Ngày 5/7/2026, tại Xã Na Dương, tỉnh Lạng Sơn, Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338 (Quân khu I) tổ chức Lễ động thổ xây dựng Nhà bia tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ của đơn vị được diễn ra trong không khí trang nghiêm, xúc động với sự tham dự của cán bộ, chiến sĩ và Ban liên lạc cựu chiến binh Sư đoàn 338 qua các thời kỳ. Công trình được kỳ vọng hoàn thành, khánh thành đúng dịp kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Sư đoàn (11/12/1956 – 11/12/2026), trở thành biểu tượng của lòng tri ân, sự tiếp nối truyền thống và nghĩa tình đồng đội. Bởi có những công trình được dựng nên bằng đá và bê tông, nhưng cũng có những công trình được xây bằng ký ức, lòng biết ơn và sự tưởng nhớ không bao giờ phai nhạt.
Những người trở về từ ký ức
Sáng đầu tháng Bảy, trên mảnh đất biên cương nơi Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338 đứng chân, những nhát cuốc đầu tiên mở nền xây dựng Nhà bia tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ vang lên trong không khí trang nghiêm và lắng đọng. Giữa hàng quân hôm ấy có những mái đầu đã bạc màu theo năm tháng chiến tranh, có những gương mặt còn rất trẻ của lớp cán bộ, chiến sĩ hôm nay. Hai thế hệ đứng chung một đội ngũ, cùng nghiêng mình trước những người đồng đội đã ngã xuống vì Tổ quốc. Không cần nhiều lời, ai cũng hiểu rằng, từ khoảnh khắc này, những người đã nằm lại nơi biên cương không còn chỉ hiện diện trong ký ức mỗi người, mà sẽ có một địa chỉ thiêng liêng để trở về trong lòng đồng đội và nhân dân.
Với người lính, đồng đội chưa bao giờ là câu chuyện của quá khứ. Chiến tranh đã lùi xa, quân phục đã bạc màu theo năm tháng, nhưng ký ức về những chặng hành quân, những trận đánh, những lần kề vai sát cánh giữa ranh giới của sự sống và cái chết vẫn vẹn nguyên như mới hôm qua. Có người trở về trong vòng tay gia đình, tiếp tục cuộc sống đời thường. Cũng có người mãi mãi gửi tuổi xuân nơi núi rừng biên cương. Thế nhưng, trong trái tim những người còn sống, đội ngũ của Sư đoàn 338 chưa bao giờ khuyết một hàng quân; những người đã hy sinh vẫn luôn hiện diện trong từng cuộc gặp mặt, từng câu chuyện và trong lời hẹn ước gìn giữ truyền thống của đơn vị.
Nhà bia tưởng niệm được khởi công hôm nay không chỉ để lưu giữ ký ức về một thời chiến tranh, càng không chỉ nhắc nhớ những mất mát đã qua. Đó là sự khẳng định giá trị bất diệt của sự hy sinh; là nơi lịch sử được khắc ghi bằng đá, nhưng được gìn giữ bằng lòng biết ơn của các thế hệ. Mỗi viên đá đặt xuống là một lời tri ân. Mỗi dòng chữ khắc lên là một lời nhắc nhở rằng hòa bình, độc lập và cuộc sống bình yên hôm nay được đánh đổi bằng máu xương của biết bao cán bộ, chiến sĩ.
Từ Nhà bia ấy, những người lính Sư đoàn 338 sẽ trở về theo một cách đặc biệt. Không phải bằng bước chân của những người còn sống, mà bằng ký ức không bao giờ phai nhạt trong lòng đồng đội, bằng sự tri ân của nhân dân và bằng niềm tự hào của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ tiếp bước. Đó không chỉ là nơi tưởng niệm những người đã khuất, mà còn là cột mốc tinh thần nhắc nhở mỗi người lính hôm nay về trách nhiệm gìn giữ truyền thống, bảo vệ từng tấc đất biên cương mà các thế hệ cha anh đã đánh đổi bằng cả tuổi thanh xuân và máu xương để gìn giữ.
Từ Nam Bộ Thành đồng đến tuyến đầu Đông Bắc
Ngày 11/12/1956, Sư đoàn 338 được thành lập trong bối cảnh miền Bắc bước vào thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội và chuẩn bị lực lượng cho nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc. Hạt nhân của đơn vị là những cán bộ, chiến sĩ từ chiến trường Nam Bộ tập kết ra Bắc sau Hiệp định Giơnevơ năm 1954. Họ mang theo khí phách của vùng đất Thành đồng, mang theo bản lĩnh được tôi luyện trong những năm tháng kháng chiến chống thực dân Pháp để gây dựng một đơn vị mới của Quân đội nhân dân Việt Nam. Từ những người lính bước ra từ chiến tranh, Sư đoàn 338 bắt đầu viết nên hành trình vẻ vang của mình bằng tinh thần “đi bất cứ nơi đâu, làm bất cứ nhiệm vụ gì khi Tổ quốc cần”.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, Sư đoàn 338 không gắn với những trận đánh nổi tiếng hay những chiến dịch lớn, nhưng lại đảm nhiệm một sứ mệnh đặc biệt quan trọng: huấn luyện, xây dựng lực lượng, đào tạo cán bộ, chiến sĩ và bổ sung cho các chiến trường. Từ thao trường của Sư đoàn, lớp lớp cán bộ, chiến sĩ lên đường vào Nam, trực tiếp bổ sung cho các đơn vị chiến đấu, góp phần làm nên Đại thắng mùa Xuân năm 1975. Đó là những đóng góp lặng thầm nhưng mang ý nghĩa chiến lược, bởi phía sau mỗi chiến thắng luôn có những đơn vị bền bỉ chuẩn bị lực lượng cho tiền tuyến.
Đất nước thống nhất chưa bao lâu, biên giới phía Bắc lại dậy sóng. Cuối năm 1978, Sư đoàn 338 nhận lệnh cơ động lên tuyến đầu Đông Bắc, cùng các Trung đoàn Bộ binh 196, 460, 461, 462 và 208 thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biên giới. Những người lính từng mang theo tinh thần Nam Bộ Thành đồng năm nào lại tiếp tục hành quân đến nơi địa đầu Tổ quốc. Họ rời thao trường để bước vào chiến hào, rời nhiệm vụ xây dựng lực lượng để trực tiếp cầm súng chiến đấu. Trên những điểm cao, trong các cánh rừng biên giới, nhiều cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng chiến đấu và ngã xuống, viết tiếp truyền thống vẻ vang của Sư đoàn bằng lòng quả cảm, ý chí quyết chiến, quyết thắng và sự hy sinh trọn vẹn vì độc lập, chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Hành trình ấy như một vòng tròn lịch sử. Khởi đầu từ những người lính Nam Bộ tập kết ra Bắc sau Hiệp định Giơnevơ, tiếp nối bằng những năm tháng âm thầm đào tạo lực lượng cho chiến trường miền Nam, rồi lại trực tiếp đứng nơi tuyến đầu bảo vệ từng tấc đất biên cương phía Bắc. Dù ở bất kỳ giai đoạn nào, những người lính Sư đoàn 338 cũng chỉ có một điểm đến cuối cùng: nơi Tổ quốc cần.
…Và truyền thống anh hùng nơi biên ải
Cuối năm 1978, khi tình hình trên tuyến biên giới phía Bắc diễn biến căng thẳng, Sư đoàn 338 nhận lệnh cơ động lên địa bàn chiến lược của Quân khu I. Những người lính từng âm thầm trên thao trường với nhiệm vụ huấn luyện, xây dựng lực lượng nay trực tiếp bước vào tuyến đầu bảo vệ chủ quyền Tổ quốc. Trong đội hình chiến đấu khi ấy có các Trung đoàn Bộ binh 196, 460, 461, 462 và Trung đoàn Pháo binh 208. Mỗi đơn vị đảm nhiệm một hướng tiến công, một trận địa, nhưng tất cả cùng chung một ý chí: quyết giữ vững từng tấc đất thiêng liêng nơi biên cương Đông Bắc.
Tháng Hai năm 1979 và những năm tháng bảo vệ biên giới sau đó đã trở thành dấu mốc không thể phai mờ trong lịch sử Sư đoàn. Trên những điểm cao, trong những cánh rừng và bản làng biên giới, biết bao cán bộ, chiến sĩ đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Nhiều người mãi mãi nằm lại nơi tuyến đầu, gửi trọn tuổi xuân cho Tổ quốc. Máu của các anh đã hòa vào đất mẹ, làm nên những cột mốc bất tử của lòng yêu nước và tinh thần quyết chiến, quyết thắng. Chính trong thử thách khốc liệt ấy, truyền thống anh hùng của Sư đoàn 338 được hun đúc bằng lòng trung thành tuyệt đối với Đảng, với Tổ quốc, bằng ý chí kiên cường và sự hy sinh không tiếc tuổi xuân vì chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ.
Khi biên cương trở lại bình yên, những người lính Sư đoàn 338 không rời mảnh đất đã từng thấm máu đồng đội. Theo chủ trương của Đảng và Bộ Quốc phòng, đơn vị được tổ chức lại thành Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338, tiếp tục gắn bó với vùng đất biên giới bằng một sứ mệnh mới: xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân gắn với phát triển kinh tế – xã hội, giúp đồng bào ổn định cuộc sống, giữ vững phên dậu của Tổ quốc. Trung đoàn 196 trở thành Nông lâm trường 196, Trung đoàn 461 trở thành Nông lâm trường 461, Trung đoàn 462 tiếp tục thực hiện nhiệm vụ huấn luyện lực lượng dự bị động viên; Trung đoàn 460 và Trung đoàn Pháo binh 208 hoàn thành sứ mệnh lịch sử, khép lại một chặng đường chiến đấu vẻ vang.
Đó là sự tiếp nối đặc biệt của những người lính 338. Ngày chiến tranh, họ cầm súng giữ từng tấc đất biên cương. Ngày hòa bình, họ mở đường, trồng rừng, giúp dân phát triển kinh tế, xây dựng những bản làng nơi biên giới. Nhiệm vụ đã thay đổi, nhưng lời thề với Tổ quốc vẫn vẹn nguyên. Từ chiến hào năm xưa đến những công trình hôm nay, truyền thống anh hùng của Sư đoàn 338 vẫn được viết tiếp bằng trách nhiệm, nghĩa tình và sự cống hiến lặng thầm của các thế hệ cán bộ, chiến sĩ trên chính mảnh đất từng in dấu những năm tháng chiến tranh khốc liệt.
Những nén tâm hương và nghĩa tình người ở lại
Có lẽ, đối với những người từng khoác trên mình màu xanh áo lính của Sư đoàn 338, Nhà bia tưởng niệm không chỉ là một công trình văn hóa hay một địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống. Đó còn là nơi để mỗi người trở về với một phần cuộc đời mình. Ở đó có tên của đồng đội, có ký ức của tuổi trẻ, có những lời hẹn chưa kịp thực hiện và cả những ước mơ đã gửi lại nơi biên cương. Mỗi nén hương được thắp lên không chỉ để tưởng nhớ người đã khuất, mà còn để nhắc nhở người đang sống phải tiếp tục sống, cống hiến và gìn giữ những giá trị mà các anh đã đánh đổi bằng cả tuổi xuân và sinh mệnh.
Việc Ban liên lạc cựu chiến binh Sư đoàn 338 qua các thời kỳ cùng Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338 xây dựng Nhà bia tưởng niệm đúng vào dịp hướng tới kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Sư đoàn mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc. Đó là nghĩa tình của những người lính không quên đồng đội; là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa” bằng những việc làm thiết thực; đồng thời là lời nhắn gửi tới các thế hệ hôm nay rằng truyền thống không chỉ được lưu giữ trong sử sách hay những trang hồi ức, mà phải được gìn giữ bằng trách nhiệm, lòng biết ơn và hành động.
Mai này, khi Nhà bia hoàn thành và những nén hương đầu tiên được thắp lên trong dịp kỷ niệm 70 năm Ngày thành lập Sư đoàn 338 (11/12/1956 – 11/12/2026), sẽ lại có một cuộc điểm danh không cần tiếng hô. Trong hàng quân ấy sẽ có những cựu chiến binh tóc đã bạc, có những cán bộ, chiến sĩ đang ngày đêm canh giữ biên cương và có cả những người đã hóa thân vào đất mẹ. Bởi với người lính Sư đoàn 338, đồng đội có thể ngã xuống trên chiến trường, nhưng không bao giờ rời khỏi đội ngũ của ký ức, của nghĩa tình và của truyền thống.
Và cũng từ nơi ấy, ký ức về những người lính Sư đoàn 338 sẽ không chỉ sống mãi trong lòng đồng đội. Đó còn là một phần ký ức thiêng liêng của dân tộc Việt Nam về những thế hệ đã hiến dâng tuổi xuân, máu xương để gìn giữ độc lập, chủ quyền và khát vọng tự do của đất nước. Nhà bia nơi biên giới vì thế không chỉ lưu giữ tên tuổi những người đã hy sinh, mà còn gìn giữ một chân lý bất biến: hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có. Hòa bình được đánh đổi bằng lòng yêu nước, bằng sự hy sinh của biết bao người lính và bằng khát vọng độc lập, tự do đã trở thành sức mạnh trường tồn của dân tộc Việt Nam qua mọi thời đại.
Minh Văn/Nguyên Chủ nhiệm Quân y Đoàn Kinh tế – Quốc phòng 338