Ngày 15/5/2026, Hội thảo khoa học quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” được tổ chức tại thành phố Đà Nẵng. Đây không chỉ là một hội thảo chuyên đề về khảo cổ hay Phật giáo Champa, mà thực sự là một diễn đàn học thuật quy mô lớn, nơi nhiều vấn đề cốt lõi liên quan đến lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, bảo tồn và phát triển di sản được đặt ra một cách nghiêm túc, hệ thống và giàu chiều sâu.
Hội thảo do UBND TP. Đà Nẵng phối hợp cùng Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo tổ chức, thu hút sự tham gia của nhiều nhà khoa học, học giả, chuyên gia bảo tồn, chức sắc Phật giáo và nhà quản lý văn hóa trên cả nước.
Trong bối cảnh Việt Nam ngày càng chú trọng khai thác chiều sâu các giá trị văn hóa bản địa và di sản giao lưu khu vực, hội thảo được xem là dấu mốc quan trọng trong việc nhìn nhận lại giá trị của Phật viện Đồng Dương, một trong những trung tâm Phật giáo Đại thừa tiêu biểu của Champa, đồng thời là đỉnh cao đặc sắc của nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc Đông Nam Á thế kỷ IX–X.
Dù mang giá trị lịch sử và nghệ thuật đặc biệt, di tích này từng có thời gian dài rơi vào tình trạng xuống cấp, chưa được quan tâm và đánh giá tương xứng với tầm vóc vốn có. Việc tổ chức hội thảo khoa học quy mô quốc gia lần này cho thấy sự chuyển biến rõ nét trong nhận thức về công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản Đồng Dương. Từ một phế tích khảo cổ ở miền Trung, Đồng Dương nay được nhìn nhận như một phần quan trọng trong ký ức văn hóa và hành trình gìn giữ bản sắc dân tộc của Việt Nam trong bối cảnh hiện đại.
Kỷ yếu hội thảo dày gần 600 trang, tập hợp 48 tham luận và được chia thành ba chủ đề lớn gồm: “Phật viện Đồng Dương – Những vấn đề chung”, “Phật viện Đồng Dương – Giá trị nghệ thuật, tôn giáo và văn hóa” và “Bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương”. Cấu trúc này cho thấy cách tiếp cận toàn diện và liên ngành của hội thảo, bao quát từ lịch sử hình thành, khảo cổ học, bi ký học, tôn giáo học đến kiến trúc, nghệ thuật, quy hoạch bảo tồn, công nghệ số và phát triển bền vững.
Hội thảo quy tụ nhiều tên tuổi uy tín trong lĩnh vực nghiên cứu văn hóa và Champa học như Lê Mạnh Thát, Ngô Văn Doanh, Trần Kỳ Phương, Trương Quốc Bình, Hoàng Đạo Kính, Bùi Minh Trí cùng nhiều học giả, tăng ni, nhà nghiên cứu trẻ đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ quan quản lý văn hóa trên cả nước. Sự tham gia đa dạng này đã tạo nên một diễn đàn học thuật mang tính liên ngành cao, yếu tố đặc biệt cần thiết đối với một di sản phức hợp như Phật viện Đồng Dương.
Trong báo cáo đề dẫn, Ban tổ chức nhấn mạnh Phật viện Đồng Dương được vua Indravarman II xây dựng vào năm 875 tại kinh đô Indrapura, từng là trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng của Vương quốc Champa cũng như khu vực Đông Nam Á. Đáng chú ý, hội thảo không nhìn nhận Đồng Dương như một công trình kiến trúc đơn lẻ mà đặt di tích trong tổng thể không gian chính trị, tôn giáo và giao lưu văn hóa khu vực thời trung đại, qua đó mở rộng góc nhìn về vai trò và vị thế của di sản này trong lịch sử khu vực.
Nhiều tham luận tại hội thảo đã làm rõ rằng dưới triều Indrapura, Champa không chỉ là một quốc gia biển năng động mà còn là điểm giao thoa mạnh mẽ của các dòng chảy văn hóa Ấn Độ, Đông Nam Á và bản địa Champa. Trong bối cảnh đó, Phật viện Đồng Dương không chỉ mang tinh thần Phật giáo Đại thừa mà còn phản ánh khả năng tiếp biến văn hóa đặc biệt của người Champa. Báo cáo đề dẫn nhấn mạnh đây từng là nơi gắn kết giữa vương quyền và thần quyền, đồng thời là trung tâm giao lưu văn hóa, tôn giáo quan trọng của khu vực.
Một trong những giá trị đáng chú ý mà hội thảo gợi mở là việc nhìn nhận lại vị trí của Champa trong lịch sử văn hóa Việt Nam và Đông Nam Á. Nếu trước đây Champa thường được nhắc đến chủ yếu qua các dấu tích kiến trúc như Thánh địa Mỹ Sơn, Trà Kiệu hay hệ thống tháp Chăm ven biển miền Trung, thì Đồng Dương cho thấy Champa còn là một trung tâm tư tưởng và tôn giáo có chiều sâu, đủ sức tạo ra những giá trị nghệ thuật mang tầm khu vực.
Khía cạnh này được thể hiện rõ qua các tham luận về nghệ thuật Đồng Dương. Nghiên cứu của Đoàn Thị Mỹ Hương, Tăng Sến, Tôn Thất Hướng và Nguyễn Ngọc Quý đã góp phần nhận diện rõ hơn “Phong cách Đồng Dương”, một phong cách điêu khắc đặc sắc với đường nét mạnh, biểu cảm dữ dội, khuôn mặt giàu chiều sâu nội tâm và đậm chất tâm linh.
Khác với vẻ thanh thoát của nghệ thuật Trà Kiệu hay tính cổ điển của Mỹ Sơn, nghệ thuật Đồng Dương mang sắc thái mãnh liệt, nội tâm và giàu tính thiền định. Nhiều học giả cho rằng đây chính là giai đoạn nghệ thuật Champa đạt đến đỉnh cao của tính biểu hiện. Những pho tượng Bồ tát, hộ pháp, các phù điêu và cấu trúc kiến trúc tại Đồng Dương không chỉ có giá trị mỹ thuật mà còn phản ánh một thế giới tư tưởng Phật giáo sâu sắc và giàu bản sắc văn hóa.
Đáng chú ý, nhiều tham luận tại hội thảo nhấn mạnh Phật viện Đồng Dương không chỉ là trung tâm Phật giáo Đại thừa mà còn mang dấu ấn đậm nét của Phật giáo Mật tông. Nghiên cứu của Trần Kỳ Phương và Thích Thọ Lạc cho rằng cấu trúc không gian của Phật viện có thể được lý giải theo mô hình Mandala của Phật giáo Mật tông Đông Á. Cách tiếp cận này mở ra góc nhìn mới về Đồng Dương, không chỉ như một di tích khảo cổ mà còn là một “không gian thiêng” từng diễn ra các nghi lễ Phật giáo quy mô lớn.
Tham luận của Hòa thượng Thích Thọ Lạc đặc biệt gây chú ý khi đề xuất phục dựng các nghi thức hành trì kinh điển Đại thừa tại Đồng Dương như một hình thức bảo tồn di sản phi vật thể. Ý tưởng này đặt ra hướng tiếp cận đáng suy ngẫm trong công tác bảo tồn di sản ở Việt Nam. Bởi trong nhiều năm qua, việc bảo tồn chủ yếu tập trung vào yếu tố vật thể như nền móng, tường thành hay hiện vật khảo cổ, trong khi các giá trị tinh thần, ký ức văn hóa, nghi lễ và không gian tâm linh gắn với di sản vẫn chưa được quan tâm tương xứng.
Từ đó, Đồng Dương đặt ra câu hỏi lớn về khả năng “hồi sinh” di sản không chỉ bằng phục dựng kiến trúc mà còn bằng việc tái kích hoạt đời sống tinh thần từng tồn tại tại nơi này. Đây cũng là xu hướng bảo tồn hiện đại mà UNESCO cùng nhiều quốc gia đang theo đuổi, xem di sản như một thực thể sống, có khả năng kết nối quá khứ với hiện tại thông qua cộng đồng và các thực hành văn hóa.
Nếu các tham luận về lịch sử, nghệ thuật giúp làm nổi bật giá trị của Đồng Dương trong quá khứ, thì phần thảo luận về bảo tồn và phát huy di sản lại cho thấy sự quan tâm rõ nét đối với tương lai của di tích này. Nhiều tham luận đề cập đến việc ứng dụng công nghệ số như phục dựng 3D, xây dựng cơ sở dữ liệu số, trí tuệ nhân tạo (AI), quét không gian, bảo tàng số và tham quan ảo, qua đó phản ánh xu hướng tiếp cận mới trong công tác bảo tồn di sản tại Việt Nam hiện nay.
Các tham luận của Bùi Minh Trí, Đinh Nam Đức, Phan Thanh Hải cùng các cộng sự cho thấy hướng tiếp cận mới trong bảo tồn di sản số. Các nghiên cứu không chỉ dừng lại ở việc “số hóa hiện vật” mà còn hướng tới tái hiện toàn bộ không gian kiến trúc và trải nghiệm văn hóa của Phật viện Đồng Dương trong môi trường số. Điều này đặc biệt có ý nghĩa khi phần lớn kiến trúc nguyên gốc của di tích đã bị hủy hoại bởi chiến tranh và thời gian.
Báo cáo đề dẫn của hội thảo cũng thẳng thắn nhìn nhận thực trạng đáng lo ngại của di tích. Sau hơn một thiên niên kỷ cùng nhiều biến động lịch sử và tác động của tự nhiên, phần lớn công trình nay chỉ còn lại nền móng và một số dấu tích như tháp Sáng. Dù công tác bảo tồn đã được quan tâm trong những năm gần đây, quá trình này vẫn đối mặt nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực và chưa có quy hoạch tổng thể đồng bộ.
Vì vậy, hội thảo lần này không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn như một lời cảnh báo về nguy cơ mai một của di sản. Nếu không có chiến lược bảo tồn và phát huy phù hợp, Đồng Dương có thể tiếp tục chìm trong quên lãng, trong khi đây là một trong những di sản có giá trị đặc biệt của Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
Đáng chú ý, nhiều tham luận đã tiếp cận vấn đề bảo tồn theo hướng mở, không xem đó là việc “đóng băng quá khứ”, mà gắn với phát triển bền vững, giáo dục cộng đồng, du lịch văn hóa và công nghiệp sáng tạo. Đây cũng là xu hướng mà nhiều đô thị di sản trên thế giới đang theo đuổi: biến di sản thành nguồn lực mềm cho phát triển, trên cơ sở tôn trọng tính nguyên gốc và chiều sâu văn hóa của di tích.
Xa hơn, hội thảo còn thể hiện khát vọng từng bước xây dựng hồ sơ khoa học hướng tới UNESCO trong tương lai. Báo cáo đề dẫn nhấn mạnh mục tiêu cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng hồ sơ trình UNESCO ghi danh Phật viện Đồng Dương là Di sản Thế giới. Đây chắc chắn là một hành trình dài và nhiều thách thức, song với những giá trị nổi bật về lịch sử, nghệ thuật, tôn giáo và giao lưu văn hóa khu vực, Đồng Dương hoàn toàn có cơ sở để hướng tới mục tiêu này.
Có lẽ giá trị lớn nhất mà hội thảo mang lại không chỉ nằm ở những phát hiện học thuật mới, mà còn ở việc góp phần thay đổi cách nhìn về Đồng Dương. Từ một phế tích lặng lẽ ở miền Trung, di tích này đang dần được nhìn nhận như biểu tượng của giao lưu văn hóa, tinh thần khoan dung tôn giáo và sức sáng tạo nghệ thuật đặc biệt trong lịch sử Việt Nam cũng như Đông Nam Á.
Có thể từ những cuộc đối thoại học thuật như thế này, “thánh địa Phật giáo” từng rực rỡ của Champa sẽ có cơ hội được đánh thức trở lại, không chỉ trong ký ức của giới nghiên cứu, mà còn trong nhận thức rộng lớn hơn của cộng đồng và trong dòng chảy sống động của văn hóa đương đại.
Dù phần lớn kiến trúc nguyên gốc đã không còn, Phật viện Đồng Dương vẫn giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử văn hóa và tôn giáo của Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á. Không chỉ là trung tâm Phật giáo Đại thừa quan trọng của vương quốc Champa, Đồng Dương còn phản ánh trình độ sáng tạo nghệ thuật, khả năng tiếp biến văn hóa và chiều sâu tư tưởng của một nền văn minh từng rực rỡ trên dải đất miền Trung.
Những giá trị lịch sử, khảo cổ, kiến trúc và nghệ thuật của Đồng Dương cho thấy đây không đơn thuần là một phế tích cổ, mà là một “ký ức văn hóa” lớn của khu vực. Việc di tích được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2016 không chỉ khẳng định tầm vóc của Đồng Dương trong kho tàng di sản Việt Nam, mà còn mở ra cơ hội để tiếp tục nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị của một trung tâm Phật giáo từng có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử Đông Nam Á.
Trong bối cảnh hiện nay, Đồng Dương không chỉ cần được gìn giữ như một di sản khảo cổ, mà còn cần được nhìn nhận như một không gian văn hóa sống, nơi có thể kết nối quá khứ với hiện tại thông qua nghiên cứu học thuật, giáo dục cộng đồng, công nghệ số và các hoạt động bảo tồn bền vững. Đó cũng là con đường để “thánh địa Phật giáo” của Champa từng bước hồi sinh trong đời sống đương đại và khẳng định vị thế xứng đáng trên bản đồ di sản thế giới.
TS.Phan Thanh Hải