Phật viện Đồng Dương là quần thể tháp Champa tại xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng, không chỉ là một phế tích khảo cổ mà còn đặt ra nhiều vấn đề cốt lõi về tư duy bảo tồn di sản ở Việt Nam: bảo tồn điều gì, phục vụ ai và dựa trên hệ giá trị nào. Ngày 15/5/2026, Hội thảo khoa học quốc gia “Nghiên cứu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phật viện Đồng Dương” đã trở thành diễn đàn học thuật lớn, tập trung thảo luận về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và các định hướng bảo tồn, phát huy giá trị di sản này.
Trong nhiều năm qua, các thảo luận về Đồng Dương chủ yếu xoay quanh phục dựng kiến trúc, gia cố nền móng và khai quật khảo cổ. Tuy nhiên, với một di sản đã trải qua hơn một nghìn năm biến động, các giải pháp kỹ thuật đơn thuần không đủ để giải quyết bài toán bảo tồn. Đồng Dương cần được nhìn nhận như một di sản đa chiều, nơi kỹ thuật bảo tồn phải gắn chặt với nhận thức về lịch sử, văn hóa và cộng đồng đương đại.
Việc bảo tồn Đồng Dương trước hết đòi hỏi một cách tiếp cận liên ngành. Khảo cổ học không thể tách rời các lĩnh vực như lý, hóa, sinh học, vật liệu học, khí hậu học hay công nghệ bảo tồn nhằm xử lý các vấn đề về độ bền vật liệu, phong hóa gạch, vi sinh vật và tác động của môi trường nhiệt đới. Điều này càng quan trọng đối với một di tích hiện chỉ còn nền móng và những cấu trúc mong manh sau thời gian dài chịu ảnh hưởng của chiến tranh và khí hậu khắc nghiệt. Tuy nhiên, thách thức lớn hơn của Đồng Dương không chỉ nằm ở kỹ thuật bảo tồn.
Một câu hỏi thực tế luôn được đặt ra là nguồn lực cho bảo tồn Đồng Dương sẽ đến từ đâu. Nhà nước khó có thể đáp ứng toàn bộ kinh phí cho một quá trình nghiên cứu và bảo tồn kéo dài, phức tạp như di tích này, vì vậy xu hướng xã hội hóa gần như là tất yếu. Trong các nguồn lực xã hội, sự tham gia của Giáo hội Phật giáo được xem là khả thi, bởi Đồng Dương từng là trung tâm Phật giáo lớn của Champa. Tuy nhiên, chính điều đó cũng đặt ra nguy cơ di sản bị tái diễn giải theo nhu cầu tín ngưỡng và tâm thức hiện đại, dẫn đến sai lệch cả về hình thức lẫn ý nghĩa lịch sử. Một “ngôi chùa mới” mang dáng vẻ đương đại, cùng các hoạt động phục vụ nhu cầu tâm linh hiện nay, hoàn toàn có thể được dựng lên trên nền di tích cổ, khiến giá trị Champa dần bị lu mờ hoặc bị hấp thu vào một hệ diễn giải văn hóa khác.
Vì vậy, Đồng Dương không chỉ đối diện nguy cơ xuống cấp vật chất mà còn đứng trước khả năng bị thay đổi bản chất lịch sử. Di sản này hiện tồn trong một “hệ quy chiếu bốn chiều” với các biến số luôn vận động: không gian về cơ bản vẫn là vùng đất cũ; thời gian đã trải qua hơn một nghìn năm biến động; chủ nhân hiện nay không còn là cộng đồng trực tiếp tạo dựng di sản; và ý nghĩa nguyên thủy của Phật giáo Champa cũng không còn tồn tại như một thực thể sống trong đời sống địa phương.
Trong bốn yếu tố đó, chủ nhân và ý nghĩa của di sản là hai yếu tố quyết định cách thức bảo tồn. Một di sản còn cộng đồng chủ thể và còn duy trì chức năng văn hóa sống có thể được “bảo tồn tiếp nối”. Nhưng Đồng Dương thuộc trường hợp khác, khi cộng đồng sáng tạo ra nó đã biến đổi sâu sắc theo dòng lịch sử, còn hệ ý nghĩa nguyên thủy cũng không còn nguyên vẹn. Vì thế, nếu phục dựng hay “hồi sinh” di sản bằng những ý nghĩa hiện đại, rất dễ tạo ra một phiên bản mới thay vì bảo tồn giá trị lịch sử đích thực. Do đó, với Đồng Dương, ưu tiên quan trọng có lẽ không nằm ở việc phục dựng hoành tráng, mà ở việc giữ gìn tính xác thực lịch sử của di sản.
Sự đổ nát của Đồng Dương, ở một góc nhìn khác, cũng là một phần lịch sử của chính di sản này. Những lớp nền gạch, dấu tích kiến trúc, hiện vật phân tán hay cả những khoảng trống khảo cổ đều kể lại câu chuyện về sự hưng thịnh, suy tàn và biến động văn hóa của Champa trong lịch sử miền Trung Việt Nam. Nếu nóng vội tái tạo một “hình ảnh hoàn chỉnh”, người ta có thể vô tình xóa đi những lớp ký ức quan trọng ấy. Vì vậy, điều Đồng Dương cần trước tiên có lẽ là một chiến lược bảo tồn thận trọng: tiếp tục nghiên cứu khảo cổ học, gìn giữ nền móng và dấu tích gốc, xây dựng hệ thống diễn giải lịch sử khách quan, đồng thời giúp cộng đồng hôm nay hiểu được giá trị của một di sản khác biệt với đời sống văn hóa quen thuộc của họ.
Việc phát huy giá trị Đồng Dương cũng không nên chỉ dừng ở tín ngưỡng hay du lịch tâm linh. Giá trị lớn nhất của di sản này nằm ở khả năng kể lại lịch sử giao lưu văn hóa Đông Nam Á, lịch sử Phật giáo Champa và ký ức đa văn hóa của miền Trung Việt Nam. Xét cho cùng, bảo tồn Đồng Dương không chỉ là giữ lại một phế tích cổ, mà còn phản ánh cách xã hội hôm nay ứng xử với lịch sử khác biệt của mình: tôn trọng nó như một phần ký ức chân thực của quá khứ hay biến nó thành một hình ảnh mới phục vụ nhu cầu hiện tại.
Với thực trạng của Đồng Dương, vấn đề không nằm ở khả năng “dựng lại hình ảnh”, mà ở việc hình ảnh ấy được xây dựng trên cơ sở khoa học nào và được diễn giải ra sao. Một mô hình 3D, dù hiện đại đến đâu, vẫn chỉ là một giả định khoa học ở một mức độ nhất định. Trong khi đó, tư liệu khảo cổ về Đồng Dương hiện còn thiếu hụt, nhiều cấu trúc kiến trúc chưa được xác định đầy đủ, nhiều chi tiết chỉ có thể suy đoán từ phế tích và đối sánh loại hình. Nếu các mô hình phục dựng được trình bày như một “sự thật hoàn chỉnh”, công chúng rất dễ ngộ nhận đó là diện mạo lịch sử xác thực của Đồng Dương.
Hiện nay, xu hướng “công nghệ hóa di sản” được xem là giải pháp hấp dẫn cho nhiều di tích khó phục dựng. Với Đồng Dương, việc ứng dụng mô hình 3D, thực tế ảo hay tái tạo kỹ thuật số là hướng tiếp cận cần thiết, giúp công chúng hình dung quy mô và diện mạo của một quần thể kiến trúc gần như đã biến mất. Tuy nhiên, nếu công nghệ đi trước nhận thức lịch sử, nguy cơ tạo ra một “di sản giả định” là rất lớn.
Với thực trạng của Đồng Dương, vấn đề không nằm ở khả năng “dựng lại hình ảnh”, mà ở việc hình ảnh ấy được xây dựng trên cơ sở khoa học nào và được diễn giải ra sao. Một mô hình 3D, dù hiện đại đến đâu, vẫn chỉ là một giả định khoa học ở một mức độ nhất định. Trong khi đó, tư liệu khảo cổ về Đồng Dương hiện còn thiếu hụt, nhiều cấu trúc kiến trúc chưa được xác định đầy đủ, nhiều chi tiết chỉ có thể suy đoán từ phế tích và đối sánh loại hình. Nếu các mô hình phục dựng được trình bày như một “sự thật hoàn chỉnh”, công chúng rất dễ ngộ nhận đó là diện mạo lịch sử xác thực của Đồng Dương.
Thực tế, với những di sản chỉ còn lại phế tích như Đồng Dương, bảo tồn không đồng nghĩa với phục dựng toàn bộ kiến trúc đã mất. Trong bảo tồn hiện đại, phần “gốc” của di sản, từ nền móng, vật liệu, dấu vết kiến trúc đến cả những khoảng trống khảo cổ mới là yếu tố có giá trị cao nhất. Một viên gạch nguyên vị trí, một lớp nền chưa bị can thiệp hay dấu tích tường đổ nhiều khi mang giá trị lịch sử lớn hơn một công trình tái dựng hoàn chỉnh nhưng thiếu căn cứ khoa học. Bởi vậy, công tác bảo tồn với các phế tích đòi hỏi sự can thiệp tối thiểu, ưu tiên ổn định hiện trạng, chống xuống cấp và lưu giữ tối đa tính xác thực của di tích.
Điều này cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với khảo cổ học và công tác tư liệu hóa. Mỗi lớp đất, mỗi dấu tích kiến trúc hay hiện vật phân bố trong không gian đều là nguồn dữ liệu quan trọng để tái hiện lịch sử. Một cuộc khai quật thiếu kiểm soát hoặc một dự án phục dựng nóng vội có thể khiến những dữ liệu ấy biến mất vĩnh viễn. Vì thế, bảo tồn Đồng Dương không chỉ là giữ lại những gì còn thấy được trên mặt đất, mà còn là bảo vệ các lớp thông tin lịch sử vẫn đang nằm dưới lòng di tích cho các thế hệ nghiên cứu sau này.
Hiện nay, xu hướng “công nghệ hóa di sản” được xem là giải pháp hấp dẫn cho nhiều di tích khó phục dựng. Với Đồng Dương, việc ứng dụng mô hình 3D, thực tế ảo hay tái tạo kỹ thuật số là hướng tiếp cận cần thiết, giúp công chúng hình dung quy mô và diện mạo của một quần thể kiến trúc gần như đã biến mất. Tuy nhiên, nếu công nghệ đi trước nhận thức lịch sử, nguy cơ tạo ra một “di sản giả định” là rất lớn. Các mô hình số cần được giới thiệu như công cụ diễn giải khoa học với những giới hạn rõ ràng, thay vì thay thế chính di tích gốc hay tạo cảm giác về một “quá khứ hoàn chỉnh” chưa từng được kiểm chứng đầy đủ.
Bài viết liên quan: Phật viện Đồng Dương – Đánh thức một “thánh địa Phật giáo” trong dòng chảy di sản Việt Nam
TS. Nguyễn Thị Hậu/giảng viên trường Đại học KHXHNV.TPHCM/Tổng Thư ký Hội Khoa học lịch sử TPHCM.