Sáng 12/5/2026, tại Hà Nội, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức tọa đàm về cung ứng dịch vụ công trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Tọa đàm nhấn mạnh vai trò cấp xã trong giải quyết nhu cầu hành chính, dân sinh; đồng thời cho rằng tại Đồng bằng sông Cửu Long, tinh gọn bộ máy cần gắn với nâng chất lượng phục vụ, xử lý hồ sơ nhanh và gần dân hơn.
Dịch vụ công nhìn từ cấp xã
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong (MDRI) đã công bố báo cáo thực hiện trên gần 5.000 người dân toàn quốc, với hỗ trợ kỹ thuật của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP). Báo cáo cho thấy đa số người dân đánh giá tích cực việc tinh gọn bộ máy, nhất là bỏ huyện, nhờ cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ công và liên hệ chính quyền. Tuy nhiên, giai đoạn chuyển tiếp bất cập, đặc biệt tại cấp xã. Nơi đang tiếp nhận thêm khối lượng công việc lớn hơn trước.
Tại bộ phận tiếp nhận và trả kết quả cấp xã, phường tại nhiều địa phương Đồng bằng sông Cửu Long thường bắt đầu bằng những việc rất đời thường. Người dân đến chứng thực giấy tờ, đăng ký hộ tịch, hỏi thủ tục đất đai, xác nhận cư trú, làm hồ sơ an sinh, bảo hiểm, chính sách xã hội. Có người thao tác nhanh trên điện thoại, cũng có người còn lúng túng với định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến ngay tại quầy xã.
Ở vùng sông nước, làm một bộ hồ sơ đôi khi không hề đơn giản. Người ở ấp xa, ven sông, ven biển hay trên cù lao thường phải đi từ sớm, tranh thủ xong việc để còn về ruộng, ao nuôi, ghe lưới. Chỉ cần thiếu một giấy tờ, họ có thể mất thêm cả buổi, thậm chí phải quay lại hôm sau. Vì vậy, hiệu quả tinh gọn bộ máy không nằm trên sơ đồ tổ chức, mà ở việc dân đi lại ít hơn, chờ ngắn hơn, được hướng dẫn rõ hơn và nhận kết quả đúng hẹn.
Từ yêu cầu thực tiễn, vấn đề đặt ra không chỉ là giảm đầu mối hay sắp xếp lại tổ chức. Tinh gọn bộ máy phải được đo bằng chất lượng phục vụ: hồ sơ nhanh hơn, cán bộ trách nhiệm hơn, thông tin rõ hơn, dịch vụ công đến gần dân hơn. Khi phân cấp, phân quyền cho cơ sở, trách nhiệm giải trình cũng phải rõ ràng, tránh tình trạng việc chuyển xuống xã nhưng điều kiện nhân lực, dữ liệu, thiết bị chưa đáp ứng tương ứng.
Đối với Đồng bằng sông Cửu Long, yêu cầu này càng cụ thể. Đây là vùng có nhiều địa bàn nông thôn, ven biển, vùng sâu, vùng xa; dân cư sinh sống dọc kênh rạch, sông ngòi, tuyến giao thông liên xã. Tác động của biến đổi khí hậu, di cư lao động, chuyển dịch sinh kế làm nhu cầu hỗ trợ hành chính, an sinh, đất đai, cư trú, bảo hiểm càng đa dạng. Vì vậy, một quy trình chậm có thể tạo áp lực lớn cho người dân.
Ở cấp xã, chất lượng dịch vụ công phụ thuộc trước hết vào con người. Cán bộ phải nắm chắc quy định, giải thích dễ hiểu, hướng dẫn đủ thành phần hồ sơ, không để người dân lúng túng trong thủ tục. Tác phong tiếp dân cần chuẩn mực, kiên nhẫn, nhất là với người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, gia đình chính sách, lao động tự do. Một lời hướng dẫn rõ ràng có thể tiết kiệm cho dân nhiều giờ đi lại và thêm niềm tin mới.
Bên cạnh con người là quy trình và dữ liệu. Quy trình càng thống nhất, công khai, dễ tra cứu thì nguy cơ sai sót, yêu cầu bổ sung không cần thiết càng giảm. Dữ liệu dân cư, hộ tịch, đất đai, bảo hiểm, an sinh cần được kết nối theo quy định, bảo đảm an toàn thông tin, để cơ quan nhà nước không yêu cầu người dân nộp lại giấy tờ đã có. Liên thông tốt sẽ giúp cấp xã xử lý nhanh nhưng vẫn đúng pháp luật.
Chuyển đổi số là hướng đi cần thiết, song không thể xem việc đưa thủ tục lên mạng là đã hoàn tất cải cách. Ở nhiều xã vùng sông nước, người dân còn thiếu thiết bị, đường truyền chưa ổn định, kỹ năng số chưa đồng đều, người lớn tuổi và người không có kỹ năng sử dụng máy tính thì càng gặp khó khăn hơn. Vì vậy, dịch vụ công trực tuyến phải đi kèm hỗ trợ trực tiếp tại quầy, tổ hướng dẫn lưu động, điểm truy cập cộng đồng, giúp người dân tạo tài khoản, nộp hồ sơ, theo dõi kết quả kịp thời hơn nữa.
Một nền hành chính phục vụ không để người dân thấy xa hơn sau khi bộ máy được sắp xếp. Với Đồng bằng sông Cửu Long, chính quyền địa phương hai cấp chỉ phát huy hiệu quả khi xã đủ năng lực tiếp nhận, giải quyết công việc hằng ngày, đồng thời biết lắng nghe phản ánh từ cơ sở. Tinh gọn phải đi cùng thuận lợi; giảm đầu mối phải rõ trách nhiệm; số hóa phải có người hướng dẫn.
Tinh gọn cấp xã, nâng chất phục vụ
Nếu cấp xã là nơi gần dân nhất, cán bộ cấp xã chính là gương mặt trực tiếp của bộ máy sau tinh gọn. Một hồ sơ chậm, một câu trả lời thiếu trách nhiệm, một yêu cầu bổ sung giấy tờ không nêu rõ căn cứ đều có thể làm giảm niềm tin của người dân. Ngược lại, sự tận tụy, đúng hẹn, đúng quy định sẽ giúp cải cách được cảm nhận bằng việc thật.
Theo UNDP, cải cách chỉ phát huy hiệu quả thực chất khi đặt người dân ở vị trí trung tâm, đồng thời bảo đảm các nhóm yếu thế có thể tiếp cận dịch vụ công một cách thuận lợi. Bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, nhấn mạnh: “Cốt lõi của cải cách là đưa chính quyền gần dân hơn, nâng cao hiệu quả cung ứng dịch vụ ngay từ cấp cơ sở”.
Trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu nâng chất đội ngũ cơ sở được đặt ra rất rõ. Chỉ đạo của Thủ tướng về tinh giản cán bộ cấp xã yếu kém, thiếu trách nhiệm cho thấy tinh gọn không phải là giảm người cơ học, mà là sàng lọc, bố trí đúng người, đúng việc, loại bỏ tình trạng né tránh, đùn đẩy, gây phiền hà.
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, vấn đề này càng cấp thiết. Cấp xã không chỉ chứng thực, hộ tịch, cư trú, đất đai hay an sinh. Nhiều địa phương còn phải xử lý việc dân sinh phát sinh từ hạn mặn, sạt lở, triều cường, chuyển đổi sinh kế, lao động đi làm ăn xa, trẻ em và người cao tuổi ở lại quê nhà cần được chăm lo thường xuyên.
Khi thiên tai xảy ra, cán bộ xã thường là người tiếp nhận thông tin đầu tiên, rà soát đối tượng, xác nhận thiệt hại, lập danh sách hỗ trợ. Khi người dân thay đổi mô hình sản xuất, vay vốn, đăng ký kinh doanh nhỏ, hoặc hoàn thiện giấy tờ cho con em đi học, hồ sơ cũng bắt đầu từ cơ sở. Vì vậy, năng lực cấp xã là năng lực quản trị đời sống.
Từ góc nhìn thực tiễn, tọa đàm gợi mở yêu cầu xem dịch vụ công không đơn thuần là thủ tục, mà là thước đo hiệu lực quản lý nhà nước và trách nhiệm phục vụ nhân dân. Muốn làm được điều đó, trước hết phải rà soát đội ngũ cán bộ cấp xã theo vị trí việc làm, năng lực thực thi và khối lượng hồ sơ thực tế. Không thể bố trí bình quân giữa một xã trung tâm, giao thông thuận lợi với địa bàn rộng, dân cư phân tán, nhiều ấp xa, nhiều hộ nghèo, nhiều người cần hỗ trợ về chính sách, đất đai, cư trú.
Nơi có áp lực hồ sơ lớn cần được tăng cường người đủ năng lực. Nơi có nhiều người dân yếu thế cần cán bộ biết giải thích chính sách bằng ngôn ngữ dễ hiểu, hướng dẫn thao tác số, hỗ trợ hoàn thiện hồ sơ ngay từ đầu. Cán bộ không chỉ ngồi tiếp nhận giấy tờ, mà còn phải biết lắng nghe, phân loại, xử lý đúng thẩm quyền.
Cùng với con người là quy trình. Hồ sơ phải rõ người phụ trách, rõ thành phần, rõ thời hạn, rõ căn cứ yêu cầu bổ sung. Người dân đến một lần cần được hướng dẫn đầy đủ, tránh mỗi nơi nói một kiểu, hôm nay thiếu giấy này, hôm sau lại thiếu giấy khác. Mỗi trường hợp trễ hạn phải có lý do, có thông báo, có trách nhiệm cụ thể.
Việc đánh giá cán bộ cũng cần dựa nhiều hơn vào dữ liệu công vụ. Tỷ lệ hồ sơ đúng hạn, số hồ sơ trễ hạn, số lần yêu cầu bổ sung, thời gian xử lý, mức độ hài lòng sau giao dịch là những chỉ dấu không thể xem nhẹ. Khi dữ liệu được ghi nhận đầy đủ, khen thưởng hay xử lý cán bộ đều có cơ sở khách quan hơn.
Chuyển đổi số phải đi cùng liên thông dữ liệu. Nếu dữ liệu dân cư, hộ tịch, bảo hiểm, đất đai, an sinh chưa kết nối hiệu quả, người dân vẫn phải mang nhiều giấy tờ, vẫn chờ xác minh thủ công. Khi đó, dịch vụ công trực tuyến chỉ thay đổi hình thức. Ðề án “phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022-2025, tầm nhìn đến năm 2030” cần tiếp tục gắn chặt với cải cách thủ tục ở cấp xã.
Với đặc thù sông nước, cần có cách hỗ trợ linh hoạt hơn. Ở vùng sâu, vùng xa, cù lao, ven biển, vùng biên, có thể tổ chức tổ dịch vụ công lưu động theo lịch, bố trí điểm hỗ trợ tại ấp, khóm trong cao điểm, hướng dẫn kích hoạt tài khoản định danh điện tử, ưu tiên người cao tuổi, người khuyết tật, hộ nghèo, gia đình chính sách.
Hỗ trợ phải đi liền kỷ luật công vụ. Cần tăng kiểm tra đột xuất bộ phận một cửa, duy trì đường dây nóng, tiếp nhận phản ánh, xử lý nghiêm cán bộ gây phiền hà, né tránh, chậm trễ không có lý do chính đáng. Người đứng đầu cấp xã phải chịu trách nhiệm về chất lượng phục vụ, nhất là nơi hồ sơ trễ hạn kéo dài. Mô hình hai cấp chỉ thuyết phục khi dân thấy thủ tục nhanh hơn, cán bộ trách nhiệm hơn, chính sách đến đúng người, thái độ công tâm.
Trọng Nguyễn