tương đối toàn diện của Cà Mau: nhìn hạt lúa từ quá khứ đến hiện tại, từ văn hóa đến thị trường, từ ruộng đồng đến không gian du lịch, từ sản phẩm nông nghiệp đến thương hiệu địa phương. Cách tiếp cận ấy cần sự bền bỉ, bởi giá trị của hạt gạo không thể nâng lên chỉ bằng một lễ hội, một cuộc thi hay một công trình biểu tượng. Nó cần chuỗi hành động lâu dài, có tổ chức và có đo lường hiệu quả.
Ở cuối vùng đất phương Nam, hạt lúa từng lặng lẽ đi qua mùa mưa, mùa nắng, qua phèn mặn và nhọc nhằn để nuôi sống bao thế hệ. Hôm nay, khi Cà Mau dựng “ngôi nhà ký ức” cho cây lúa và tôn vinh những hạt gạo ngon của vùng Chín Rồng, điều được đánh thức không chỉ là ký ức ruộng đồng. Đó còn là trách nhiệm giữ gìn một nền văn hóa, nâng chất một ngành hàng và mở thêm con đường để hạt gạo miền Tây đi xa hơn bằng chính giá trị thật của mình.
Trọng Nguyễn