Thế giới đang đối mặt những biến động địa chính trị sâu sắc và sự trỗi dậy của tư duy cường quyền, làm gia tăng bất ổn và khủng hoảng lòng tin chiến lược giữa các quốc gia, đặc biệt là giữa các cường quốc đã trở thành rào cản lớn nhất bóp nghẹt các nỗ lực hợp tác toàn cầu và làm lung lay nền tảng của trật tự thế giới. Tại Đối thoại Shangri-La 2026, Việt Nam nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải khôi phục lòng tin, thượng tôn pháp luật và tăng cường hợp tác để bảo vệ trật tự quốc tế, hướng tới một tương lai hòa bình, ổn định và bền vững.
Một thế giới đối mặt với khủng hoảng lòng tin
Sau Chiến tranh lạnh, thế giới từng kỳ vọng vào một kỷ nguyên hợp tác và toàn cầu hóa sâu rộng, với niềm tin rằng liên kết kinh tế và các thể chế quốc tế sẽ bảo đảm hòa bình, ổn định lâu dài. Tuy nhiên, những biến động địa chính trị gần đây đã làm lung lay nền tảng đó.
Các cuộc xung đột tại Ukraine, Trung Đông, bán đảo Triều Tiên và eo biển Đài Loan liên tiếp gia tăng căng thẳng, trong khi xu hướng phân cực và cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng rõ nét. Trật tự đa cực đang hình thành nhưng thiếu một kiến trúc an ninh hiệu quả, khiến thế giới đối mặt nguy cơ quay trở lại trạng thái đối đầu.
Sự suy giảm lòng tin không chỉ tác động đến an ninh mà còn lan sang kinh tế toàn cầu. Chiến tranh thương mại, các biện pháp trừng phạt và bảo hộ công nghệ đã làm gián đoạn chuỗi cung ứng, khiến các tính toán địa chính trị ngày càng lấn át lợi ích kinh tế.
Tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 (29–31/5/2026), Việt Nam nhấn mạnh rằng khủng hoảng lòng tin chiến lược đang là thách thức lớn nhất đối với hòa bình thế giới. Đây không chỉ là những bất đồng lợi ích thông thường mà là sự suy giảm nghiêm trọng khả năng tin cậy lẫn nhau, đặc biệt giữa các cường quốc. Sự hoài nghi đó làm gia tăng nguy cơ đối đầu, chạy đua vũ trang và kéo dài bất ổn trong quan hệ quốc tế.
Lịch sử cho thấy mất lòng tin luôn dẫn tới bất ổn
Lịch sử thế giới cho thấy khủng hoảng lòng tin chiến lược thường là tiền đề của các cuộc xung đột lớn. Trước Chiến tranh thế giới thứ nhất, châu Âu bị chia rẽ bởi các liên minh quân sự đối địch và sự nghi kỵ sâu sắc giữa các cường quốc. Thiếu minh bạch trong chính sách đối ngoại khiến mọi động thái của đối phương đều bị nhìn nhận như một mối đe dọa, tạo nên môi trường dễ bùng phát chiến tranh.
Sự mất lòng tin còn thúc đẩy cuộc chạy đua vũ trang đầu thế kỷ XX. Mỗi quốc gia đều coi việc tăng cường quân sự là biện pháp phòng vệ, nhưng các nước khác lại xem đó là dấu hiệu chuẩn bị tấn công. Vòng xoáy nghi kỵ khiến đối thoại bị thu hẹp và nguy cơ xung đột ngày càng gia tăng.
Trong thời kỳ Chiến tranh lạnh, tình trạng đối đầu giữa Mỹ và Liên Xô tiếp tục minh chứng cho hậu quả của sự thiếu tin cậy. Cuộc chạy đua hạt nhân và những tính toán sai lầm do thiếu kênh liên lạc hiệu quả đã nhiều lần đẩy thế giới đến sát bờ vực chiến tranh. Khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962 là minh chứng rõ nét cho nguy cơ đó.
Lịch sử cho thấy, khác biệt về lợi ích hay hệ tư tưởng không nhất thiết dẫn đến chiến tranh. Điều nguy hiểm nhất là khi các bên đánh mất niềm tin vào nhau, khiến mọi cam kết hòa bình đều bị nhìn nhận bằng sự hoài nghi. Đây cũng là bài học còn nguyên giá trị trong bối cảnh thế giới hiện nay đang đối mặt với những dấu hiệu suy giảm lòng tin chiến lược ngày càng rõ nét.
Khi nghi kỵ trở thành rào cản của hòa bình
Trong quan hệ quốc tế, sự thiếu lòng tin thường dẫn đến “bẫy an ninh”, tình trạng một quốc gia tăng cường năng lực phòng thủ để bảo vệ mình nhưng lại bị các nước khác xem là mối đe dọa. Hệ quả là các bên liên tục đáp trả bằng việc mở rộng sức mạnh quân sự, tạo nên vòng xoáy căng thẳng và chạy đua vũ trang.
Thực tế hiện nay cho thấy xu hướng này đang ngày càng rõ nét khi nhiều quốc gia tăng mạnh chi tiêu quốc phòng, hiện đại hóa quân đội và củng cố các liên minh an ninh. Trong bối cảnh thiếu minh bạch và lòng tin chiến lược, những biện pháp mang tính phòng vệ dễ bị đối phương diễn giải thành hành động gây hấn.
Sự nghi kỵ cũng lan sang lĩnh vực công nghệ và kinh tế. Cạnh tranh về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn hay điện toán lượng tử khiến các cường quốc gia tăng kiểm soát xuất khẩu, áp đặt các rào cản thương mại và đầu tư vì lý do an ninh. Điều này không chỉ làm sâu sắc thêm chia rẽ mà còn cản trở hợp tác và đổi mới toàn cầu.
Khi lòng tin suy giảm, các kênh đối thoại ngày càng thu hẹp, làm gia tăng nguy cơ hiểu lầm và tính toán sai lầm. Trong môi trường căng thẳng đó, một sự cố nhỏ cũng có thể nhanh chóng leo thang thành khủng hoảng lớn nếu thiếu cơ chế liên lạc và xử lý hiệu quả giữa các bên. Vì vậy, khôi phục lòng tin chiến lược không chỉ là yêu cầu ngoại giao mà còn là điều kiện tiên quyết để duy trì hòa bình và ổn định quốc tế.
Đối thoại và luật pháp quốc tế – nền tảng của lòng tin
Để ngăn thế giới rơi sâu hơn vào vòng xoáy nghi kỵ và đối đầu, các quốc gia cần quay trở lại những nguyên tắc cốt lõi của Hiến chương Liên hợp quốc, gồm tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ, quyền tự quyết của các dân tộc, không can thiệp vào công việc nội bộ và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình. Đây là nền tảng quan trọng để kiềm chế chủ nghĩa cường quyền và duy trì trật tự quốc tế ổn định.
Luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982, đóng vai trò thiết lập các chuẩn mực chung, giúp các quốc gia dự báo hành vi của nhau, giảm thiểu hiểu lầm và kiểm soát nguy cơ xung đột. Việc thượng tôn pháp luật cũng bảo đảm môi trường bình đẳng, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của mọi quốc gia, đặc biệt là các nước vừa và nhỏ.
Bên cạnh đó, các thể chế đa phương như Liên hợp quốc và ASEAN giữ vai trò không thể thay thế trong xây dựng lòng tin và thúc đẩy hợp tác. Các diễn đàn đa phương tạo không gian để các bên trao đổi, thu hẹp khác biệt và xử lý những quan ngại an ninh thông qua đối thoại thay vì đối đầu.
Dù đối thoại không thể xóa bỏ ngay những khác biệt về lợi ích hay hệ tư tưởng, đây vẫn là công cụ hiệu quả nhất để kiểm soát bất đồng và ngăn khủng hoảng leo thang. Việc duy trì các kênh liên lạc chiến lược, cơ chế tham vấn và đường dây nóng giữa các bên giúp giảm nguy cơ hiểu lầm, tránh những tính toán sai lầm có thể dẫn tới xung đột. Trong bối cảnh lòng tin toàn cầu suy giảm, đối thoại và thượng tôn pháp luật quốc tế tiếp tục là chìa khóa để gìn giữ hòa bình, ổn định và hợp tác bền vững.
Thông điệp từ Shangri-La 2026 và cách tiếp cận của Việt Nam
Tại Đối thoại Shangri-La lần thứ 23, Việt Nam khẳng định quan điểm nhất quán rằng hòa bình bền vững chỉ có thể được xây dựng trên nền tảng lòng tin chiến lược, sự tôn trọng lẫn nhau và thượng tôn pháp luật quốc tế. Sức mạnh quân sự có thể tạo ra trạng thái cân bằng tạm thời, nhưng chỉ lòng tin mới là cơ sở lâu dài để ngăn ngừa xung đột và thúc đẩy hợp tác.
Trên tinh thần đó, Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác và phát triển; đồng thời thực hiện nhất quán chính sách đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế. Với vai trò là bạn, đối tác tin cậy và thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế, Việt Nam coi xây dựng lòng tin, tăng cường đối thoại và hợp tác thực chất là nền tảng để bảo vệ lợi ích quốc gia, giữ vững chủ quyền và đóng góp cho hòa bình khu vực cũng như thế giới.
Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và bất ổn toàn cầu gia tăng, việc kiên định các nguyên tắc của luật pháp quốc tế, duy trì đối thoại và thúc đẩy hợp tác đa phương càng trở nên cấp thiết. Thông điệp mà Việt Nam gửi tới cộng đồng quốc tế từ Shangri-La 2026 rất rõ ràng: chỉ bằng cách vượt qua nghi kỵ, củng cố lòng tin và cùng hành động trên cơ sở luật lệ chung, các quốc gia mới có thể xây dựng một môi trường hòa bình, ổn định và phát triển bền vững cho tương lai.
Thực tiễn lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng mọi cuộc xung đột lớn đều bắt nguồn từ sự đổ vỡ của lòng tin, trong khi những giai đoạn phát triển thịnh vượng nhất của nhân loại lại gắn liền với hợp tác và đối thoại. Trong một thế giới ngày càng phụ thuộc lẫn nhau, không quốc gia nào có thể bảo đảm an ninh và phát triển bằng cách hành động đơn độc. Xây dựng lòng tin chiến lược vì thế không chỉ là yêu cầu của ngoại giao hiện đại mà còn là điều kiện tiên quyết để gìn giữ hòa bình, thúc đẩy phát triển và bảo đảm tương lai chung của cộng đồng quốc tế.
Thế Nguyễn – Minh Văn