Chỉ một cú nhấp chuột trên không gian mạng cũng có thể khiến thông tin lan truyền theo cấp số nhân, nhất là các thông tin xấu độc, sai trái, thù địch. Trong môi trường số, tốc độ lan truyền thường vượt xa khả năng kiểm chứng, khiến thông tin sai lệch dễ tác động đến nhận thức và dư luận xã hội. Đáng lo ngại hơn, sự im lặng trước cái sai vô tình tiếp tay cho thông tin độc hại lan rộng. Vì vậy, mỗi người dùng mạng xã hội cần tỉnh táo, có trách nhiệm trong tiếp nhận, chia sẻ thông tin và chủ động bảo vệ sự thật.
Những thông tin này không chỉ gây hiểu lầm mà còn có thể làm sai lệch nhận thức, dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực và từng bước làm xói mòn niềm tin xã hội. Vì vậy, mỗi người dùng mạng xã hội cần nâng cao ý thức trách nhiệm, tỉnh táo trong tiếp nhận và chia sẻ thông tin, đồng thời chủ động lên tiếng bảo vệ sự thật, góp phần xây dựng môi trường mạng lành mạnh, văn minh và an toàn.
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, không ít vụ việc đã bị đẩy thành “khủng hoảng truyền thông” chỉ từ những thông tin chưa được kiểm chứng. Ồn ào liên quan đến hoạt động từ thiện của một số nghệ sĩ từng gây xôn xao dư luận là minh chứng rõ nét cho sức lan truyền và tác động của thông tin trên không gian mạng. Nhiều thông tin chưa được xác thực đã lan truyền với tốc độ chóng mặt, kéo theo làn sóng bình luận cảm tính, thậm chí quy kết và phán xét thiếu căn cứ.
Khi cơ quan chức năng vào cuộc và kết luận chính thức được công bố, sự thật dần được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, những hệ lụy để lại không hề nhỏ: niềm tin xã hội bị tổn thương, danh dự cá nhân bị ảnh hưởng và dư luận bị nhiễu loạn trong một thời gian dài.
Trong những trường hợp như vậy, không thể chỉ nhìn vào những người trực tiếp tung tin sai lệch, mà cần nhận diện đầy đủ vai trò của sự im lặng từ phía số đông. Một thông tin sai trái không thể tự lan rộng nếu không có môi trường để tồn tại và phát tán. Nó lan đi vì có người tin, có người chia sẻ và đặc biệt là có rất nhiều người lựa chọn im lặng, thờ ơ hoặc né tránh lên tiếng trước cái sai. Chính sự im lặng ấy, ở một khía cạnh nào đó, đã vô tình tạo điều kiện để thông tin độc hại tiếp tục khuếch tán và gây tác động tiêu cực đến xã hội.
Thực tiễn những năm gần đây cho thấy, không ít vụ việc đã bị đẩy thành “khủng hoảng truyền thông” chỉ từ những thông tin chưa được kiểm chứng. Ồn ào liên quan đến hoạt động từ thiện của một số nghệ sĩ từng gây xôn xao dư luận là minh chứng rõ nét cho sức lan truyền và tác động của thông tin trên không gian mạng. Nhiều thông tin chưa được xác thực đã lan truyền với tốc độ chóng mặt, kéo theo làn sóng bình luận cảm tính, thậm chí quy kết và phán xét thiếu căn cứ.
Khi cơ quan chức năng vào cuộc và kết luận chính thức được công bố, sự thật dần được làm sáng tỏ. Tuy nhiên, những hệ lụy để lại không hề nhỏ: niềm tin xã hội bị tổn thương, danh dự cá nhân bị ảnh hưởng và dư luận bị nhiễu loạn trong một thời gian dài.
Trong những trường hợp như vậy, không thể chỉ nhìn vào những người trực tiếp tung tin sai lệch, mà cần nhận diện đầy đủ vai trò của sự im lặng từ phía số đông. Một thông tin sai trái không thể tự lan rộng nếu không có môi trường để tồn tại và phát tán. Nó lan đi vì có người tin, có người chia sẻ và đặc biệt là có rất nhiều người lựa chọn im lặng, thờ ơ hoặc né tránh lên tiếng trước cái sai. Chính sự im lặng ấy, ở một khía cạnh nào đó, đã vô tình tạo điều kiện để thông tin độc hại tiếp tục khuếch tán và gây tác động tiêu cực đến xã hội.
Ở góc độ xã hội học, đây là biểu hiện rõ nét của “đồng lõa thụ động” — một dạng tham gia gián tiếp nhưng có sức tác động không nhỏ. Người im lặng không trực tiếp tạo ra thông tin sai lệch, song lại vô tình góp phần duy trì môi trường để những thông tin đó tồn tại và lan rộng. Khi hiện tượng này diễn ra phổ biến, nó hình thành nên “hiệu ứng đám đông thụ động”, trong đó nhiều người lựa chọn im lặng không phải vì không nhận ra cái sai, mà vì thiếu động lực, thiếu trách nhiệm hoặc thiếu bản lĩnh để lên tiếng bảo vệ sự thật.
Sự cộng hưởng của những im lặng cá nhân ấy dần tạo thành một “sức mạnh vô hình”, vô tình tiếp sức cho cái sai tồn tại dai dẳng hơn trong đời sống xã hội. Nguy hiểm hơn, khi sự im lặng kéo dài và trở nên phổ biến, cái sai không chỉ dừng lại ở việc tồn tại mà còn có nguy cơ bị “bình thường hóa”. Từ chỗ bị nghi ngờ, nó dần trở thành một cách nhìn quen thuộc; từ chỗ bị phản bác, nó có thể bị xem như một lựa chọn có thể chấp nhận; và từ chỗ bị coi là lệch chuẩn, nó từng bước len lỏi vào nhận thức cộng đồng như một điều hiển nhiên.
Đó là quá trình biến dạng nhận thức xã hội diễn ra âm thầm nhưng để lại hậu quả sâu rộng. Bởi khi ranh giới đúng – sai bị xóa nhòa, không chỉ thông tin bị bóp méo mà cả hệ giá trị, chuẩn mực đánh giá trong cộng đồng cũng đứng trước nguy cơ lệch chuẩn. Đây chính là thách thức lớn đối với việc giữ gìn niềm tin xã hội và xây dựng môi trường thông tin lành mạnh trong thời đại số.
Tính nguy hại của xu hướng này là vô cùng nghiêm trọng bởi nó âm thầm làm xói mòn niềm tin xã hội. Dù không diễn ra ồn ào, đây lại là quá trình tác động sâu và dai dẳng, khiến xã hội trở nên mong manh trước những ảnh hưởng tiêu cực. Khi niềm tin bị bào mòn, con người dễ rơi vào trạng thái hoài nghi, mất phương hướng, thậm chí đánh mất niềm tin vào những giá trị đúng đắn và các chuẩn mực xã hội.
Đáng lo ngại hơn, các thông tin xấu độc, quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng dần không còn bị xem là hiện tượng lệch chuẩn hay ngoại lệ. Ngược lại, chúng có thể được tiếp nhận như một phần của “sự thật đa chiều”, từ đó tạo điều kiện để các quan điểm sai lệch len lỏi ngày càng sâu vào đời sống tinh thần và nhận thức xã hội.
Một trong những nguyên nhân khiến thông tin sai lệch lan truyền nhanh chóng chính là việc khai thác triệt để yếu tố cảm xúc, điểm yếu cố hữu trong quá trình tiếp nhận thông tin của con người. Những nội dung giật gân, gây sốc, đánh mạnh vào sự bức xúc, hoài nghi hay nỗi sợ hãi thường có sức lan tỏa lớn hơn nhiều so với các thông tin chính thống vốn đòi hỏi sự tỉnh táo và khả năng phân tích. Khi cảm xúc bị kích hoạt, con người có xu hướng phản ứng tức thời thay vì suy xét cẩn trọng, dễ chia sẻ thông tin trước khi kiểm chứng.
Không chỉ vậy, cơ chế vận hành của các nền tảng mạng xã hội với thuật toán ưu tiên tương tác cũng vô tình “tiếp sức” cho những nội dung giàu cảm xúc. Những thông tin càng gây tranh cãi, càng kích thích phản ứng mạnh thì càng có khả năng được hiển thị và lan truyền rộng rãi. Từ đó hình thành một vòng xoáy nguy hiểm: thông tin càng gây sốc càng dễ lan rộng, và càng lan rộng lại càng dễ được nhiều người tin là thật.
Trong vòng xoáy ấy, nếu thiếu vắng những tiếng nói phản biện kịp thời và có trách nhiệm, cái sai rất dễ chuyển hóa thành “niềm tin tập thể”. Khi cảm xúc lấn át lý trí, sự im lặng không còn là biểu hiện của sự thận trọng, mà trở thành điều kiện thuận lợi để cái sai từng bước định hình nhận thức xã hội. Và một khi nhận thức lệch lạc đã trở nên phổ biến, việc điều chỉnh sẽ vô cùng khó khăn, đòi hỏi thời gian dài cùng sự vào cuộc đồng bộ của nhiều cá nhân, tổ chức và cả hệ thống xã hội.
Khi cảm xúc chi phối nhận thức, sự im lặng không còn đơn thuần là biểu hiện của sự thận trọng, mà có thể trở thành điều kiện để cái sai chuyển hóa thành “sự thật” trong nhận thức đám đông. Trong môi trường thông tin số, nơi tốc độ lan truyền thường đi trước tốc độ kiểm chứng cảm xúc trở thành “cửa ngõ” đầu tiên dẫn dắt hành vi tiếp nhận và phản ứng của người dùng. Những nội dung gây sốc, kích thích sự phẫn nộ, thương cảm hay hoài nghi luôn dễ thu hút sự chú ý và tạo ra phản ứng tức thời.
Khi đó, thay vì dừng lại để kiểm chứng thông tin, nhiều người có xu hướng chia sẻ, bình luận hoặc lan truyền theo cảm tính. Chính chuỗi phản ứng dây chuyền ấy đã vô tình “hợp thức hóa” những thông tin chưa được xác thực, khiến cái sai dần mang dáng dấp của cái đúng trong nhận thức tập thể. Một thông tin dù thiếu căn cứ, nhưng nếu được lặp lại đủ nhiều, lan truyền đủ rộng và nhận được sự hưởng ứng của số đông, rất dễ bị tiếp nhận như một “sự thật hiển nhiên”.
Điều đáng lo ngại hơn là khi cảm xúc bị kích hoạt trên diện rộng, nó có thể tạo ra một dạng “áp lực dư luận ngược”, trong đó những tiếng nói lý trí, khách quan và thận trọng dễ bị lấn át bởi tâm lý đám đông đang bị cuốn theo cảm xúc. Trong hoàn cảnh ấy, sự im lặng không còn là lựa chọn trung lập, mà trở thành khoảng trống để các thông tin sai lệch chiếm lĩnh không gian nhận thức xã hội.
Một khi cái sai đã kịp định hình nhận thức cộng đồng, việc điều chỉnh sẽ trở nên vô cùng khó khăn. Bởi khi niềm tin sai lệch đã bén rễ trong tâm lý xã hội, mọi nỗ lực đính chính hoặc phản bác sau đó thường không còn tạo được hiệu quả tương xứng. Đây cũng chính là lý do vì sao việc chủ động lên tiếng, phản biện có trách nhiệm và nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin trở thành yêu cầu cấp thiết đối với mỗi người dùng mạng xã hội trong thời đại số hiện nay.
Các thế lực thù địch và phần tử cơ hội ngày càng nắm rõ quy luật vận động của thông tin trên không gian mạng để triển khai những thủ đoạn thao túng tinh vi hơn. Họ thường không phủ nhận sự thật một cách trực diện, bởi cách làm đó rất dễ bị nhận diện và phản bác. Thay vào đó, họ lựa chọn phương thức “bẻ cong” sự thật bằng cách trộn lẫn giữa yếu tố đúng và sai nhằm tạo cảm giác chân thực, khiến người tiếp nhận khó phân biệt.
Thủ đoạn “nửa thật, nửa giả” được vận dụng linh hoạt: lấy một phần sự kiện có thật làm “vỏ bọc”, sau đó cắt ghép, suy diễn, thổi phồng hoặc đặt trong bối cảnh sai lệch để dẫn dắt dư luận đi đến những kết luận méo mó. Chính sự pha trộn giữa thật và giả này khiến thông tin trở nên khó nhận diện, dễ gây nhầm lẫn và đặc biệt nguy hiểm khi lan truyền trên diện rộng.
Không dừng lại ở nội dung, các đối tượng còn tận dụng triệt để công nghệ truyền thông hiện đại để gia tăng hiệu ứng lan tỏa. Những tiêu đề giật gân được thiết kế nhằm đánh trúng tâm lý tò mò; hình ảnh, video bị cắt ghép để tạo ấn tượng mạnh về thị giác; lời bình mang tính định hướng được sử dụng để dẫn dắt cảm xúc theo chiều hướng tiêu cực. Kết hợp với thuật toán ưu tiên tương tác của các nền tảng mạng xã hội, các nội dung này nhanh chóng được khuếch đại, lan truyền liên tục và lặp lại với tần suất dày đặc, từng bước hình thành một “hệ sinh thái thông tin sai lệch” có chủ đích, vận hành dựa trên cảm xúc và sự chú ý của đám đông.
Trong “hệ sinh thái” ấy, mỗi người dùng mạng xã hội, dù không có ý đồ xấu, vẫn có thể vô tình trở thành một “mắt xích” trong chuỗi lan truyền thông tin sai lệch. Một lần chia sẻ thiếu kiểm chứng, một bình luận cảm tính, thậm chí chỉ là một lượt “thích” hay biểu tượng “phẫn nộ” cũng có thể góp phần làm gia tăng độ lan tỏa của thông tin độc hại. Khi những hành vi này diễn ra đồng thời trên diện rộng, chúng dễ tạo thành những “làn sóng dư luận sai lệch”, không chỉ gây nhiễu loạn thông tin mà còn từng bước định hình nhận thức xã hội theo hướng lệch lạc.
Đáng chú ý, trong những “làn sóng” đó, ranh giới giữa người vô tình lan truyền và người phát tán có chủ đích ngày càng trở nên mờ nhạt. Một khi thông tin sai lệch được số đông chia sẻ và lặp lại liên tục, nó dễ tạo ra “ảo giác về sự thật”, tức là càng được nhiều người tin thì càng có vẻ đúng. Đây chính là cơ chế khiến cái sai không chỉ lan rộng mà còn từng bước “cắm rễ” vào nhận thức cộng đồng, làm cho việc đính chính và điều chỉnh sau này trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Trong môi trường số, im lặng không còn là trạng thái trung lập, mà có thể trở thành một dạng “buông lỏng trận địa thông tin”. Sự “buông lỏng” ấy tuy không diễn ra một cách hữu hình, nhưng lại tạo ra những hệ quả rất thực tế: khi thiếu vắng những tiếng nói đúng đắn, kịp thời và có trách nhiệm, không gian thông tin sẽ nhanh chóng bị lấp đầy bởi các quan điểm sai lệch, xuyên tạc và độc hại.
Trong bối cảnh thông tin lan truyền theo cấp số nhân, việc không lên tiếng đồng nghĩa với việc vô tình nhường quyền dẫn dắt dư luận cho những nguồn tin thiếu kiểm chứng, thậm chí mang động cơ xấu. Khi đó, “trận địa thông tin” không còn được định hướng bởi sự thật và lý trí, mà dần bị chi phối bởi cảm xúc cực đoan, sự xuyên tạc và những nhận thức lệch lạc.
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu: “Kiên quyết, kiên trì đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch”; đồng thời khẳng định cần “phát huy vai trò của nhân dân trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng”. Những định hướng này không chỉ mang ý nghĩa chiến lược, mà còn đặt ra yêu cầu cụ thể đối với mỗi cá nhân trong xã hội, nhất là khi không gian mạng ngày càng trở thành môi trường chủ yếu hình thành và lan tỏa nhận thức xã hội.
Điều đó cho thấy, mỗi người dân hôm nay không chỉ là người tiếp nhận thông tin, mà còn là một chủ thể tham gia vào quá trình bảo vệ sự thật, bảo vệ nền tảng tư tưởng và góp phần định hướng dư luận xã hội. Trong cuộc đấu tranh trên không gian mạng, sự lên tiếng đúng lúc, đúng mực và có trách nhiệm không chỉ là quyền công dân, mà còn là biểu hiện của ý thức xã hội và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Không gian mạng ngày nay thực sự đã trở thành một “trận địa tư tưởng” đặc biệt. Đó là môi trường mà ranh giới giữa người sản xuất và người tiếp nhận thông tin, giữa người tác động và người bị tác động ngày càng trở nên mờ nhạt. Trên “trận địa” ấy, không ai thực sự đứng ngoài cuộc. Một lượt “thích” có thể là sự đồng thuận ngầm; một lần chia sẻ có thể trở thành hành động khuếch đại thông tin; còn một bình luận cũng có thể tác động đến nhận thức và cảm xúc của nhiều người khác. Chính vì vậy, mỗi hành động nhỏ trên không gian mạng đều mang ý nghĩa xã hội nhất định, và sự im lặng, xét đến cùng, cũng là một lựa chọn có tác động.
Để không trở thành “mắt xích vô thức” trong chuỗi lan truyền cái sai, mỗi cá nhân cần chủ động xây dựng cho mình một “hệ miễn dịch thông tin”, tức khả năng nhận diện, phân tích và phản biện thông tin một cách tỉnh táo, có ý thức, đặc biệt trước những nội dung tiêu cực, sai lệch. Không vội tin, không chia sẻ tùy tiện, không phản ứng theo cảm tính là những nguyên tắc nền tảng cần được hình thành trong môi trường số.
Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện nay, như vậy vẫn chưa đủ. Quan trọng hơn là mỗi người cần có bản lĩnh để lên tiếng trước cái sai; không né tránh, không thờ ơ, không đứng ngoài. Lên tiếng không phải để hơn thua trong tranh cãi, mà để làm rõ đúng – sai; không phải để công kích cá nhân, mà để bảo vệ sự thật; không phải để cực đoan hóa quan điểm cá nhân, mà để góp phần định hướng nhận thức xã hội theo hướng tích cực, đúng đắn.
Sự lên tiếng có trách nhiệm, dựa trên lý lẽ và căn cứ xác thực chính là một “lá chắn mềm” nhưng hiệu quả trong việc ngăn chặn sự lan rộng của thông tin sai lệch. Trong nhiều trường hợp, một tiếng nói đúng lúc, khách quan và tỉnh táo có thể góp phần làm giảm tác động của tâm lý đám đông, hạn chế sự lan truyền của những nhận thức lệch lạc trên không gian mạng.
Đối với cán bộ, đảng viên, yêu cầu này càng mang ý nghĩa tiên phong, gương mẫu. Không chỉ dừng lại ở việc “không sai”, mà còn phải “chủ động đúng”; không chỉ tránh vi phạm, mà còn phải tích cực tham gia định hướng thông tin, lan tỏa những giá trị tích cực và củng cố niềm tin xã hội. Đây không chỉ là trách nhiệm chính trị, mà còn là biểu hiện cụ thể của bản lĩnh, phẩm chất và uy tín của người cán bộ, đảng viên trong môi trường số hiện nay.
Một xã hội vững mạnh không chỉ được bảo đảm bằng hệ thống pháp luật hay các thiết chế quản lý, mà còn được củng cố bởi “sức đề kháng thông tin” của mỗi cá nhân. Khi mỗi người có khả năng phân biệt đúng – sai, thật – giả và đủ bản lĩnh để bảo vệ sự thật, những thông tin độc hại sẽ khó có cơ hội lan rộng và chi phối dư luận. Ngược lại, nếu cộng đồng thiếu khả năng nhận diện và phản biện thông tin, thì bất kỳ nội dung sai lệch nào cũng có thể trở thành “nguồn lây” gây nhiễu loạn nhận thức xã hội, làm xói mòn niềm tin và đe dọa sự ổn định của cộng đồng.
Niềm tin xã hội không phải là điều tự nhiên tồn tại, mà được hình thành từ sự thật, được củng cố bằng minh bạch và được bảo vệ bằng trách nhiệm của mỗi cá nhân. Khi cái sai không bị phản bác, sự thật sẽ bị lu mờ; khi niềm tin bị bào mòn, xã hội sẽ trở nên mong manh trước những tác động tiêu cực và các luận điệu xuyên tạc, thù địch. Ngược lại, khi cái đúng được bảo vệ, khi sự thật được lan tỏa bằng tinh thần trách nhiệm và thái độ tỉnh táo, niềm tin xã hội sẽ được củng cố, tạo nền tảng cho sự ổn định và phát triển bền vững.
Trong thời đại số, mỗi người dùng mạng xã hội không chỉ là người tiếp nhận thông tin mà còn là một “chủ thể truyền thông”. Mỗi hành động chia sẻ, bình luận hay lên tiếng đều có thể tác động đến nhận thức cộng đồng. Vì vậy, không im lặng trước cái sai không chỉ là lựa chọn mang tính đạo đức cá nhân, mà còn là yêu cầu của trách nhiệm xã hội. Đó không phải là sự cực đoan hay đối đầu, mà là thái độ công dân tích cực nhằm bảo vệ sự thật, bảo vệ các giá trị đúng đắn và giữ gìn môi trường thông tin lành mạnh.
Đấu tranh với thông tin sai lệch trên không gian mạng vì thế không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan chức năng hay của một lực lượng riêng lẻ, mà cần sự tham gia chủ động của toàn xã hội. Mỗi tiếng nói đúng lúc, mỗi phản biện có căn cứ, mỗi hành động chia sẻ thông tin có trách nhiệm đều góp phần ngăn chặn cái sai lan rộng, củng cố niềm tin xã hội và giữ vững nền tảng tư tưởng của cộng đồng. Đó cũng chính là cách mỗi người góp phần xây dựng một không gian mạng văn minh, an toàn và một xã hội ổn định, phát triển bền vững trong kỷ nguyên số./.
Ths Hoàng Thị Nga/Học viện Chính trị Bộ Quốc phòng
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Quốc phòng Việt Nam (2023), Một số vấn đề về bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng hiện nay, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội.
2. Ban Tuyên giáo Trung ương (2022), Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Bộ Thông tin và Truyền thông Việt Nam (2021), Cẩm nang nhận diện và phòng chống tin giả, thông tin xấu độc trên không gian mạng, Hà Nội.
4. Học viện Chính trị (2024), Vai trò của Quân đội nhân dân Việt Nam trong bảo vệ chủ quyền không gian mạng và đấu tranh chống luận điệu xuyên tạc, Tạp chí Giáo dục lý luận chính trị quân sự, số 3.
5. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (2021), Media and Information Literacy: Think Critically, Click Wisely!, Paris.