Bài viết khắc họa bức tranh văn hóa truyền thống phong phú của các dân tộc thiểu số Tây Nguyên (nhà rông, cồng chiêng, lễ bỏ mả, dệt thổ cẩm) – một di sản được UNESCO công nhận. Tuy nhiên, trước những thách thức từ chi phí nghi lễ, sự mai một tín ngưỡng và sự thay đổi nhận thức của thế hệ trẻ, việc bảo tồn đòi hỏi những giải pháp căn cơ. Đó là đưa văn hóa vào trường học, phát triển du lịch cộng đồng bền vững, giảm gánh nặng nghi lễ, tôn vinh nghệ nhân và thay đổi cách nhìn của giới trẻ. Tác giả cho rằng, chỉ khi văn hóa thực sự “sống” trong đời sống hàng ngày, không bị “sân khấu hóa” thì những giá trị ấy mới trường tồn cùng thời gian.
Tây Nguyên không chỉ là vùng đất của những dãy núi trùng điệp với những cánh rừng già bạt ngàn, mà còn là nơi sinh sống của hàng chục dân tộc thiểu số bản địa như Gia Rai, Ba Na, Ê Đê, M’nông, Xơ Đăng, Gié-Triêng, Cơ Ho, Mạ, Chu Ru… Mỗi dân tộc lại mang trong mình một bản sắc văn hóa độc đáo, tạo nên bức tranh văn hóa Tây Nguyên đa sắc màu, phong phú và giàu bản sắc. Trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay, việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên đã trở thành một vấn đề cấp thiết và có ý nghĩa sâu sắc.
Khi đến với Tây Nguyên điều ấn tượng nhất chính là kiến trúc nhà ở độc đáo của các dân tộc nơi đây. Nhà rông của người Gia Rai, Ba Na, nhà dài của người Ê Đê… đó không chỉ là nơi cư trú mà còn là trung tâm sinh hoạt cộng đồng, nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa. Nhà rông thường được xây dựng ở trung tâm làng với mái cao vút hình chóp, tượng trưng cho sự kết nối giữa trời và đất. Cấu trúc nhà sàn giúp tránh ẩm thấp và thú dữ, phù hợp với điều kiện tự nhiên của vùng núi rừng. Đặc biệt, nhà mồ là một di sản văn hóa độc đáo, gắn liền với tục lệ “bỏ mả” – nghi lễ quan trọng nhất trong đời sống tâm linh của người Tây Nguyên. Xung quanh nhà mồ là những tác phẩm điêu khắc gỗ sống động, thể hiện thần thái, tình cảm và các hoạt động đời thường của con người.
Cùng với kiến trúc độc đáo, tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống là nền tảng tinh thần sâu sắc của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên – người Tây Nguyên theo tín ngưỡng đa thần, tin rằng mọi vật trong vũ trụ đều có linh hồn. Trong quan niệm của họ, tồn tại song song hai thế giới: thế giới dương và thế giới âm, giữa ngày và đêm, giữa sự sống và cái chết. Họ tin rằng linh hồn người chết không đi hẳn mà sau một thời gian sẽ tái sinh trở lại. Các dân tộc như Gia Rai thờ cúng nhiều vị thần: Thần Nhà, Thần Làng, Thần Nước, Thần Vua do Vua Nước, Vua Lửa, Vua Gió chuyên cúng trời đất, cầu mưa thuận gió hòa và mùa màng tươi tốt. Trong số các nghi lễ, lễ bỏ mả là lễ thức lớn, quan trọng và độc đáo nhất. Lễ được diễn ra trong một tuần hoặc cả tháng, tùy theo điều kiện kinh tế của từng gia đình. Trong lễ phải có trâu, bò, lợn, gà, rượu, gạo; người dân các làng đến đánh cồng, chiêng tiễn biệt người mất, mỗi làng đem theo rượu và một bộ cồng chiêng. Lễ bỏ mả không chỉ là nghi thức tâm linh mà còn là một cuộc trình diễn nghệ thuật lớn, phong phú và mang tính tổng hợp nhất của người Tây Nguyên. Nó ghi dấu sự đoạn giao giữa người sống với người chết, thể hiện tình cảm thiêng liêng và khát vọng nhân sinh muôn thuở. Ngoài lễ bỏ mả, các dân tộc Tây Nguyên còn có nhiều lễ hội truyền thống khác như lễ cúng nhà mới, cầu mưa, cúng bến nước, lễ mừng lúa mới, lễ đâm trâu, lễ hội đua voi – tất cả đều gắn liền với chu kỳ canh tác và đời sống cộng đồng, phản ánh mối quan hệ sâu sắc giữa con người với thiên nhiên.
Âm nhạc cồng chiêng là linh hồn của văn hóa Tây Nguyên, là âm thanh vang lên trong mọi sinh hoạt cộng đồng từ lễ hội đến tang ma. Cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ mà còn là vật thiêng, mang giá trị tâm linh sâu sắc. Trong quan niệm của người Tây Nguyên, mỗi chiếc cồng chiêng đều có một vị thần trú ngụ. Âm thanh cồng chiêng được sử dụng như một ngôn ngữ để “đối thoại” với tổ tiên và thần linh, chuyên chở những nguyện vọng tình cảm của con người. Mỗi dân tộc có dàn chiêng và bài nhạc chiêng riêng. Ví dụ, nhóm KPạ của dân tộc Ê Đê trong nghi lễ cầu mùa dùng chín chiêng và một trống; dân tộc M’nông khi cúng thần dùng sáu chiêng đồng; dân tộc Xơ Đăng dùng bộ chiêng H’Lênh gồm mười một chiếc. Âm nhạc cồng chiêng luôn đi liền với nhảy múa nghi lễ. Các điệu múa như Wă kwằng, múa mừng lúa mới, múa xoang, múa A ráp mồ ô được thể hiện trong trang phục rực rỡ, đậm bản sắc dân tộc. Trang phục của nghệ nhân trình diễn chiêng và người nhảy múa luôn là bộ sắc phục đẹp nhất, được trang hoàng thêm vòng đồng, bạc, vòng cườm và những quả chuông đồng nhỏ buộc quanh cổ chân. Năm 2005, Không gian Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên của Việt Nam được UNESCO ghi danh là Kiệt tác truyền khẩu và Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại – đây là bước chuyển mình quan trọng, đánh dấu sự công nhận quốc tế đối với một loại hình di sản văn hóa tiêu biểu của Việt Nam.
Song song với âm nhạc cồng chiêng, nghề thủ công truyền thống cũng là một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của các dân tộc Tây Nguyên. Dệt thổ cẩm là nghề thủ công phổ biến nhất của phụ nữ các dân tộc Bahnar, Jrai. Họ trồng bông để tạo nguyên liệu, sau đó trải qua nhiều công đoạn: cán bông, bật bông, se sợi, nhuộm màu. Màu truyền thống có ba màu chủ đạo: đen, trắng, đỏ. Người Bahnar, Jrai không sử dụng khung dệt cố định mà giăng sợi thành thảm chỉ dọc, ngồi một chỗ đan chỉ ngang qua lại bằng kỹ năng và sự khéo léo. Theo phân công lao động truyền thống, đàn ông đảm nhận việc đan lát, tạc tượng, săn bắn; đàn bà thì dệt vải, chẻ củi. Các sản phẩm thủ công chủ yếu phục vụ sinh hoạt và trao đổi, mang tính chất tự cung tự cấp, ít khi thương mại hóa. Điêu khắc gỗ không chỉ phục vụ tín ngưỡng mà còn là tác phẩm nghệ thuật trang trí không gian sống, hiện được trưng bày ở bảo tàng và các khu du lịch.
Không thể không nhắc đến phong tục tập quán và lối sống độc đáo của cộng đồng các dân tộc Tây Nguyên. Các dân tộc Tây Nguyên sống theo từng cụm dân cư từ ba trăm đến năm trăm người, gọi là làng. Mỗi làng do một ông già có uy tín đứng đầu điều hành theo lệ làng. Người Gia Rai theo chế độ mẫu hệ, phả hệ tính về dòng mẹ; khi cưới xin, đàn ông phải sang nhà vợ ở. Trang phục của người Ba Na rất đặc sắc: nam giới mặc áo chui đầu, cổ xẻ, mang khố hình chữ T, búi tóc giữa đỉnh đầu; phụ nữ để tóc ngang vai, đeo chuỗi hạt cườm, vòng tay đồng xoắn ốc, có tục xả tai và cà răng. Trang phục nữ gồm áo chui đầu ngắn thân và váy hở, quanh bụng đeo vòng đồng. Người Gia Rai, đàn ông đóng khố và áo cộc tay có đường viền hoa văn hở nách; đàn bà mặc váy chàm và áo cánh ngắn tay. Do khí hậu nóng nực, cả nam lẫn nữ đều có thói quen cởi trần. Bữa ăn hàng ngày đơn giản với cơm tẻ, rau, canh bầu bí và muối ớt. Trong các dịp lễ hội, cưới xin, ma chay, người ta tổ chức tiệc lớn với ché rượu cần làm trung tâm, các món thịt lợn hoặc thịt bò tươi nướng đựng trên lá chuối chấm muối ớt. Khi rượu ngà ngà say, mọi người vừa đánh chiêng vừa nhảy múa quanh ché rượu cần – đó là hình ảnh sinh động về một cộng đồng gắn kết, yêu đời và giàu tình nghĩa.
Tuy nhiên, trong bối cảnh đổi mới và hội nhập, văn hóa truyền thống Tây Nguyên đang đối mặt với nhiều thách thức. Nhiều phong tục, tập quán, nghi lễ tín ngưỡng truyền thống đã không còn phù hợp hoặc trở thành gánh nặng kinh tế. Chi phí cho một lễ bỏ mả hiện nay khoảng hơn một trăm triệu đồng, khiến nhiều hộ gia đình khó khăn không còn mặn mà với giá trị tín ngưỡng truyền thống. Sự mai một và suy giảm vai trò của hệ thống tín ngưỡng đa thần đã khiến một bộ phận đồng bào thiếu vắng điểm tựa tâm linh. Sự thay đổi nhận thức của thế hệ trẻ cũng là thách thức lớn. Khi các giá trị hiện đại tràn vào và trở thành ưu tiên, các phong tục cổ truyền có thể không còn được coi trọng như trước. Thời gian qua, nhiều địa phương đã phục dựng thành công các lễ hội truyền thống. Huyện Chư Păh của tỉnh Gia Lai đã phục hồi các lễ cúng nhà mới, cầu mưa, cúng bến nước, lễ Pơ thi, trở thành ngày hội của cộng đồng. Năm 2024, nhiều địa phương bố trí kinh phí trang bị bộ cồng chiêng, trống cho các thôn chưa có. Tuy nhiên, để các tín ngưỡng truyền thống thật sự “sống” trong không gian diễn xướng của họ thì cần đánh thức tình yêu, niềm tin, niềm tự hào về văn hóa tín ngưỡng hơn là “thành tích hóa” hoặc “sân khấu hóa” trong các dự án bảo tồn, liên hoan hay hoạt động du lịch.
Từ những thách thức đó, có thể thấy muốn giữ được những giá trị còn mãi với thời gian, không thể chỉ trông chờ vào việc phục dựng hình thức hay cấp kinh phí. Cần một hướng đi căn cơ hơn, xuất phát từ chính cộng đồng và từ thế hệ trẻ – những người sẽ tiếp nối văn hóa.
Trước hết, văn hóa phải được đưa vào nhà trường một cách tự nhiên, không gượng ép. Thay vì chỉ học trong sách vở, hãy để các già làng, nghệ nhân trực tiếp đến lớp cầm tay chỉ việc: dạy đánh cồng chiêng, dạy dệt thổ cẩm, kể sử thi, hát dân ca. Khi trẻ em được cầm cây chiêng, được tự tay se chỉ, được nghe chính ông mình kể chuyện xưa – tình yêu văn hóa sẽ nảy nở tự nhiên, bền chặt hơn bất kỳ bài giảng lý thuyết nào. Nhiều nơi như Gia Lai, Kon Tum đã bắt đầu làm điều này và thấy hiệu quả rõ rệt: các em không còn xa lạ với tiếng chiêng, không còn ngại ngùng khi mặc trang phục truyền thống.
Thứ hai, cần biến việc bảo tồn văn hóa thành sinh kế để chính người dân tự nguyện gìn giữ. Du lịch cộng đồng là một hướng đi đúng, nhưng phải làm đúng cách. Đừng biến nhà rông thành sân khấu biểu diễn chỉ để “chụp ảnh lấy like”. Hãy để du khách sống thực cùng buôn làng: ngủ nhà sàn, tự tay đẽo tượng gỗ, ăn cơm lam, uống rượu cần và lắng nghe tiếng chiêng giữa đại ngàn. Khi văn hóa mang lại nguồn thu chính đáng, chính người dân sẽ là những người bảo vệ nó tích cực nhất. Mô hình du lịch cộng đồng ở làng Kon Kơ Tu (Gia Lai) hay buôn Đôn (Đắk Lắk) đã chứng minh điều đó: người dân vừa giữ được nghề truyền thống, vừa có thêm thu nhập.
Thứ ba, cần gỡ bỏ gánh nặng kinh tế của các nghi lễ. Một lễ bỏ mả cả trăm triệu đồng là quá sức với nhiều gia đình. Nhưng không vì thế mà bỏ hẳn nghi lễ. Các làng có thể cùng nhau bàn bạc, đặt ra “lệ làng mới” phù hợp hơn: giảm số ngày lễ, giảm số trâu bò tế thần, các nhà cùng góp chung thay vì mỗi nhà làm một mâm riêng. Cái cốt lõi là lòng thành kính và sự gắn kết làng xóm, chứ không phải cuộc thi xem ai làm to, làm tốn kém hơn. Nhiều buôn làng ở Đắk Lắk đã làm theo cách này và thấy nghi lễ vẫn trang trọng, mà các gia đình không bị nợ nần.
Thứ tư, cần tôn vinh và có chính sách đãi ngộ xứng đáng cho các nghệ nhân. Họ chính là những “báu vật sống” của làng. Những nghệ nhân tạc tượng, nghệ nhân dệt thổ cẩm, người chỉ huy dàn chiêng – nếu không có họ, văn hóa sẽ mất đi những người truyền lửa giỏi nhất. Cần có chính sách hỗ trợ, phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, thậm chí trả thù lao xứng đáng cho họ khi họ đi dạy hoặc tham gia các hoạt động bảo tồn. Quan trọng hơn, mọi dự án bảo tồn phải xuất phát từ nhu cầu thực của dân làng, do dân tự bàn bạc và quyết định, chứ không phải mệnh lệnh hành chính từ trên áp xuống.
Cuối cùng, cần thay đổi cách nhìn của chính thế hệ trẻ về văn hóa của dân tộc mình. Đừng vội cho rằng truyền thống là “lạc hậu” hay “mê tín dị đoan”. Hãy nhìn bằng con mắt khác: luật tục dạy sống hòa thuận với rừng núi, nhà rông dạy tinh thần tập thể, tín ngưỡng dạy lòng biết ơn với đất đai – những điều đó chưa bao giờ cũ. Khi hiểu được giá trị sâu xa đó, các bạn trẻ sẽ không ngại diện váy thổ cẩm, đi giày thể thao, vừa đánh đàn organ vừa hòa cùng tiếng chiêng. Đó mới là sự phát triển bền vững: truyền thống không bị đóng băng trong quá khứ, mà được khoác lên mình tấm áo mới của thời đại, vẫn là nó nhưng sống động hơn, gần gũi hơn với chính những người trẻ.
Văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số Tây Nguyên là một kho tàng di sản vô giá, phản ánh trí tuệ, tâm hồn và lối sống gắn bó với thiên nhiên của các cộng đồng bản địa. Từ những ngôi nhà rông vút cao giữa làng, tiếng cồng chiêng ngân vang trong các nghi lễ tín ngưỡng, đến nghệ thuật điêu khắc gỗ sống động ở nhà mồ – tất cả đều tạo nên một bản sắc văn hóa độc đáo, được UNESCO công nhận là di sản của nhân loại. Việc bảo tồn không chỉ cần sự nỗ lực của các cấp chính quyền mà còn đòi hỏi sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương, đặc biệt là thế hệ trẻ. Chỉ khi niềm tự hào về bản sắc văn hóa được đánh thức, khi các giá trị truyền thống thực sự “sống” trong đời sống cộng đồng chứ không chỉ được trưng bày trên sân khấu, thì văn hóa Tây Nguyên mới có thể tồn tại và phát triển bền vững, tiếp tục là niềm tự hào không chỉ của các dân tộc bản địa mà còn của cả dân tộc Việt Nam.
ThS. Lê Thị Thu – Giảng viên trường chính trị tỉnh Đắk Lắk
Tài liệu tham khảo
- Báo Nhân Dân (2025). Văn hóa truyền thống các dân tộc Tây Nguyên: Gìn giữ và phát huy giá trị.
- Báo Nhân Dân (2024). Phục hồi các lễ hội truyền thống của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
- Báo Nhân Dân (2024). Bảo tồn và phát huy văn hóa truyền thống các dân tộc Tây Nguyên.
- Bảo tàng Pleiku (2024). Văn hóa truyền thống các dân tộc Tây Nguyên.
- Traveloka (2025). Văn hóa truyền thống Tây Nguyên.
- Heritage Vietnam Airlines (2025). Văn hóa Tây Nguyên – Nét đẹp văn hóa đặc trưng của núi rừng.
- Báo Phú Thọ (2025). Văn hóa Tây Nguyên – Những nét đặc trưng cần được bảo tồn và phát huy.
- Báo Nhân Dân (2024). Không gian Văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên – Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.