Lịch sử hào hùng của Cách mạng Tháng Mười, cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền Xô-viết non trẻ trước thù trong, giặc ngoài và công cuộc đặt nền móng đầu tiên cho chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô gắn liền với tên tuổi của Felix Edmundovich Dzerzhinsky (1877–1926), Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Đặc biệt toàn Nga (Cheka). Với lòng trung thành tuyệt đối với cách mạng, ý chí sắt đá và tinh thần phụng sự không mệt mỏi, ông được nhân dân kính trọng tôn vinh là “Hiệp sĩ của Cách mạng”.
“Felix sắt thép”
Trong lịch sử Liên Xô, Felix Edmundovich Dzerzhinsky được biết đến với biệt danh “Felix sắt thép” (Iron Felix), một cách gọi phản ánh ý chí kiên cường, tinh thần kỷ luật và sự cứng rắn tuyệt đối của ông trong bảo vệ thành quả Cách mạng Tháng Mười. Biệt danh ấy không chỉ xuất phát từ phong cách làm việc quyết đoán, cuộc sống thanh bạch và ý chí không khuất phục trước mọi thử thách, mà còn gắn liền với cương vị Chủ tịch đầu tiên của Ủy ban Đặc biệt toàn Nga (Cheka); cơ quan an ninh cách mạng được thành lập trong những ngày đầu chính quyền Xô-viết, tiền thân của GPU, OGPU, NKVD và sau này là KGB.
Ngày 20/12/1917, chỉ hơn một tháng sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười, Cheka được thành lập tại Petrograd trong bối cảnh chính quyền Xô-viết non trẻ phải đối mặt với sự chống phá quyết liệt của các lực lượng phản cách mạng, can thiệp nước ngoài và nguy cơ nội chiến. Trước yêu cầu cấp bách ấy, V.I. Lenin đã lựa chọn Dzerzhinsky đứng đầu cơ quan an ninh mới thành lập. Đó không phải là sự lựa chọn ngẫu nhiên. Trước khi trở thành người lãnh đạo Cheka, Dzerzhinsky là một nhà cách mạng chuyên nghiệp từng sáu lần bị chính quyền Sa hoàng bắt giữ, trải qua khoảng mười một năm trong các nhà tù và nơi lưu đày, nhưng chưa bao giờ từ bỏ lý tưởng cách mạng. Ông cũng là Ủy viên Ủy ban Quân sự Cách mạng, trực tiếp tham gia tổ chức cuộc khởi nghĩa Tháng Mười và chỉ huy bảo vệ Viện Smolny, tổng hành dinh của chính quyền Xô-viết trong những giờ phút quyết định của cách mạng.
Lãnh đạo một cơ quan hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ tổ chức hay giáo trình nghiệp vụ, Dzerzhinsky gần như phải xây dựng mọi thứ từ con số không. Hành trang của ông là lòng tận tụy với cách mạng, kinh nghiệm tích lũy từ những năm tháng đối đầu với bộ máy mật thám Sa hoàng và tư duy tổ chức sắc bén. Dưới sự lãnh đạo của ông, Cheka nhanh chóng hình thành những nguyên tắc nghiệp vụ đầu tiên của nền an ninh, tình báo Xô-viết: xây dựng mạng lưới cơ sở bí mật, sử dụng điệp viên thâm nhập các tổ chức phản cách mạng, cài người vào nhà tù để thu thập thông tin, đồng thời thiết lập cơ chế bảo vệ chính trị nội bộ nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của đối phương vào Hồng quân và bộ máy Xô-viết. Những kinh nghiệm ấy trở thành nền tảng cho sự phát triển của hệ thống an ninh Liên Xô trong nhiều thập niên sau.
Tên tuổi của Dzerzhinsky còn gắn với triết lý nghề nghiệp nổi tiếng của lực lượng tình báo Xô-viết: “Người cán bộ an ninh phải có trái tim nóng, cái đầu lạnh và đôi bàn tay sạch.” Câu nói này thể hiện quan niệm của ông về người cán bộ an ninh: luôn tuyệt đối trung thành với Tổ quốc và lý tưởng cách mạng, tỉnh táo trong mọi quyết định, đồng thời giữ gìn phẩm chất đạo đức và sự liêm chính khi thực thi nhiệm vụ. Về sau, phương châm ấy trở thành chuẩn mực nghề nghiệp của nhiều thế hệ cán bộ an ninh Liên Xô và vẫn được nhắc đến như một di sản tư tưởng đặc sắc của Dzerzhinsky.
Sự cứng rắn của Dzerzhinsky được thể hiện rõ nhất trong những năm đầu của cuộc Nội chiến Nga. Sau vụ ám sát lãnh đạo Cheka Petrograd Moisei Uritsky và vụ mưu sát Lenin năm 1918, các hoạt động chống phá chính quyền Xô-viết ngày càng leo thang. Trong bối cảnh đó, Dzerzhinsky chủ trương trao cho Cheka những quyền hạn đặc biệt để trấn áp các lực lượng phản cách mạng, coi việc bảo vệ chính quyền cách mạng là điều kiện tiên quyết cho sự tồn tại của nhà nước mới. Ông tuyên bố: “Nếu cách mạng đòi hỏi và nếu bọn sĩ quan Sa hoàng không từ bỏ âm mưu khôi phục chế độ cũ, thì chúng sẽ bị tiêu diệt.” Quan điểm cứng rắn ấy vừa phản ánh tính cách quyết liệt của Dzerzhinsky, vừa cho thấy hoàn cảnh lịch sử đặc biệt mà chính quyền Xô-viết phải đối mặt trong buổi đầu tồn tại.
Chính sự kiên định trước mọi sức ép, lối sống giản dị, tinh thần làm việc đến kiệt sức vì nhà nước Xô-viết và thái độ không khoan nhượng với các lực lượng chống cách mạng đã khiến tên tuổi Felix Dzerzhinsky gắn liền với hình tượng “Felix sắt thép”. Dù những hoạt động của Cheka vẫn còn là chủ đề gây nhiều tranh luận trong nghiên cứu lịch sử hiện đại, không thể phủ nhận rằng Dzerzhinsky là người đặt những viên gạch đầu tiên cho hệ thống an ninh quốc gia Liên Xô và có ảnh hưởng sâu sắc đến tư duy tổ chức của các cơ quan an ninh, tình báo Xô-viết trong suốt thế kỷ XX.
Một trong những chiến công nổi bật đầu tiên của Cheka dưới sự lãnh đạo của Felix Dzerzhinsky là khám phá và làm thất bại Âm mưu Lockhart năm 1918, một kế hoạch lật đổ chính quyền Xô-viết có sự phối hợp giữa các lực lượng phản cách mạng trong nước với tình báo Anh. Đây được xem là thắng lợi quan trọng, khẳng định năng lực phản gián của Cheka ngay trong giai đoạn cơ quan này vừa mới thành lập.
Mùa hè năm 1918, khi cuộc Nội chiến Nga bùng nổ, Anh cùng nhiều quốc gia thuộc phe Hiệp ước đã phát động chiến dịch can thiệp quân sự nhằm bóp nghẹt chính quyền Xô-viết non trẻ. Song song với sức ép quân sự từ bên ngoài, Cơ quan Tình báo Anh (MI1(c), tiền thân của MI6) cử nhà ngoại giao Robert Bruce Lockhart tới Moskva với danh nghĩa thiết lập các kênh liên lạc không chính thức với chính quyền Bolshevik. Theo tài liệu của Liên Xô, nhiệm vụ thực sự của Lockhart là phối hợp với các tổ chức chống Bolshevik để kích động đảo chính từ bên trong, tạo điều kiện cho lực lượng can thiệp từ bên ngoài giành thắng lợi.
Thông qua điệp viên nổi tiếng Sidney Reilly, Lockhart bắt liên lạc với Boris Savinkov, cựu lãnh đạo Tổ chức Chiến đấu của Đảng Xã hội Cách mạng (SR) và là một trong những thủ lĩnh chống Bolshevik quyết liệt nhất thời kỳ đó. Kế hoạch của họ là phát động bạo loạn tại Moskva, ám sát Lenin cùng các lãnh đạo chủ chốt của Đảng Bolshevik, đồng thời kích động binh biến trong Hồng quân để phối hợp với cuộc can thiệp quân sự của phe Hiệp ước.
Felix Dzerzhinsky trực tiếp chỉ đạo chiến dịch phản gián nhằm vô hiệu hóa âm mưu này. Ông sử dụng một trong những biện pháp nghiệp vụ đặc trưng của Cheka: cài cán bộ hoạt động bí mật thâm nhập vào tổ chức đối phương. Hai nhân viên Cheka được giao đóng giả những sĩ quan Hồng quân bất mãn, chủ động tiếp cận mạng lưới của Savinkov và giành được sự tin cậy của các đối tượng cầm đầu. Nhờ hệ thống điệp báo cài cắm và quá trình theo dõi chặt chẽ, Cheka đã nắm được toàn bộ kế hoạch trước khi cuộc đảo chính kịp diễn ra.
Kết quả, âm mưu bị đập tan. Bruce Lockhart bị bắt rồi bị trục xuất khỏi Nga trong một cuộc trao đổi ngoại giao; nhiều thành viên của mạng lưới phản loạn bị bắt giữ. Boris Savinkov tiếp tục hoạt động chống chính quyền Xô-viết ở nước ngoài cho đến khi bị cơ quan an ninh Liên Xô dụ trở về năm 1924, sau đó bị bắt và bị kết án. Sidney Reilly trốn thoát sang Anh, nhưng đến năm 1925 lại bị cơ quan an ninh Liên Xô dẫn dụ quay trở lại lãnh thổ Xô-viết trong một chiến dịch phản gián nổi tiếng và bị tử hình.
Thành công trong việc triệt phá Âm mưu Lockhart không chỉ bảo vệ chính quyền Xô-viết trong thời khắc sinh tử mà còn khẳng định năng lực tổ chức, chỉ huy và tư duy phản gián của Felix Dzerzhinsky. Chiến dịch này trở thành một trong những dấu mốc đầu tiên tạo dựng uy tín cho Cheka, đồng thời đặt nền móng cho nghệ thuật phản gián chủ động của các cơ quan an ninh Liên Xô trong những thập niên tiếp theo.
Luôn trong trạng thái “tổng động viên”
Sau khi cuộc Nội chiến Nga đi đến hồi kết, bộ máy nhà nước Xô-viết bước vào giai đoạn củng cố và xây dựng. Ngày 6/2/1922, theo quyết định của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Bolshevik và Ủy ban Chấp hành Trung ương toàn Nga (VSIK), Ủy ban Đặc biệt toàn Nga (Cheka) được cải tổ thành Cục Chính trị Quốc gia (GPU) trực thuộc Dân ủy Nội vụ. Một năm sau, khi Liên bang Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết được thành lập, GPU tiếp tục được nâng cấp thành Cục Chính trị Quốc gia Liên bang (OGPU), cơ quan an ninh thống nhất của toàn Liên bang Xô viết, hoạt động với vị thế tương đương một bộ.
Sự thay đổi về mô hình tổ chức không làm thay đổi vị trí của Felix Dzerzhinsky. Trái lại, ông tiếp tục được giao trọng trách lãnh đạo cơ quan an ninh mới, đồng thời giữ nhiều cương vị quan trọng trong Chính phủ Xô-viết. Điều đó phản ánh niềm tin đặc biệt mà Lenin, và sau khi Lenin qua đời là tập thể lãnh đạo Đảng Bolshevik, dành cho năng lực tổ chức, bản lĩnh chính trị và tinh thần trách nhiệm của người được mệnh danh là “Felix sắt thép”.
Dưới sự điều hành của Dzerzhinsky, OGPU từng bước hoàn thiện thành một cơ quan an ninh, phản gián hiện đại, với phạm vi hoạt động rộng hơn nhiều so với Cheka thời nội chiến. Bên cạnh nhiệm vụ bảo vệ chính quyền Xô-viết trước các tổ chức chống đối, OGPU còn đảm trách phản gián, bảo vệ bí mật quốc gia, an ninh biên giới, đấu tranh chống gián điệp nước ngoài và bảo vệ chính trị nội bộ. Trong bối cảnh nhà nước Xô-viết vừa được thành lập và luôn đứng trước nguy cơ bị lật đổ, Dzerzhinsky chủ trương xây dựng một hệ thống nắm bắt thông tin toàn diện đối với những lĩnh vực có ảnh hưởng lớn đến đời sống chính trị – xã hội. Ông từng yêu cầu cấp dưới lập hồ sơ theo dõi đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, kỹ sư và chuyên gia kỹ thuật nhằm nhận diện những người thực sự ủng hộ chính quyền mới cũng như phát hiện các hoạt động chống đối từ bên trong. Chủ trương này phản ánh quan điểm nhất quán của ông: an ninh quốc gia phải được bảo vệ ngay từ những lĩnh vực tưởng như ít liên quan đến chính trị.
Điều đặc biệt ở Felix Dzerzhinsky là ông chưa bao giờ tự giới hạn mình trong lĩnh vực an ninh. Mỗi khi đất nước đứng trước một nhiệm vụ cấp bách, ông lại được giao đảm trách một trọng trách mới. Ông từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban Kỷ luật lao động toàn quốc, Chủ tịch Ủy ban Chống tham nhũng và hối lộ, Chủ tịch Ủy ban Cải thiện đời sống trẻ em vô gia cư sau nội chiến, Dân ủy Giao thông và đặc biệt là Chủ tịch Hội đồng Kinh tế Quốc dân Tối cao (VSNKh) (Cơ quan điều hành toàn bộ nền công nghiệp Liên Xô). Trên cương vị này, Dzerzhinsky góp phần thúc đẩy khôi phục sản xuất, hiện đại hóa công nghiệp và tạo tiền đề cho tiến trình công nghiệp hóa đất nước trong những năm sau đó. Đối với ông, bảo vệ chính quyền không chỉ bằng súng đạn hay hoạt động tình báo, mà còn bằng việc khôi phục nền kinh tế và nâng cao đời sống nhân dân.
Khối lượng công việc khổng lồ ấy được Dzerzhinsky gánh vác với một nghị lực phi thường. Những người từng làm việc cùng đều nhắc đến ông như một con người sống hết mình vì công việc, làm việc từ sáng sớm đến đêm khuya, gần như không biết nghỉ ngơi. Ông sống vô cùng giản dị, từ chối mọi đặc quyền, không cho phép bản thân sử dụng tiền của Đảng hay nhà nước vào mục đích cá nhân. Nhà văn Maxim Gorky từng nhận xét rằng ở Dzerzhinsky luôn tỏa ra một nguồn năng lượng mãnh liệt; còn những cộng sự thân cận nhớ về ông như một con người mà “đôi mắt luôn rực sáng khi nói đến công việc”. Chính vì thế, nhiều người cho rằng cuộc đời ông dường như luôn ở trong trạng thái “tổng động viên”, sẵn sàng dốc toàn bộ trí lực và sức lực cho sự nghiệp cách mạng.
Nhưng cũng chính cường độ lao động phi thường ấy đã bào mòn sức khỏe của người chiến sĩ cách mạng. Những năm tháng bị giam cầm trong nhà tù Sa hoàng, bệnh lao phổi cùng khối lượng công việc khổng lồ sau Cách mạng Tháng Mười khiến cơ thể ông ngày càng suy kiệt. Ngày 20/7/1926, sau bài phát biểu kéo dài gần hai giờ tại phiên họp Ban Chấp hành Trung ương về các vấn đề kinh tế và quyền lợi của nông dân, Dzerzhinsky lên cơn đau tim cấp. Mặc dù được các bác sĩ khẩn trương cứu chữa, ông đã qua đời khi mới 49 tuổi. Sự ra đi đột ngột của Felix Edmundovich Dzerzhinsky khép lại cuộc đời của một trong những nhà tổ chức kiệt xuất của những năm đầu chính quyền Xô-viết. Thi hài ông được an táng tại Nghĩa trang Tường Kremlin ở Quảng trường Đỏ, nơi yên nghỉ của nhiều lãnh tụ và nhân vật có công lớn với nhà nước Liên Xô.
Dù những hoạt động của Cheka và vai trò của Felix Dzerzhinsky vẫn là chủ đề gây nhiều tranh luận trong nghiên cứu lịch sử đương đại, khó có thể phủ nhận rằng ông là một trong những người đặt nền móng cho hệ thống an ninh quốc gia, đồng thời góp phần xây dựng bộ máy nhà nước Xô-viết trong những năm tháng gian khó nhất của chính quyền cách mạng. Với Dzerzhinsky, bảo vệ cách mạng không chỉ là trấn áp các thế lực chống đối mà còn là xây dựng một nhà nước đủ năng lực để tồn tại, khôi phục nền kinh tế, giữ gìn kỷ cương và phục vụ nhân dân.
Điều làm nên vị trí đặc biệt của Felix Dzerzhinsky không chỉ là những chức vụ ông từng đảm nhiệm, mà trước hết là phẩm chất của một người chiến sĩ cách mạng hiến dâng trọn đời cho lý tưởng mình theo đuổi. Gần ba mươi năm hoạt động cách mạng, mười một năm trong ngục tù Sa hoàng, rồi những năm tháng làm việc gần như không biết nghỉ sau Cách mạng Tháng Mười đã bào mòn sức khỏe nhưng không làm lung lay ý chí của ông. Ông sống thanh bạch, nghiêm khắc với bản thân, không chấp nhận đặc quyền, coi công việc là lẽ sống và luôn đặt lợi ích của nhà nước cách mạng lên trên lợi ích cá nhân. Chính cuộc đời ấy đã tạo nên hình tượng “Felix sắt thép”, không phải bởi sự cứng rắn với kẻ thù, mà trước hết bởi nghị lực sắt đá, tinh thần trách nhiệm và lòng trung thành tuyệt đối với lý tưởng cách mạng.
Thời gian đã đi qua gần một thế kỷ, cùng với những biến động chính trị sâu sắc của nước Nga và thế giới, cách nhìn về Dzerzhinsky cũng nhiều lần thay đổi. Sau khi Liên Xô tan rã, bức tượng ông trước Quảng trường Lubyanka bị tháo dỡ như một biểu tượng của sự đoạn tuyệt với quá khứ Xô-viết. Thế nhưng, việc tượng Dzerzhinsky được dựng lại trước trụ sở Cơ quan Tình báo Đối ngoại Nga (SVR) năm 2023 và Học viện của Cơ quan An ninh Liên bang Nga (FSB) được khôi phục tên Felix Dzerzhinsky vào năm 2026 cho thấy tên tuổi của ông vẫn được nhìn nhận như một biểu tượng của truyền thống an ninh quốc gia Nga. Những quyết định ấy không phải là sự khép lại các tranh luận lịch sử, mà phản ánh thực tế rằng di sản của Dzerzhinsky vẫn tiếp tục được đánh giá từ nhiều góc độ khác nhau.
Ngày 20/1/2017, Học viện Cảnh sát Nhân dân ở Hà Nội khánh thành Tượng nhà cách mạng Dzerzhinsky, người sáng lập cơ quan Công an Xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới với câu nói nổi tiếng: “Người cán bộ Công an phải có cái đầu lạnh, trái tim nóng và đôi bàn tay sạch.”
Đối với lịch sử, Felix Edmundovich Dzerzhinsky không chỉ là người sáng lập cơ quan an ninh Xô-viết đầu tiên. Ông còn là hiện thân của lớp người cách mạng thế hệ đầu, những con người chấp nhận hy sinh tự do, sức khỏe và cả cuộc đời cho một lý tưởng mà họ tin tưởng tuyệt đối. Chính điều đó đã khiến tên tuổi “Hiệp sĩ của Cách mạng” và “Felix sắt thép” vượt ra ngoài khuôn khổ một chức danh hay một cơ quan, để trở thành biểu tượng của ý chí, kỷ luật và tinh thần phụng sự không mệt mỏi đối với sự nghiệp cách mạng.
Nguyễn Đăng Song