Trong thời đại truyền thông số, khi thông tin lan truyền với tốc độ chưa từng có. Một nhận định khách quan có thể khơi mở nhận thức, một bài viết có trách nhiệm có thể lan tỏa những giá trị tích cực, góp phần củng cố niềm tin và sự đồng thuận trong xã hội. Nhưng ngược lại, một phát ngôn thiếu kiểm chứng, một bài viết thiên về cảm tính hoặc một cuộc tranh luận vượt khỏi giới hạn của văn hóa cũng có thể tạo ra những hệ lụy khó lường. Bởi vậy, trách nhiệm với sự thật, với cộng đồng và các giá trị văn hóa là yêu cầu của người làm báo hay người có sức ảnh hưởng phải có trách nhiệm đối với cộng đồng, đối với sự thật và đối với những giá trị văn hóa của dân tộc.
Sức ảnh hưởng càng lớn, trách nhiệm càng cao|
Trong mọi giai đoạn phát triển của xã hội, những người có uy tín luôn giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng nhận thức, hình thành dư luận và lan tỏa các giá trị tích cực. Đó có thể là nhà báo, nhà văn, nhà khoa học, giảng viên, nghệ sĩ, cán bộ, hay ngày nay là những người có sức ảnh hưởng trên các nền tảng số. Dù hoạt động trong lĩnh vực nào, tiếng nói của họ thường nhận được sự quan tâm, lắng nghe và tin cậy từ công chúng. Chính vì vậy, sức ảnh hưởng không chỉ là một lợi thế hay một lợi quyền, mà trước hết là một trách nhiệm đối với cộng đồng và xã hội.
Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đã tạo ra một không gian truyền thông chưa từng có tiền lệ, nơi mỗi bài viết, mỗi đoạn video hay một dòng trạng thái đều có thể tiếp cận hàng triệu người chỉ trong thời gian rất ngắn. Đây là thành tựu của tiến bộ khoa học – công nghệ, mở rộng cơ hội chia sẻ thông tin, tri thức và kết nối cộng đồng. Tuy nhiên, chính tốc độ lan truyền ấy cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với trách nhiệm của người phát ngôn, đặc biệt là những người có uy tín và có sức ảnh hưởng. Nếu trước đây, thông tin chủ yếu được truyền tải qua các cơ quan báo chí với quy trình kiểm chứng chặt chẽ, thì ngày nay bất kỳ cá nhân nào cũng có thể trở thành một “kênh truyền thông”. Điều đó đồng nghĩa với việc một nhận định thiếu căn cứ, một phát ngôn cảm tính hay một thông tin chưa được kiểm chứng không còn dừng lại ở phạm vi quan điểm cá nhân, mà có thể nhanh chóng định hình nhận thức của đám đông, dẫn dắt dư luận và tạo ra những hệ lụy khó lường đối với xã hội.
Trong bối cảnh đó, uy tín càng không thể được đo bằng số lượng người theo dõi, lượt chia sẻ hay mức độ nổi tiếng trên không gian mạng. Uy tín chỉ thực sự được tạo dựng từ nền tảng tri thức, bản lĩnh nghề nghiệp, sự trung thực, tinh thần khách quan và trách nhiệm đối với từng lời nói, từng con chữ. Người có sức ảnh hưởng càng lớn càng phải ý thức rõ rằng mỗi phát ngôn của mình đều mang theo khả năng dẫn dắt dư luận, truyền cảm hứng hoặc ngược lại, có thể làm gia tăng hiểu lầm, chia rẽ và những tác động tiêu cực nếu thiếu sự cẩn trọng.
Bởi vậy, sức ảnh hưởng càng lớn thì trách nhiệm càng cao. Đó không phải là sự giới hạn quyền tự do bày tỏ chính kiến hay quyền tự do ngôn luận của mỗi cá nhân, mà là yêu cầu tất yếu của đạo đức nghề nghiệp, đạo đức công dân và văn hóa ứng xử trong xã hội hiện đại. Quyền được nói luôn đi cùng trách nhiệm đối với điều mình nói; quyền được lan tỏa thông tin luôn đi cùng nghĩa vụ tôn trọng sự thật và lợi ích chung. Chỉ khi mỗi phát ngôn được đặt trên nền tảng của sự thật, được soi chiếu bằng tinh thần khách quan và được dẫn dắt bởi trách nhiệm với cộng đồng, sức ảnh hưởng mới thực sự trở thành một nguồn lực tích cực, góp phần củng cố niềm tin xã hội, lan tỏa các giá trị tốt đẹp và xây dựng một môi trường truyền thông lành mạnh, văn minh.
Tranh luận cần giữ đúng giới hạn của văn hóa và học thuật
Tranh luận là một biểu hiện của đời sống trí tuệ và là động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Một nền văn hóa lành mạnh, một môi trường học thuật tiến bộ không thể thiếu những cuộc tranh luận thẳng thắn, khoa học và mang tinh thần xây dựng. Chính sự khác biệt trong tư duy, góc nhìn và cách tiếp cận vấn đề tạo ra cơ hội để các quan điểm được soi chiếu, kiểm nghiệm và hoàn thiện từ nhiều chiều cạnh khác nhau. Không ít thành tựu của khoa học, văn học, nghệ thuật hay triết học đều được hình thành và phát triển thông qua quá trình phản biện, đối thoại và tranh luận. Bởi vậy, tranh luận không phải là điều cần né tránh, càng không phải là biểu hiện của sự đối đầu, mà là một nhu cầu tất yếu của quá trình nhận thức và phát triển.
Tuy nhiên, giá trị của tranh luận không nằm ở việc ai nói mạnh hơn, ai có nhiều người ủng hộ hơn hay ai giành phần thắng trong dư luận, mà được quyết định bởi mức độ tôn trọng sự thật, tính xác đáng của tư liệu và sức thuyết phục của lập luận. Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật hay nghiên cứu khoa học, đối tượng của tranh luận phải là tác phẩm, tư liệu lịch sử, phương pháp nghiên cứu, hệ thống luận cứ và các bằng chứng có thể kiểm chứng. Mỗi cá nhân đều có quyền bảo vệ quan điểm của mình, quyền phản biện và bày tỏ chính kiến, nhưng không thể thay thế lập luận bằng cảm xúc, càng không thể lấy uy tín cá nhân, danh tiếng hay sức ảnh hưởng để áp đặt nhận thức hoặc tạo sức ép đối với người khác. Khi lý lẽ bị thay thế bằng cảm tính, tranh luận sẽ đánh mất nền tảng khoa học và không còn phục vụ mục tiêu tìm kiếm chân lý.
Thực tế thời gian qua cho thấy, xung quanh một số tác phẩm văn học, hồi ký, công trình nghiên cứu hay các vấn đề văn hóa – xã hội đã xuất hiện nhiều cuộc tranh luận thu hút sự quan tâm của dư luận. Điều đáng suy ngẫm không nằm ở sự tồn tại của những quan điểm khác biệt, bởi đa dạng ý kiến là điều bình thường, thậm chí cần thiết trong đời sống học thuật và đời sống xã hội. Điều đáng lo ngại là ở một số trường hợp, tranh luận đã vượt ra ngoài phạm vi chuyên môn để chuyển thành công kích cá nhân, quy chụp động cơ, suy diễn mục đích hoặc kích động những làn sóng cảm xúc trên không gian mạng. Khi đó, đối tượng của tranh luận không còn là vấn đề cần làm sáng tỏ mà là con người; mục tiêu tìm kiếm sự thật dần bị thay thế bởi tâm lý thắng – thua, đúng – sai tuyệt đối hoặc mong muốn giành ưu thế trong dư luận. Hệ quả là giá trị của đối thoại bị suy giảm, môi trường học thuật và không gian truyền thông cũng mất đi sự lành mạnh cần có.
Văn hóa tranh luận vì thế không chỉ được thể hiện ở tri thức, khả năng lập luận hay vốn hiểu biết, mà còn phản ánh bản lĩnh, nhân cách và trách nhiệm của mỗi người tham gia đối thoại. Người có văn hóa tranh luận biết lắng nghe những ý kiến khác biệt với thái độ cầu thị, biết phản biện bằng lý lẽ thay vì công kích cá nhân, biết tôn trọng chứng cứ hơn cảm xúc và sẵn sàng điều chỉnh nhận thức khi có những căn cứ xác đáng hơn. Tôn trọng sự thật, ngay cả khi sự thật không hoàn toàn phù hợp với quan điểm của mình, mới là biểu hiện cao nhất của tinh thần khoa học và văn hóa đối thoại.
Một xã hội văn minh không đòi hỏi mọi người phải có chung một cách nghĩ hay một tiếng nói đồng nhất. Điều xã hội cần là những cuộc tranh luận được tiến hành trên nền tảng của sự thật, sự khách quan, tinh thần thượng tôn lý lẽ và sự tôn trọng lẫn nhau. Chỉ khi đó, tranh luận mới thực sự trở thành phương thức mở rộng tri thức, thúc đẩy tiến bộ và góp phần xây dựng một môi trường văn hóa, học thuật và truyền thông lành mạnh, nơi sự khác biệt được nhìn nhận như một động lực của phát triển chứ không phải nguyên nhân của chia rẽ.
Trách nhiệm của người có sức ảnh hưởng trong thời đại số
Trong thời đại số, mỗi lời nói của người có sức ảnh hưởng đều có thể tạo ra hiệu ứng lan truyền mạnh mẽ. Vì vậy, trách nhiệm đầu tiên là kiểm chứng thông tin trước khi phát ngôn hoặc công bố quan điểm. Một thông tin chưa được xác thực nhưng được chia sẻ bởi người có uy tín rất dễ trở thành “sự thật” trong nhận thức của nhiều người. Trong môi trường truyền thông số, nơi tốc độ lan truyền thường vượt xa tốc độ kiểm chứng, chỉ một nhận định thiếu căn cứ cũng có thể dẫn dắt dư luận và gây ra những hệ lụy khó lường. Bởi vậy, sự cẩn trọng không làm giảm giá trị của người phát ngôn mà ngược lại, là nền tảng tạo dựng uy tín và niềm tin bền vững.
Cùng với sự cẩn trọng là bản lĩnh vượt lên trên cảm xúc cá nhân. Mỗi người đều có quyền bày tỏ chính kiến, nhưng khi tiếng nói có sức ảnh hưởng đến cộng đồng thì cảm xúc cần được điều chỉnh bằng lý trí và trách nhiệm. Điều công chúng mong đợi không phải là những phản ứng tức thời, mà là những nhận định khách quan, có căn cứ và hướng đến lợi ích chung.
Người có sức ảnh hưởng cũng cần tránh việc vô tình hoặc hữu ý dẫn dắt dư luận theo cảm tính. Một phát ngôn thiếu cân nhắc có thể tạo nên những làn sóng tranh cãi, gây tổn hại đến danh dự, uy tín của cá nhân, tổ chức và làm suy giảm niềm tin xã hội. Ngược lại, những phát ngôn chuẩn mực, khách quan và nhân văn sẽ góp phần định hướng dư luận tích cực, lan tỏa các giá trị đúng đắn và xây dựng văn hóa ứng xử trên không gian mạng.
Yêu cầu đó cũng phù hợp với định hướng xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc mà Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW đã nhấn mạnh. Trong bối cảnh hiện nay, mỗi lời nói có trách nhiệm, mỗi bài viết trung thực và mỗi cuộc tranh luận văn minh đều góp phần xây dựng môi trường truyền thông lành mạnh, phát huy sức mạnh con người Việt Nam và củng cố nền tảng văn hóa cho sự phát triển bền vững của đất nước.
Từ nhận thức đến hành động
Trách nhiệm với lời nói và ngòi bút không chỉ là yêu cầu đối với người làm báo, văn nghệ sĩ hay những người có sức ảnh hưởng, mà là trách nhiệm của mọi công dân trong xã hội thông tin. Trước mỗi phát ngôn, mỗi bình luận hay mỗi lần chia sẻ thông tin, mỗi người cần tự hỏi: thông tin đó có đúng sự thật, có khách quan, công bằng và có mang lại giá trị tích cực cho cộng đồng hay không. Chỉ khi ý thức trách nhiệm trở thành thói quen trong mỗi hành động, không gian truyền thông mới thực sự lành mạnh.
Đối với những người có uy tín và sức ảnh hưởng, yêu cầu ấy càng trở nên cao hơn. Mỗi phát ngôn cần hướng tới sự thật, mỗi bài viết cần đặt lợi ích của đất nước, của cộng đồng lên trên cảm xúc nhất thời và quan điểm cá nhân. Uy tín không được tạo nên bởi sự nổi tiếng, mà được bồi đắp bằng tri thức, sự trung thực, tinh thần khách quan và trách nhiệm trước xã hội.
Xây dựng văn hóa tranh luận cũng là xây dựng văn hóa đối thoại. Một xã hội phát triển không phải là xã hội không có khác biệt về quan điểm, mà là xã hội biết tôn trọng sự khác biệt, biết đối thoại bằng lý lẽ thay cho định kiến, dùng sự thật thay cho suy diễn và tinh thần xây dựng thay cho công kích. Đó cũng là nền tảng để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc, tăng cường niềm tin của nhân dân và lan tỏa những giá trị tốt đẹp trong đời sống xã hội.
Mỗi lời nói đều có sức nặng, mỗi ngòi bút đều có khả năng tạo nên ảnh hưởng. Khi sức mạnh ấy được dẫn dắt bởi tri thức, đạo đức, văn hóa và trách nhiệm, nó sẽ trở thành nguồn lực tích cực góp phần xây dựng môi trường truyền thông lành mạnh, đời sống học thuật văn minh và một xã hội nhân văn, nơi sự thật được tôn trọng, khác biệt được đối thoại và những giá trị tốt đẹp tiếp tục được lan tỏa vì sự phát triển bền vững của đất nước.
Lan tỏa giá trị, xây dựng niềm tin xã hội
Thực hiện trách nhiệm xã hội không chỉ là yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp đối với người cầm bút và những người có sức ảnh hưởng, mà còn là hành động thiết thực góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, gìn giữ các giá trị văn hóa dân tộc và củng cố niềm tin xã hội. Mỗi bài viết, mỗi phát ngôn, mỗi thông điệp được lan tỏa cần được xây dựng trên nền tảng của sự thật, bản lĩnh chính trị, tinh thần khách quan và trách nhiệm với cộng đồng. Đó cũng là cách thiết thực để đấu tranh, phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, ngăn chặn sự lan truyền của thông tin sai lệch và những biểu hiện lệch chuẩn trên không gian mạng.
Để thực hiện tốt sứ mệnh đó, người có sức ảnh hưởng cần không ngừng học tập, rèn luyện tư duy phản biện, nâng cao tri thức, bản lĩnh và năng lực phân tích các vấn đề chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội. Sự hiểu biết sâu sắc cùng thái độ khách quan không chỉ giúp hạn chế những sai lầm trong nhận thức và phát ngôn mà còn tạo nên uy tín, sức thuyết phục và khả năng lan tỏa những giá trị tích cực đến cộng đồng.
Bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, cần phát huy vai trò phối hợp giữa các cơ quan quản lý, cơ quan báo chí, các tổ chức chính trị – xã hội và những người có uy tín trong việc định hướng dư luận, lan tỏa các giá trị chân – thiện – mỹ, xây dựng môi trường truyền thông an toàn, lành mạnh, góp phần bảo vệ thế hệ trẻ trước những tác động tiêu cực của thông tin xấu độc.
Suy cho cùng, sức ảnh hưởng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt dưới sự dẫn dắt của trách nhiệm. Mỗi lời nói trung thực, mỗi bài viết khách quan và mỗi cuộc tranh luận văn minh không chỉ góp phần bảo vệ sự thật mà còn bồi đắp niềm tin xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và lan tỏa những giá trị tốt đẹp. Khi tri thức đồng hành cùng đạo đức, bản lĩnh gắn với trách nhiệm và sức ảnh hưởng được sử dụng vì lợi ích của quốc gia, dân tộc và cộng đồng, mỗi cá nhân sẽ góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc trước mọi thách thức và cùng nhau tiến bước trên chặng đường phát triển phồn vinh.
Thế Nguyễn – Minh Văn