Yêu nước nhưng không cần yêu Đảng”, “lịch sử cần đa chiều” hay “đừng mang chính trị vào lòng yêu nước” là những luận điệu ngày càng xuất hiện nhiều trên không gian mạng, nhằm từng bước “phi chính trị hóa”, tách lòng yêu nước khỏi nền tảng nhận thức dân tộc. Thực tế này đòi hỏi phải nhận diện, đấu tranh với âm mưu làm xói mòn, lệch chuẩn nhận thức về lòng yêu nước; đồng thời giữ vững “thế trận lòng dân”, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.
KỲ I: “PHI CHÍNH TRỊ HÓA” LÒNG YÊU NƯỚC TRÊN KHÔNG GIAN SỐ – TỪ “LẬT SỬ” ĐẾN TÁI ĐỊNH NGHĨA NHẬN THỨC DÂN TỘC.
Lòng yêu nước – “mã gen” chính trị của dân tộc
Những năm gần đây, mỗi dịp đất nước kỷ niệm các dấu mốc trọng đại, hình ảnh lá cờ đỏ sao vàng lại hiện diện khắp nơi, từ những tuyến phố rực rỡ cờ hoa đến không gian mạng sôi động. Nhiều bạn trẻ hát Quốc ca, chụp ảnh cùng quốc kỳ, chia sẻ những câu chuyện về lịch sử và quê hương như một cách bày tỏ niềm tự hào dân tộc. Điều đó cho thấy lòng yêu nước vẫn luôn hiện hữu mạnh mẽ trong đời sống xã hội Việt Nam hôm nay.
Có lẽ hiếm có dân tộc nào mà tình yêu Tổ quốc lại trở thành một phản xạ tinh thần sâu sắc như ở Việt Nam. Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Nhân dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta”. Qua hàng nghìn năm lịch sử, lòng yêu nước ấy đã trở thành một “mạch nguồn tinh thần” bền bỉ chảy trong mỗi thế hệ người Việt, để mỗi khi Tổ quốc cần, tinh thần ấy lại được khơi dậy mạnh mẽ như một lẽ tự nhiên.
Tuy nhiên, lòng yêu nước Việt Nam chưa bao giờ chỉ dừng lại ở cảm xúc hay những biểu hiện mang tính hình thức. Trong suốt chiều dài lịch sử dựng nước và giữ nước, lòng yêu nước luôn gắn liền với ý thức bảo vệ chủ quyền quốc gia và sự tồn vong của dân tộc. Chính vì vậy, chủ nghĩa yêu nước ở Việt Nam từ rất sớm đã mang đậm tính chính trị và lịch sử: luôn đứng về phía dân tộc, kiên quyết chống lại mọi thế lực xâm lược và sự lệ thuộc ngoại bang.
Bước sang thời đại Hồ Chí Minh, lòng yêu nước tiếp tục được nâng tầm thành sức mạnh chính trị – cách mạng to lớn dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Chính tinh thần ấy đã thôi thúc những đoàn dân công hỏa tuyến nối dài trên đường ra mặt trận Điện Biên Phủ, góp phần làm nên chiến thắng “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”; hun đúc nên một thế hệ thanh niên “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, sẵn sàng hiến dâng tuổi xuân cho độc lập dân tộc, để làm nên mùa Xuân đại thắng năm 1975, thống nhất non sông và mở ra chặng đường phát triển, đổi mới, hội nhập với nhiều thành tựu đáng tự hào hôm nay.
Trong bối cảnh sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và nền tảng chính trị – xã hội ở Việt Nam tiếp tục được củng cố, các thế lực thù địch, phản động cũng không ngừng thay đổi phương thức chống phá theo hướng tinh vi và khó nhận diện hơn. Nếu trước đây chúng chủ yếu sử dụng các hình thức trực diện như kích động bạo loạn, khủng bố, phá hoại hay tìm cách “phi chính trị hóa” lực lượng vũ trang, thì trong kỷ nguyên số hiện nay, trọng tâm chống phá đang dần chuyển sang lĩnh vực tư tưởng và nhận thức xã hội, đặc biệt nhắm vào thế hệ trẻ. Một trong những thủ đoạn nguy hiểm là âm thầm “phi chính trị hóa” lòng yêu nước, tách tình yêu Tổ quốc ra khỏi ý thức trách nhiệm công dân, lịch sử dân tộc và nền tảng chính trị của đất nước.
Thủ đoạn này ngày nay không còn xuất hiện dưới dạng những lý thuyết khô cứng hay khẩu hiệu cực đoan, mà được “đóng gói” thành các thông điệp ngắn gọn, dễ lan truyền trên mạng xã hội và đánh mạnh vào tâm lý đám đông. Nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, khi tiếp cận những quan điểm như “yêu nước chứ không cần yêu Đảng”, “dân tộc là trường tồn, đảng phái chỉ là giai đoạn” hay “lịch sử cần được nhìn đa chiều” thường dễ cảm thấy đó là biểu hiện của tư duy “cấp tiến” hoặc “văn minh”. Tuy nhiên, đằng sau những luận điệu tưởng như trung tính ấy là quá trình tác động nhận thức có chủ đích, nhằm từng bước làm suy giảm phản xạ chính trị, tách lòng yêu nước khỏi ký ức lịch sử và trách nhiệm công dân đối với vận mệnh quốc gia.
Điều đáng lo ngại là các hoạt động chống phá hiện nay không trực tiếp phủ nhận lòng yêu nước, mà lợi dụng chính tình cảm ấy để âm thầm tái định nghĩa nó theo hướng phi trách nhiệm và phi chính trị. Khi thế hệ trẻ dần mất đi hệ quy chiếu về lịch sử dân tộc, về chế độ và trách nhiệm công dân, lòng yêu nước rất dễ bị dẫn dắt vào những nhận thức lệch lạc, mơ hồ hoặc cực đoan. Nguy hiểm hơn, tình cảm vốn là nền tảng gắn kết dân tộc ấy có thể bị lợi dụng để phủ nhận chính những giá trị và nền tảng đã làm nên sự tồn tại, phát triển của quốc gia dân tộc Việt Nam hôm nay.
Cuộc chiến “lật sử” trên không gian mạng
Nhưng bằng cách nào các thế lực thù địch có thể tác động đến một dân tộc vốn có truyền thống yêu nước sâu sắc như Việt Nam? Câu trả lời nằm ở chính những yếu tố nuôi dưỡng và định hình lòng yêu nước của dân tộc: lịch sử, ký ức và nền tảng nhận thức xã hội.
Lịch sử của một dân tộc không chỉ là những trang ghi chép về các sự kiện đã qua, mà còn là nền tảng tinh thần và hệ quy chiếu giá trị của cả cộng đồng. Đó là cách một dân tộc tưởng nhớ những người đã hy sinh vì đất nước, là cơ sở để phân định đúng – sai, chính nghĩa – phi nghĩa. Đối với Việt Nam, một quốc gia có hàng nghìn năm đấu tranh để bảo vệ độc lập và sự tồn vong dân tộc, ký ức lịch sử chính là “mã định danh” của lòng yêu nước, kết tinh ý chí độc lập và khát vọng trường tồn của Tổ quốc. Bởi vậy, khi lịch sử bị chi phối bởi những toan tính chính trị hoặc các cách diễn giải sai lệch, sự thật thường là điều đầu tiên bị tổn thương.
Nhận thức rõ vai trò đặc biệt của lịch sử, các thế lực thù địch, phản động đã lựa chọn đây là một trong những mặt trận trọng điểm trong chiến lược “phi chính trị hóa” lòng yêu nước. Chúng hiểu rằng để làm suy yếu nền tảng chính trị – tinh thần của một dân tộc, cách hiệu quả nhất là làm phai nhạt ký ức lịch sử, xóa mờ ranh giới giữa chính nghĩa và phi nghĩa, từ đó từng bước tái định nghĩa lòng yêu nước theo hướng tách rời trách nhiệm công dân và vận mệnh quốc gia. Vì thế, trên không gian mạng hiện nay đang xuất hiện một “cuộc chiến về ký ức lịch sử” ngày càng phức tạp và quyết liệt.
Nhìn rộng ra thế giới, từ những biến động ở Liên Xô trước đây đến nhiều quốc gia Đông Âu sau này, có thể thấy rằng cùng với sự thay đổi về mô hình chính trị – xã hội thường là quá trình định nghĩa lại quá khứ và tái cấu trúc ký ức lịch sử. Trong làn sóng ấy, nhiều tượng đài bị dỡ bỏ, tên đường phố bị thay đổi, còn một số nhân vật lịch sử từng gây tranh cãi lại được xây dựng thành những biểu tượng mới của tinh thần dân tộc.
Quá trình tái định nghĩa nhận thức.
Đối với Việt Nam, thời gian qua, quá trình “lật sử” cũng được triển khai với nhiều thủ đoạn tinh vi và có tính toán.
Bước đầu tiên là “trung tính hóa tội lỗi”. Thường được ngụy trang dưới các khái niệm như “khách quan”, “đa chiều” hay “hòa giải”. Trên không gian mạng xuất hiện ngày càng nhiều quan điểm cố tình làm đảo lộn hệ giá trị lịch sử như: “Ngô Đình Diệm cũng là người yêu nước”, “Việt Nam Cộng hòa cũng có lý tưởng”, “bên nào cũng yêu nước” hay “cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước chỉ là nội chiến”… Một số nhân vật từng bị lịch sử phê phán vì gắn lợi ích với các thế lực ngoại bang nay được “đánh giá lại” theo hướng tách khỏi bối cảnh lịch sử và lợi ích dân tộc thời bấy giờ. Thậm chí, họ còn được mô tả như những người “đi trước thời đại”, “nạn nhân của lịch sử” hay mang “tinh thần canh tân đất nước”. Những cách diễn giải này hướng tới việc làm mờ ranh giới giữa chính nghĩa và phản bội, giữa cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc với các lực lượng từng đối lập lợi ích của Tổ quốc và nhân dân.
Bước tiếp theo là “đảo chiều biểu tượng”. Sau khi ranh giới đúng – sai trong lịch sử bị làm cho nhòe đi, các luận điệu xuyên tạc bắt đầu nhắm vào những biểu tượng anh hùng dân tộc, tìm cách phủ nhận chiến công, công kích hoặc gieo nghi ngờ đối với những giá trị đã được khẳng định bằng sự hy sinh của nhiều thế hệ người Việt Nam.
Tiếp đó là quá trình “bình thường hóa sự đảo lộn”. Khi các quan điểm sai lệch được lặp lại với tần suất lớn trên mạng xã hội, dưới tác động của thuật toán truyền thông, những điều từng bị xem là phi lý có thể dần được tiếp nhận như “một góc nhìn khác”. Mục tiêu sâu xa của quá trình này không chỉ là “đánh giá lại lịch sử”, mà là từng bước làm suy giảm tính chính nghĩa của các cuộc kháng chiến giải phóng dân tộc, từ đó tác động đến niềm tin vào nền tảng chính trị và con đường phát triển của đất nước hiện nay.
Không cần đến vũ khí hay xung đột trực diện, chỉ với số lượng lớn bài viết, video và những “ý kiến cá nhân” được lặp đi lặp lại liên tục, các giá trị từng được xem là nền tảng cũng có thể bị đặt dưới sự hoài nghi. Chiến lược này không nhất thiết nhằm thuyết phục tất cả mọi người, mà chủ yếu tạo ra trạng thái mất phương hướng về nhận thức lịch sử trong xã hội. Khi ký ức tập thể bị nghi ngờ, nền tảng tinh thần của quốc gia cũng dễ bị lung lay, còn xã hội dần mất đi hệ quy chiếu để phân biệt đâu là chính nghĩa, đâu là phản bội.
Trong bối cảnh đó, một bộ phận người trẻ dễ rơi vào trạng thái hoang mang nhận thức. Đây là thế hệ năng động, cởi mở, thích khám phá cái mới nhưng phần lớn tiếp cận lịch sử chủ yếu qua mạng xã hội và chưa có nhiều trải nghiệm thực tế về quá khứ dân tộc. Nếu thiếu nền tảng lịch sử và kỹ năng kiểm chứng thông tin, nhiều người rất dễ nhầm lẫn giữa phản biện và xuyên tạc, giữa khác biệt quan điểm và chân lý. Những điều mới lạ, trái chiều đôi khi được mặc nhiên xem là sâu sắc hoặc tiến bộ mà không có sự kiểm chứng cần thiết.
Khi ranh giới giữa chính nghĩa và phi nghĩa bị làm cho mờ nhạt, việc tách lòng yêu nước khỏi nền tảng chính trị – lịch sử của dân tộc cũng dần trở nên dễ dàng hơn. Đó là môi trường để những luận điệu như “yêu nước chứ không cần yêu Đảng” hay “yêu nước không đồng nghĩa với yêu chế độ” có điều kiện lan truyền trên không gian mạng.
Nhìn lại lịch sử dân tộc, có thể thấy tính phiến diện trong cách lập luận ấy. Đúng là dân tộc Việt Nam đã tồn tại hàng nghìn năm trước khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời. Tuy nhiên, lịch sử cũng cho thấy rằng trong suốt một thời gian dài, nhiều phong trào yêu nước dù giàu nhiệt huyết vẫn chưa thể đạt được thắng lợi cuối cùng vì thiếu đường lối phù hợp và một tổ chức đủ khả năng tập hợp, lãnh đạo sức mạnh toàn dân tộc. Vấn đề không nằm ở việc lòng yêu nước chưa đủ sâu sắc, mà ở chỗ chưa tìm ra con đường đáp ứng yêu cầu của thời đại và thực tiễn cách mạng Việt Nam.
Sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam đã tạo bước ngoặt trong lịch sử dân tộc khi phong trào yêu nước được tổ chức thành một lực lượng cách mạng có mục tiêu, đường lối và phương pháp đấu tranh rõ ràng. Từ thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, đến công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước hiện nay, đều gắn liền với vai trò lãnh đạo của Đảng trong tiến trình lịch sử dân tộc.
Vì vậy, xét trên cả phương diện lịch sử, chính trị và thực tiễn, không thể tách rời hoàn toàn những thành quả của đất nước hôm nay khỏi vai trò lãnh đạo đã gắn bó với tiến trình cách mạng Việt Nam. Việc thụ hưởng thành quả của một quá trình lịch sử cụ thể nhưng đồng thời phủ nhận hoàn toàn lực lượng đã lãnh đạo và định hình quá trình ấy là cách nhìn thiếu toàn diện về lịch sử dân tộc.
Nguy cơ “Vòng xoáy im lặng” và sự thẩm mỹ hóa thờ ơ.
Trong bối cảnh không gian mạng trở thành mặt trận tư tưởng ngày càng phức tạp, việc bảo vệ lịch sử, gìn giữ nền tảng nhận thức và nuôi dưỡng lòng yêu nước đúng đắn không còn là trách nhiệm của riêng một lực lượng nào, mà là nhiệm vụ chung của toàn xã hội, đặc biệt là thế hệ trẻ. Lòng yêu nước chân chính không phải là cảm xúc nhất thời hay những biểu hiện mang tính hình thức, mà phải được đặt trên nền tảng hiểu biết lịch sử, ý thức công dân và trách nhiệm đối với vận mệnh dân tộc.
Những luận điệu “lật sử”, “phi chính trị hóa” lòng yêu nước hay cổ súy cho sự thờ ơ chính trị thực chất đều hướng tới mục tiêu làm suy yếu bản lĩnh tinh thần và sự gắn kết xã hội từ bên trong. Nguy hiểm hơn, chúng tìm cách biến sự hoài nghi, vô cảm và đứng ngoài cuộc thành một “chuẩn mực” mới trong đời sống tinh thần của người trẻ. Nếu không có đủ bản lĩnh, tri thức và khả năng kiểm chứng thông tin, xã hội rất dễ rơi vào trạng thái mất phương hướng về giá trị, đánh mất khả năng phân biệt đúng – sai, chính nghĩa – phi nghĩa.
Bởi vậy, bảo vệ lịch sử không có nghĩa là phủ nhận phản biện hay né tránh đối thoại, mà là giữ vững sự thật lịch sử trên tinh thần khách quan, khoa học và trách nhiệm với dân tộc. Chỉ khi mỗi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, chủ động trang bị tri thức lịch sử, nâng cao năng lực nhận diện thông tin sai lệch và giữ vững ý thức công dân, lòng yêu nước mới thực sự trở thành sức mạnh tinh thần bền vững, góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng, độc lập dân tộc và tương lai phát triển của đất nước trong thời đại số.
Cao Hồng Hận – Phạm Ngọc Thủy – Hoàng Văn Hạnh – Đỗ Nhật Thiện/Trường Đại học An ninh nhân dân.
Danh mục tài liệu tham khảo
1. Hồ Chí Minh (2011), Hồ Chí Minh toàn tập, tập 5, 7, 9, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
2. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
3. Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập II, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
4. Bộ Chính trị (2018), Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới.
5. Bộ Chính trị (2022), Nghị quyết số 12-NQ/TW ngày 16/3/2022 về đẩy mạnh xây dựng lực lượng Công an nhân dân thật sự trong sạch, vững mạnh, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới.
6. Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII (2021), Kết luận số 21-KL/TW về đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị.
7. Nguyễn Phú Trọng (2022), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
8 Tô Lâm (2024), Một số vấn đề về kỷ nguyên phát triển mới – kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam, Báo Nhân Dân.
9 Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh (2020), Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch – Một số vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội.
10. Nguyễn Viết Thông (chủ biên) (2021), Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
11. Hội đồng Lý luận Trung ương (2023), Nhận diện và đấu tranh với các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
12. Phạm Văn Đồng (2012), Hồ Chí Minh – Quá khứ, hiện tại và tương lai, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
13. Tạp chí Cộng sản (2023), “Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng trong tình hình hiện nay”.
14. Tạp chí Quốc phòng toàn dân (2024), “Đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa trong thời đại số”.
15. Tạp chí Công an nhân dân (2024), “Phòng, chống âm mưu phi chính trị hóa lực lượng vũ trang trong chiến lược ‘diễn biến hòa bình’ hiện nay”.