Tối 6/6/2026, tại Khu Du lịch quốc gia Núi Sam (phường Vĩnh Tế), UBND tỉnh An Giang khai mạc Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam cấp quốc gia năm 2026 với chủ đề “Linh khí Núi Sam”. Từ một thực hành tín ngưỡng dân gian được cộng đồng gìn giữ suốt hơn hai thế kỷ, lễ hội đã trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, khẳng định sức sống bền bỉ của văn hóa Nam Bộ, đồng thời đặt ra yêu cầu mới trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong bối cảnh hiện đại.
Hơn hai thế kỷ trao truyền niềm tin và ký ức mở đất
Đêm khai hội trên Núi Sam, tiếng trống vang lên giữa vùng biên cương Tây Nam không chỉ mở đầu một mùa lễ hội mới mà còn gợi nhắc hành trình hơn hai thế kỷ hình thành và bồi đắp của một di sản văn hóa đặc biệt. Dưới ánh sáng của sân khấu mang chủ đề “Linh khí Núi Sam”, câu chuyện về công cuộc khai phá phương Nam, về danh thần Thoại Ngọc Hầu, phu nhân Châu Thị Tế, những lớp lưu dân mở đất và công trình kênh Vĩnh Tế lại được kể bằng ngôn ngữ của ký ức cộng đồng.
Giá trị cốt lõi của Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam không nằm ở quy mô tổ chức hay số lượng người hành hương mỗi năm. Điều làm nên sức sống bền bỉ của lễ hội chính là sự gắn kết chặt chẽ giữa tín ngưỡng dân gian với lịch sử hình thành vùng đất Châu Đốc – Vĩnh Tế. Trong tâm thức người dân, Bà Chúa Xứ không chỉ là đối tượng thờ tự mà còn là biểu tượng tinh thần gắn với quá trình mở cõi, lập làng, giữ đất và xây dựng cuộc sống nơi biên viễn.
Suốt hơn 200 năm, lễ hội được duy trì không phải bằng những quy định hành chính hay các chương trình bảo tồn, mà trước hết bằng sự thực hành liên tục của cộng đồng. Từ thế hệ này sang thế hệ khác, người dân đến miếu Bà dâng hương, tham gia nghi lễ, kể lại những truyền thuyết về Bà, về Núi Sam, về công cuộc khai phá của tiền nhân. Quá trình trao truyền ấy đã biến lễ hội thành một phần của đời sống thường nhật, nơi ký ức lịch sử được lưu giữ bằng niềm tin và được nuôi dưỡng qua sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Chính vì vậy, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam không chỉ là một sự kiện tín ngưỡng. Đây còn là không gian lưu giữ ký ức mở đất của cư dân Nam Bộ, phản ánh đạo lý uống nước nhớ nguồn, lòng tri ân tiền nhân và khát vọng về cuộc sống bình yên, no ấm. Trong không gian ấy, các giá trị văn hóa của cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm và Hoa cùng gặp gỡ, tạo nên bản sắc đặc trưng của vùng biên giới Tây Nam.
Việc UNESCO ghi danh Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2024 là sự ghi nhận đối với những giá trị đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, danh hiệu quốc tế không phải là điểm kết thúc mà mở ra trách nhiệm lớn hơn trong bảo vệ di sản. Bởi với một di sản sống, giá trị chỉ thực sự được bảo tồn khi cộng đồng tiếp tục là chủ thể thực hành, khi các nghi lễ vẫn được duy trì trong không gian văn hóa nguyên gốc và khi ký ức về vùng đất mở cõi vẫn được trao truyền cho các thế hệ mai sau.
Mùa lễ hội năm 2026 vì thế không chỉ là dịp hành hương hay chiêm bái. Đây còn là cơ hội để nhìn lại hành trình hơn hai thế kỷ của một di sản được tạo dựng từ niềm tin của nhân dân, từ ký ức khai phá phương Nam và từ sức mạnh cố kết cộng đồng vẫn đang tiếp tục được gìn giữ trên vùng đất Núi Sam hôm nay.
Bảo tồn di sản để phát triển bền vững
Từ nhiều năm nay, Núi Sam đã trở thành một trong những trung tâm hành hương và du lịch văn hóa tâm linh lớn nhất khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Mỗi mùa lễ hội, hàng triệu lượt người dân và du khách tìm về chiêm bái, tham dự các nghi lễ truyền thống, góp phần tạo nên sức sống đặc biệt cho vùng đất Châu Đốc. Cùng với giá trị tinh thần, lễ hội còn tạo động lực phát triển cho du lịch, thương mại, dịch vụ và nhiều ngành nghề liên quan, trở thành một nguồn lực quan trọng trong phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.
Lợi thế ấy tiếp tục được thể hiện trong mùa lễ hội năm 2026 với hàng loạt hoạt động văn hóa, nghệ thuật, giới thiệu sản phẩm OCOP, ẩm thực đặc trưng, trình diễn thư pháp, văn nghệ dân gian và các hoạt động thể thao cộng đồng. Không gian lễ hội vì thế không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn trở thành điểm gặp gỡ của văn hóa, du lịch và kinh tế địa phương.
Tuy nhiên, giá trị của một di sản được UNESCO ghi danh không thể chỉ được đo bằng lượng khách hay doanh thu mang lại. Kinh nghiệm từ nhiều điểm di sản trong và ngoài nước cho thấy, khi sức hút du lịch gia tăng, nguy cơ thương mại hóa quá mức cũng xuất hiện. Nếu thiếu kiểm soát, những hiện tượng như kinh doanh tự phát, chèo kéo du khách, tăng giá dịch vụ, mê tín biến tướng, ô nhiễm môi trường hay quá tải hạ tầng có thể làm suy giảm chính những giá trị đã tạo nên sức hấp dẫn của di sản.
Bởi vậy, bài toán đặt ra không phải là lựa chọn giữa bảo tồn hay phát triển, mà là tìm được sự cân bằng giữa hai mục tiêu này. Phát triển kinh tế từ di sản chỉ thực sự bền vững khi giá trị văn hóa cốt lõi được gìn giữ. Ngược lại, công tác bảo tồn cũng cần được đặt trong mối quan hệ với sinh kế cộng đồng và nhu cầu phát triển của địa phương để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại, thay vì trở thành một hiện vật trưng bày của quá khứ.
Trong quá trình đó, vai trò quản lý nhà nước giữ ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Với một lễ hội quy mô lớn như Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam, quản lý không chỉ là tổ chức các nghi thức hay điều hành hoạt động lễ hội, mà còn bao gồm việc bảo đảm an ninh trật tự, an toàn giao thông, vệ sinh môi trường, an toàn thực phẩm, kiểm soát hoạt động dịch vụ và xây dựng môi trường ứng xử văn minh trong không gian tín ngưỡng. Mỗi khâu quản lý hiệu quả đều góp phần bảo vệ hình ảnh và giá trị của di sản.
Phát biểu tại lễ khai hội, lãnh đạo UBND tỉnh An Giang nhấn mạnh năm 2026 là dấu mốc đặc biệt khi địa phương bước vào giai đoạn vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đồng thời tiếp tục triển khai Chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị di sản “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam”. Đây không chỉ là yêu cầu quản lý trước mắt mà còn là cơ hội để xây dựng một mô hình quản trị di sản hiện đại, trong đó chính quyền đóng vai trò định hướng, cộng đồng là chủ thể thực hành và doanh nghiệp tham gia phát triển dịch vụ trên cơ sở tôn trọng các giá trị văn hóa truyền thống.
Một di sản được UNESCO ghi danh không chỉ cần những ngày hội trang trọng hay các sự kiện tôn vinh. Điều quan trọng hơn là một chiến lược bảo tồn lâu dài: gìn giữ tính nguyên gốc của nghi lễ, bảo vệ không gian văn hóa, nâng cao nhận thức cộng đồng, ứng dụng công nghệ trong quản lý dòng khách và phát triển các sản phẩm du lịch có trách nhiệm. Chỉ khi bảo tồn và phát triển đồng hành, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam mới có thể tiếp tục phát huy vai trò là điểm tựa tinh thần của cộng đồng, đồng thời trở thành nguồn lực văn hóa cho sự phát triển bền vững của An Giang và khu vực Tây Nam Bộ.
Hơn hai thế kỷ tồn tại, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam không chỉ là một sinh hoạt tín ngưỡng dân gian mà đã trở thành biểu tượng văn hóa của vùng đất An Giang và Nam Bộ. Giá trị của di sản không nằm ở lượng người hành hương hay những danh hiệu được ghi nhận, mà ở khả năng kết nối quá khứ với hiện tại, gìn giữ ký ức mở đất, nuôi dưỡng bản sắc cộng đồng và truyền trao những giá trị văn hóa cho các thế hệ mai sau.
Trong bối cảnh được UNESCO ghi danh và ngày càng thu hút đông đảo du khách, yêu cầu đặt ra không chỉ là phát huy giá trị di sản, mà còn phải bảo vệ những yếu tố làm nên linh hồn của di sản ấy. Bởi “Linh khí Núi Sam” không chỉ hiện hữu trong không gian miếu Bà hay các nghi lễ truyền thống, mà còn được kết tinh từ niềm tin, sự trân trọng và trách nhiệm gìn giữ của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Danh hiệu di sản của nhân loại là niềm tự hào, nhưng cũng là lời nhắc nhở về trách nhiệm lâu dài. Chỉ khi bảo tồn đi cùng phát triển, quản lý đi cùng sự tham gia của cộng đồng và du lịch được xây dựng trên nền tảng tôn trọng văn hóa bản địa, Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam mới tiếp tục lan tỏa những giá trị bền vững, xứng đáng là di sản sống của nhân loại và là điểm tựa tinh thần của vùng đất phương Nam hôm nay và mai sau.
Trọng Nguyễn