Ngày 1/7/2025 là dấu mốc quan trọng trong quá trình cải cách tổ chức bộ máy hành chính của thành phố Huế. Đây không chỉ là việc sắp xếp lại bộ máy mà còn là cuộc cải cách thể chế sâu rộng, tác động trực tiếp đến quản trị địa phương, cung cấp dịch vụ công và quan hệ giữa chính quyền với người dân. Sau gần một năm triển khai, thực tiễn cho thấy thành công lớn nhất của mô hình hai cấp không phải ở việc giảm đầu mối hay biên chế, mà ở việc hình thành nền quản trị hiệu quả hơn với phân cấp hợp lý, trách nhiệm rõ ràng, quyết định nhanh chóng và gần dân hơn.
Từ bỏ tư duy “xin – cho” để chuyển sang tư duy “trao quyền”
Trong nhiều năm, một trong những hạn chế lớn nhất của bộ máy hành chính địa phương là tình trạng tập trung quá nhiều thẩm quyền ở cấp trên. Nhiều công việc thuộc phạm vi quản lý chuyên ngành hoặc liên quan trực tiếp đến đời sống người dân vẫn phải trình qua nhiều tầng nấc trung gian, khiến thời gian xử lý kéo dài, chi phí xã hội tăng lên và không ít cơ hội phát triển bị bỏ lỡ.
Khi bỏ cấp huyện, thách thức đặt ra cho Huế không chỉ là duy trì sự ổn định của bộ máy mà còn phải thiết kế lại toàn bộ cơ chế vận hành. Nếu chỉ chuyển nhiệm vụ từ cấp huyện về cấp thành phố thì khối lượng công việc sẽ dồn lên cấp trên, nguy cơ ách tắc thậm chí còn lớn hơn trước.
Huế đã lựa chọn hướng đi khác: mạnh dạn đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và ủy quyền. Chỉ trong chưa đầy một năm, UBND thành phố đã ban hành nhiều quyết định ủy quyền trên các lĩnh vực như xây dựng, tư pháp, công thương, văn hóa – thể thao, y tế, khoa học công nghệ, nông nghiệp, môi trường, đầu tư công, chương trình mục tiêu quốc gia, nhà ở và kinh doanh bất động sản.
Các văn bản được ban hành cho thấy rõ tư duy điều hành mới: việc thuộc chuyên môn của sở, ngành thì giao cho sở, ngành; việc cơ sở thực hiện hiệu quả thì giao cho cơ sở; thành phố tập trung vào hoạch định chính sách, điều phối và giám sát. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của nền quản trị hiện đại.
Cấp xã đang dần trở thành cấp quản trị thực chất.
Một trong những điểm nổi bật của mô hình chính quyền hai cấp là sự thay đổi rõ nét về vai trò của chính quyền cơ sở. Trước đây, nhiều xã, phường chủ yếu thực hiện chức năng tiếp nhận hồ sơ, phản ánh kiến nghị hoặc xử lý các thủ tục hành chính đơn giản. Những quyết định quan trọng liên quan đến đầu tư, xây dựng hay phát triển kinh tế – xã hội thường phải chờ cấp huyện hoặc cấp tỉnh xem xét, phê duyệt.
Hiện nay, vị thế của cấp xã đang từng bước được nâng lên. Thông qua các quyết định phân cấp, ủy quyền, nhiều nhiệm vụ trong các lĩnh vực như quản lý đầu tư, thực hiện chương trình mục tiêu quốc gia, quản lý nhà ở, bất động sản và một số lĩnh vực chuyên ngành đã được giao trực tiếp cho chính quyền cơ sở.
Sự thay đổi này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi mỗi địa phương có những điều kiện và nhu cầu phát triển khác nhau. Một xã miền núi ở A Lưới, một xã ven biển ở Phú Lộc hay một phường trung tâm thuộc quận Phú Xuân đều đối mặt với những yêu cầu quản lý riêng. Khi được trao thêm thẩm quyền, chính quyền cơ sở có thể chủ động hơn trong giải quyết công việc, phản ứng kịp thời trước những vấn đề phát sinh và tổ chức thực hiện hiệu quả các nhiệm vụ phát triển trên địa bàn.
Đây là bước chuyển từ mô hình quản lý hành chính mang tính thụ động sang mô hình quản trị chủ động, trong đó cấp cơ sở không chỉ thực hiện nhiệm vụ được giao mà còn đóng vai trò trực tiếp trong việc thúc đẩy phát triển địa phương.
Tinh gọn bộ máy phải gắn với nâng cao hiệu quả
Trong mọi cuộc cải cách hành chính, tinh gọn tổ chức luôn là một mục tiêu quan trọng. Tuy nhiên, việc giảm đầu mối chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với nâng cao chất lượng quản trị và hiệu quả hoạt động. Sau gần một năm triển khai mô hình mới, Huế bước đầu cho thấy những kết quả tích cực theo hướng này.
Việc sắp xếp từ 133 đơn vị hành chính xuống còn 40 đơn vị không chỉ giúp giảm tầng nấc quản lý mà còn tạo điều kiện tập trung nguồn lực đầu tư, nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ và chuẩn hóa quy trình giải quyết công việc.
Song song với đó, các sở, ngành chuyên môn được giao thêm thẩm quyền để trực tiếp giải quyết nhiều thủ tục hành chính thay vì phải trình qua UBND thành phố. Cách làm này phù hợp với xu hướng quản trị hiện đại, bởi các cơ quan chuyên môn có năng lực chuyên sâu và am hiểu lĩnh vực mình phụ trách.
Thực tế cho thấy nhiều nhiệm vụ đã được giao trực tiếp cho các sở chuyên ngành, như Sở Văn hóa và Thể thao cấp phép hoạt động karaoke, vũ trường; Sở Xây dựng giải quyết một số thủ tục thuộc lĩnh vực xây dựng; Sở Y tế xử lý các nội dung liên quan đến dược phẩm; Sở Khoa học và Công nghệ thực hiện các nhiệm vụ trong lĩnh vực viễn thông và tần số vô tuyến điện. Những ví dụ này phản ánh rõ định hướng quản trị theo hướng chuyên môn hóa và phân định trách nhiệm rõ ràng.
Quan trọng hơn, người dân và doanh nghiệp là đối tượng được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình cải cách thông qua thời gian giải quyết thủ tục được rút ngắn, quy trình xử lý đơn giản hơn và khả năng tiếp cận dịch vụ công thuận tiện hơn.
Thành công bước đầu, nhưng vẫn cần tiếp tục hoàn thiện
Dù đã ghi nhận những kết quả tích cực, mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Huế vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Những thành tựu bước đầu cho thấy hướng đi đúng đắn, song thực tiễn vận hành cũng đặt ra nhiều yêu cầu cần tiếp tục được giải quyết để mô hình phát huy hiệu quả bền vững.
Trước hết là năng lực thực thi của chính quyền cơ sở. Khi được giao thêm thẩm quyền, khối lượng công việc ở cấp xã tăng lên đáng kể, nhất là tại các đơn vị hành chính mới được hình thành sau sáp nhập với quy mô dân số lớn hơn, địa bàn rộng hơn và nhu cầu giải quyết thủ tục hành chính cao hơn. Trong khi đó, chất lượng đội ngũ cán bộ giữa các địa phương vẫn chưa đồng đều. Vì vậy, việc đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, kỹ năng quản trị và hỗ trợ thực thi cần được thực hiện thường xuyên để bảo đảm quyền hạn được giao đi đôi với năng lực thực hiện.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số là điều kiện quan trọng để mô hình quản trị mới vận hành hiệu quả. Một bộ máy được tinh gọn và giảm tầng nấc trung gian chỉ có thể phát huy tác dụng khi dữ liệu được kết nối thông suốt giữa các cấp chính quyền. Việc xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung, hoàn thiện các nền tảng số, triển khai hồ sơ điện tử và tăng cường các công cụ giám sát trực tuyến cần được xác định là những nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn tiếp theo.
Một yêu cầu không kém phần quan trọng là hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát sau phân quyền. Kinh nghiệm cải cách hành chính ở nhiều quốc gia cho thấy phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Ngược lại, khi thẩm quyền được giao nhiều hơn cho cấp dưới thì các cơ chế giám sát, đánh giá hiệu quả công việc và trách nhiệm giải trình càng phải được tăng cường. Đây là yếu tố bảo đảm quyền lực được sử dụng đúng mục đích, minh bạch và phục vụ lợi ích công.
Một mô hình cần tiếp tục hoàn thiện và phát huy
Nhìn tổng thể, việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Huế là một bước đi phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính và đổi mới quản trị hiện nay. Không chỉ thực hiện chủ trương của Trung ương, Huế còn đang từng bước xây dựng một mô hình quản trị phù hợp với đặc thù của thành phố trực thuộc Trung ương mang bản sắc văn hóa, di sản.
Thực tiễn gần một năm vận hành cho thấy mô hình chính quyền hai cấp đã góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, rút ngắn quy trình xử lý công việc và tạo điều kiện để các quyết định được thực hiện nhanh chóng, sát thực tiễn hơn. Tuy nhiên, hiệu quả quản trị không chỉ được đo bằng tốc độ giải quyết thủ tục hay mức độ ứng dụng công nghệ, mà còn phải được đánh giá qua khả năng phục vụ mọi nhóm đối tượng trong xã hội.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và thực hiện cơ chế một cửa, một bộ phận người dân, đặc biệt là người cao tuổi, người ở vùng sâu, vùng xa hoặc những người chưa quen với công nghệ số, vẫn gặp không ít khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ công. Nếu không có các giải pháp hỗ trợ phù hợp, khoảng cách giữa chính quyền và người dân có thể xuất hiện dưới một hình thức mới: thủ tục hành chính hiện đại hơn nhưng người dân lại cảm thấy khó tiếp cận hơn.
Cơ chế một cửa giúp giảm phiền hà, hạn chế việc đi lại nhiều nơi, nhưng cũng đặt ra yêu cầu phải bảo đảm tính gần gũi và khả năng lắng nghe người dân. Chính quyền không thể chỉ ngồi chờ người dân đến giao dịch tại quầy hoặc trên môi trường số, mà cần chủ động tiếp cận thực tiễn đời sống, tăng cường đối thoại, nắm bắt tâm tư, nguyện vọng và những khó khăn cụ thể mà người dân đang đối mặt.
Một nền hành chính hiện đại không chỉ là nền hành chính số hóa, mà còn là nền hành chính biết lắng nghe, thấu hiểu và đồng hành cùng người dân. Công nghệ có thể giúp quy trình nhanh hơn, nhưng sự gần gũi, chia sẻ và trách nhiệm của đội ngũ cán bộ mới là yếu tố tạo nên niềm tin xã hội. Vì vậy, cùng với việc đẩy mạnh chuyển đổi số, Huế cần tiếp tục duy trì các kênh tiếp xúc trực tiếp, nâng cao chất lượng hoạt động của chính quyền cơ sở và phát huy vai trò của đội ngũ cán bộ trong việc lắng nghe những tiếng nói từ thực tiễn, nhất là những vấn đề còn khuất lấp mà người dân mong muốn được thấu hiểu và hỗ trợ.
Đó cũng là thước đo quan trọng của thành công trong cải cách hành chính: không chỉ xây dựng một bộ máy tinh gọn, hiện đại và hiệu quả, mà còn xây dựng một chính quyền thực sự gần dân, hiểu dân và phục vụ người dân một cách nhân văn, toàn diện.
Trong bối cảnh cả nước đang triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, cùng với yêu cầu đẩy mạnh cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước kiến tạo phát triển, những kết quả bước đầu từ Huế cho thấy cải cách bộ máy không chỉ là câu chuyện tổ chức lại các cấp chính quyền mà còn là quá trình đổi mới tư duy quản trị theo hướng lấy người dân làm trung tâm.
Đối với một đô thị di sản có bề dày văn hóa như Huế, phát triển bền vững không chỉ đòi hỏi bảo tồn tốt hơn các giá trị di sản, tạo môi trường thuận lợi hơn cho doanh nghiệp hay nâng cao chất lượng dịch vụ công, mà còn cần một nền hành chính vừa hiện đại, hiệu quả, vừa đủ gần gũi để thấu hiểu những nhu cầu đa dạng của người dân. Thành công của cải cách vì thế không chỉ được đo bằng số lượng đầu mối được tinh gọn, tỷ lệ hồ sơ được giải quyết đúng hạn hay mức độ ứng dụng công nghệ, mà còn ở khả năng tạo dựng niềm tin và sự hài lòng trong xã hội.
Sau gần một năm vận hành, mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở Huế đã mở ra một hướng đi mới: phân quyền mạnh hơn, đề cao trách nhiệm giải trình, phát huy tính chủ động của cơ sở và nâng cao hiệu quả quản trị. Tuy nhiên, cùng với quá trình hiện đại hóa và chuyển đổi số, chính quyền cũng cần tiếp tục bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau, đặc biệt là những người còn gặp khó khăn trong tiếp cận công nghệ hoặc dịch vụ công. Một nền hành chính tốt không chỉ biết xử lý công việc nhanh chóng mà còn phải biết lắng nghe, chia sẻ và đồng hành với người dân.
Khi quyền lực được phân bổ hợp lý, được thực thi minh bạch và gắn với trách nhiệm rõ ràng; khi chính quyền vừa vận hành hiệu quả, vừa giữ được sự gần dân và thấu hiểu dân; khi người dân thực sự cảm nhận được mình là trung tâm của mọi hoạt động quản lý nhà nước, thì cải cách mới đạt được giá trị bền vững. Đó không chỉ là mục tiêu của mô hình chính quyền hai cấp ở Huế mà còn là tinh thần cốt lõi của quá trình xây dựng nền hành chính phục vụ, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước và con người Việt Nam trong giai đoạn mới, đó chính là ý nghĩa lớn nhất của cuộc cải cách này./.
TS. Phan Thanh Hải/Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao thành phố Huế