Ở Đồng bằng sông Cửu Long, người dân trọng nghĩa tình, trọng lời nói phải lẽ. Một câu nói ở chợ, quán cà phê, bến phà hay buổi tiếp dân đôi khi đi xa hơn người nói nghĩ, nhất là khi điện thoại thông minh rất phổ biến. Thời đại số khiến văn hóa ứng xử không chỉ nằm trên mạng xã hội, mà còn ở nơi công cộng, quán xá, khu dân cư, phòng làm việc và từng cuộc trao đổi với dân. Với cán bộ, công chức, viên chức, lời nói đúng mực là giữ kỷ cương, hình ảnh cơ quan.
Phát ngôn thời số: nhanh một giây, trách nhiệm dài lâu
Buổi sáng ở miền Tây, bên ly cà phê đá, câu chuyện thời sự có thể bắt đầu từ một tin nhắn trong nhóm Zalo, một đoạn clip trên Facebook, một dòng bình luận vừa được ai đó chuyển tiếp. Chuyện giá lúa, tuyến đường đang sửa, một vụ việc an ninh trật tự hay một phát ngôn chưa chuẩn mực ở địa phương hay hành vi văn hoá ứng xử trong sinh hoạt cá nhân, có khi chỉ vài phút đã đi qua nhiều nhóm, nhiều trang cá nhân.
Ở vùng đất mà đời sống cộng đồng vốn gần gũi, mạng xã hội làm cho khoảng cách giữa người nói và người nghe càng ngắn lại. Thông tin nhanh là điều cần thiết nếu giúp người dân nắm bắt chính sách, cảnh báo rủi ro, chia sẻ việc nghĩa, lan tỏa điều tốt. Nhưng cũng chính tốc độ ấy khiến một câu nói vội, một suy nghĩ tiêu cực, một hành động thiếu kiểm soát có thể gây ra hệ lụy ngoài dự tính.
Cục Phát thanh, Truyền hình và Thông tin điện tử từng chỉ ra một thực tế đáng chú ý: hành vi vi phạm trên môi trường số diễn ra nhanh, trong khi việc xác minh, kết luận, xử lý phải có thời gian để bảo đảm đúng pháp luật; có khi xử lý xong thì tác động xã hội đã xảy ra. Cách nhìn này cho thấy phòng ngừa bằng ý thức, bằng văn hóa ứng xử nhiều khi quan trọng không kém việc xử lý sau vi phạm.
Làm chủ phát ngôn và hành vi ứng xử không có nghĩa là hạn chế quyền phản ánh, góp ý của người dân hay cán bộ, công chức. Người dân có quyền bày tỏ ý kiến, phản ánh vụ việc, cung cấp thông tin trên không gian mạng. Cán bộ, công chức, viên chức cũng có quyền bày tỏ suy nghĩ cá nhân như mọi công dân. Vấn đề là quyền ấy phải được thực hiện đúng sự thật, đúng quy định, không xúc phạm danh dự, nhân phẩm người khác và không làm sai lệch bản chất sự việc.
Điều cần nhắc ở đây là trước khi chia sẻ, bình luận hay đưa một vụ việc lên mạng, mỗi người nên dừng lại để kiểm chứng nguồn tin, cân nhắc bối cảnh, cách diễn đạt và hậu quả có thể phát sinh. Trong đời sống thực tế cũng vậy, từ nơi công cộng đến môi trường công vụ, lời nói, thái độ, cử chỉ đều cần sự chừng mực, tôn trọng và có trách nhiệm.
Với cán bộ, công chức, viên chức, yêu cầu ấy phải được đặt cao hơn. Bởi trong mắt người dân, một bình luận trên mạng, một phát biểu ở nơi công cộng, một thái độ trong lúc tiếp xúc dân thường không còn là chuyện riêng của cá nhân. Nó có thể gắn với cơ quan, đơn vị, với ngành nghề mà người đó đang công tác.
Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội ban hành theo Quyết định 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 nêu rõ cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong cơ quan nhà nước phải thực hiện nội quy của cơ quan, tổ chức về việc cung cấp thông tin lên mạng xã hội; đồng thời thông báo cơ quan chủ quản để có hướng xử lý, trả lời khi có thông tin trái chiều, thông tin vi phạm pháp luật liên quan đến lĩnh vực quản lý. Đây là yêu cầu rất thực tế, nhất là trong bối cảnh nhiều người dân tìm thông tin trên mạng trước khi tiếp cận kênh chính thức.
Đến năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định 423/QĐ-BVHTTDL về Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số. Bộ Quy tắc đặt ra yêu cầu cá nhân, tổ chức khi tham gia môi trường số phải tìm hiểu, tuân thủ pháp luật Việt Nam, quy tắc của nền tảng; ứng xử văn minh, có trách nhiệm khi sáng tạo, chia sẻ, sử dụng thông tin. Như vậy, câu chuyện không chỉ là “đăng đúng hay sai”, mà rộng hơn là xây dựng một nếp ứng xử có văn hóa trong môi trường số.
Điều đáng nói là trong thời đại số, một câu nói ngoài đời cũng có thể trở thành câu chuyện trên mạng. Một cuộc trao đổi ở trụ sở tiếp dân, một va chạm ở khu dân cư, một lời qua tiếng lại ở bến xe, chợ quê, quán nước, nếu thiếu kiềm chế, đều có thể bị ghi âm, ghi hình rồi đưa lên mạng.
Vì vậy, ranh giới giữa ứng xử nơi công cộng và ứng xử trên không gian mạng ngày càng mỏng. Một lời nói thiếu chuẩn mực ngoài đời có thể trở thành nội dung lan truyền trên mạng. Một bình luận trên mạng có thể kéo theo hệ lụy ngoài đời. Chính vì thế, chuẩn mực ứng xử phải được giữ từ cả hai phía: trong không gian số và trong đời sống xã hội.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, người dân sống gần nhau, biết nhau, nể nhau. Chính sự gần gũi ấy vừa là thuận lợi, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về lời ăn tiếng nói. Một cán bộ xã, phường, một công chức tiếp dân, một người làm trong cơ quan thực thi pháp luật hay cơ quan giải quyết thủ tục hành chính không chỉ được đánh giá qua hồ sơ đã xử lý, mà còn qua cách họ lắng nghe, giải thích, giữ bình tĩnh trước ý kiến khác mình.
Một lời nói đúng lúc có thể làm dịu một bức xúc. Một câu xin lỗi đúng mực có thể kéo sự việc trở lại bình thường. Một cách giải thích rõ ràng, có căn cứ có thể giúp người dân hiểu và chia sẻ với quy định. Ngược lại, một thái độ áp đặt, một lời lẽ thiếu chừng mực, dù xảy ra trong giờ làm việc, ngoài đời thường hay trên trang cá nhân, đều có thể ảnh hưởng đến uy tín của bản thân và cơ quan.
Văn hóa ứng xử vì thế không phải phần việc phụ. Nó là một phần của đạo đức công vụ. Người cán bộ càng gần dân, lời nói càng cần chuẩn. Chuẩn không có nghĩa là xa cách, khô cứng. Chuẩn là biết nói đúng thẩm quyền, đúng hoàn cảnh, đúng sự thật, tôn trọng người đối thoại và không để cảm xúc nhất thời dẫn dắt.
Giữ kỷ cương bằng văn hóa số và văn hóa công vụ
Không gian mạng đang thay đổi rất nhanh. Pháp luật đã và đang được hoàn thiện, nhưng thực tế số luôn xuất hiện những tình huống mới: thông tin bị cắt ghép, livestream gây tranh cãi, công kích cá nhân, bình luận theo đám đông, chia sẻ khi chưa kiểm chứng. Nghị định 147/2024/NĐ-CP của Chính phủ quy định về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin trên mạng, trong đó có nội dung về giám sát thông tin, ngăn chặn, gỡ bỏ thông tin vi phạm pháp luật trên mạng.
Tuy nhiên, chế tài chỉ là một phần. Một môi trường mạng lành mạnh không thể chỉ trông chờ vào xử lý sau vi phạm. Hướng tiếp cận phù hợp hơn là xây dựng thói quen đúng từ đầu: nói có căn cứ, chia sẻ có kiểm chứng, phản ánh đúng sự thật, tranh luận có văn hóa, không lấy mạng xã hội làm nơi trút giận hoặc công kích cá nhân.
Với cán bộ, công chức, viên chức, “tự soi, tự sửa” trong phát ngôn là việc cần làm thường xuyên. Tự soi để thấy giới hạn giữa ý kiến cá nhân và trách nhiệm công vụ. Tự sửa để không để sự nóng nảy đi trước quy định. Tự nhắc mình rằng thông tin chưa rõ nguồn thì không chia sẻ; không làm những việc vi phạm quy định nghành; chuyện chưa đủ căn cứ thì không bình luận vội; tranh luận nếu tiếp tục chỉ làm tăng căng thẳng thì nên dừng lại.
Trong công vụ, lời nói phải đi cùng trách nhiệm. Khi tiếp dân, cần giải thích rõ ràng, không né tránh nhưng cũng không áp đặt. Khi tham gia mạng xã hội, cần thận trọng với những nội dung liên quan đến cơ quan, lĩnh vực quản lý hoặc vụ việc đang được xem xét. Khi xuất hiện thông tin trái chiều, cách tốt nhất không phải là phản ứng vội, mà là báo cáo, trao đổi trong cơ quan để có cách trả lời đúng thẩm quyền, đúng quy định.
Trường hợp có phát ngôn hoặc ứng xử lệch chuẩn, việc nhắc nhở, chấn chỉnh, xem xét trách nhiệm theo quy định là cần thiết. Nhưng xử lý không nên được hiểu theo nghĩa làm nặng nề sự việc. Nếu làm đúng, đó là cách giữ kỷ cương chung, bảo vệ uy tín cơ quan, giúp người vi phạm nhận ra giới hạn nghề nghiệp và phòng ngừa những sai sót tương tự.
Nghị định 112/2020/NĐ-CP quy định nguyên tắc, thẩm quyền, trình tự, thủ tục xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức. Đây là căn cứ để cơ quan, đơn vị xem xét các trường hợp vi phạm theo quy trình, đúng thẩm quyền, đúng mức độ, tránh cảm tính trong xử lý.
Điều quan trọng là đặt mục tiêu giáo dục, phòng ngừa lên trước. Một cơ quan có kỷ cương không chỉ là nơi xử lý nghiêm sai phạm, mà còn là nơi biết nhắc nhở sớm, hướng dẫn rõ, tạo môi trường để cán bộ tự điều chỉnh. Việc này có thể bắt đầu từ những việc cụ thể: quán triệt quy tắc ứng xử, tập huấn kỹ năng phát ngôn, hướng dẫn cách dùng mạng xã hội, nhắc cán bộ không bình luận vội về vụ việc nhạy cảm, khuyến khích chia sẻ thông tin chính thống, tích cực.
Ở miền Tây, văn hóa “nói phải lẽ” vốn đã có sẵn trong đời sống. Người dân có thể góp ý thẳng, nhưng thường trọng sự chân thành. Cán bộ có thể giải thích quy định, nhưng cần giữ sự gần gũi, bình tĩnh. Khi lời nói đặt trên nền tảng tôn trọng, nhiều việc khó vẫn có đường tháo gỡ. Khi lời nói thiếu chuẩn mực, một việc nhỏ cũng có thể thành bức xúc lớn, nhất là khi mạng xã hội khuếch đại mọi chuyện rất nhanh.
Giữ lời nói đúng mực không làm con người trở nên dè dặt hay xa dân. Ngược lại, nó giúp giao tiếp rõ hơn, bình tĩnh hơn, có trách nhiệm hơn. Trên mạng hay ngoài đời, trong giờ làm việc hay khi xuất hiện ở nơi công cộng, mỗi cán bộ, công chức đều cần nhớ rằng sự chuẩn mực của mình góp phần làm nên sự chuẩn mực của cơ quan.
Một phát ngôn đúng mực có thể không tạo ra tiếng vang lớn, nhưng bền bỉ giữ lại niềm tin. Trong nền công vụ phục vụ nhân dân, nhất là ở những vùng đất giàu nghĩa tình như Đồng bằng sông Cửu Long, niềm tin ấy chính là điều đáng quý nhất.
Trọng Nguyễn