Giữa lúc những bức điện chiến thắng từ Quảng Ninh dồn dập đổ về Tổng cục Bưu điện vào cuối chiều 5/8/1964, điện báo viên Phạm Thị Minh Thông chỉ mong nhận được một tin duy nhất: chồng mình còn bình an. Cuộc gọi đến Bộ Tư lệnh Hải quân đã mang đến niềm hạnh phúc không ngờ khi chị biết Trung úy Lê Văn Chừng, chồng chị, chính là người thuyền trưởng dũng cảm chỉ huy tàu săn ngầm S.225 bắn rơi chiếc máy bay Mỹ đầu tiên trên bầu trời miền Bắc.
Người lái con tàu sắt đầu tiên của Hải quân Nhân dân Việt Nam
Mang trong mình bản lĩnh của người lính từng đi qua ba cuộc chiến, Đại tá Lê Văn Chừng (hiện sống tại thôn Đan Tảo, xã Sóc Sơn, Hà Nội) là một nhân chứng sống của những năm tháng hào hùng trong lịch sử dân tộc. Từ chiến trường Điện Biên Phủ đến cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cuộc đời binh nghiệp của ông gắn liền với những dấu mốc quan trọng trong quá trình xây dựng và trưởng thành của Hải quân Nhân dân Việt Nam.
Năm 1955, khi đất nước vừa giành được hòa bình ở miền Bắc, ông được cử sang Trung Quốc đào tạo chuyên ngành hải quân. Sau hơn một năm học tập và rèn luyện, ông trở thành người điều khiển con tàu sắt đầu tiên của Hải quân Nhân dân Việt Nam, đánh dấu bước chuyển mình từ lực lượng hải quân non trẻ sang hiện đại hóa.
Đầu năm 1960, sau khi kết hôn với bà Phạm Thị Minh Thông, ông lại gác tình riêng để tiếp tục lên đường làm nhiệm vụ. Được cử sang Liên Xô học tập tại Học viện Hải quân Leningrad, ông trải qua chương trình đào tạo chuyên sâu và trở thành thuyền trưởng tàu săn ngầm. Trở về nước, ông trực tiếp chỉ huy lực lượng làm nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền biển, đảo, sẵn sàng đối mặt với những thử thách khốc liệt trong giai đoạn căng thẳng nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ.
Không để Tổ quốc bị bất ngờ
Đầu năm 1964, cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn đặc biệt căng thẳng. Sau những thất bại liên tiếp trên chiến trường miền Nam, Mỹ quyết định mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc bằng không quân và hải quân. Từ tháng 3/1964, các tàu khu trục Mỹ liên tục tuần tiễu dọc ven biển miền Bắc, hậu thuẫn cho hải quân ngụy quyền Sài Gòn tăng cường đánh phá các đảo và khu dân cư ven biển Khu 4.
Căng thẳng lên đến đỉnh điểm vào ngày 31/7/1964, khi tàu khu trục USS Maddox xâm nhập sâu vào vùng biển Quảng Bình để trinh sát, thu thập tình báo và thăm dò phản ứng của lực lượng Hải quân Nhân dân Việt Nam. Chỉ ít ngày sau, Mỹ dựng lên cái gọi là “Sự kiện Vịnh Bắc Bộ” vào các ngày 2 và 4/8/1964, tạo cớ để phát động cuộc chiến tranh phá hoại bằng không quân đối với miền Bắc.
Trước những động thái leo thang của đối phương, lực lượng vũ trang nhân dân, đặc biệt là Hải quân Nhân dân Việt Nam, đã sớm nhận diện âm mưu và chủ động chuẩn bị phương án đối phó. Hơn nửa thế kỷ sau, nhớ lại thời khắc lịch sử ấy, Đại tá Lê Văn Chừng vẫn khẳng định với giọng nói dứt khoát:
“Đó là sự tính toán rất kỹ cho việc leo thang mở rộng chiến tranh ra miền Bắc của đế quốc Mỹ. Nhưng chúng đã nhầm. Lực lượng vũ trang, trong đó có bộ đội Hải quân chúng tôi đã ở trạng thái sẵn sàng chiến đấu rất cao với tinh thần quyết tâm không để Tổ quốc bị bất ngờ ngay từ đầu tháng 7-1964.”
Theo ông, ngay từ đầu tháng 7/1964, các đơn vị hải quân đã được đặt trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao nhất. Từ sở chỉ huy đến các biên đội tàu, mọi phương án tác chiến đều được luyện tập kỹ lưỡng; hệ thống thông tin liên lạc được duy trì thông suốt ngày đêm; lực lượng tuần tra, canh trực trên biển được tăng cường. Trong cuộc đối đầu với hải quân sở hữu vũ khí và trang bị hiện đại bậc nhất thế giới, những người lính biển Việt Nam vẫn giữ vững bản lĩnh, bình tĩnh phán đoán tình hình và kiên quyết bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc.
Tinh thần “không để Tổ quốc bị bất ngờ” không chỉ là một mệnh lệnh chiến đấu, mà còn trở thành phương châm hành động của toàn lực lượng Hải quân trong những ngày trước khi cuộc đụng đầu lịch sử trên Vịnh Bắc Bộ chính thức diễn ra. Đây cũng là nền tảng quan trọng để quân và dân miền Bắc giành thắng lợi ngay trong trận đầu đánh trả không quân, hải quân Mỹ tháng 8/1964.
Quần nhau với bầy “ó biển”
Sáng 5-8-1964, không quân và hải quân Mỹ đồng loạt mở cuộc tập kích quy mô lớn vào miền Bắc. Hàng trăm lượt máy bay xuất kích, ném bom các căn cứ quân sự từ sông Gianh (Quảng Bình), Nghệ An, Thanh Hóa đến Hải Phòng, Quảng Ninh với ý đồ giáng đòn phủ đầu, tiêu diệt lực lượng hải quân còn non trẻ của Việt Nam ngay tại các bến đậu.
Tại vùng biển Quảng Ninh, tàu săn ngầm S.225 do Thuyền trưởng Lê Văn Chừng chỉ huy đang làm nhiệm vụ trực chiến. Đây vốn là tàu chuyên săn ngầm, không được thiết kế để tác chiến phòng không. Vũ khí trên tàu chỉ gồm hai khẩu pháo 25 mm cùng các trang bị chống tàu ngầm như máy định vị thủy âm và giàn thả bom chìm.
Tương quan lực lượng hết sức chênh lệch, nhưng người thuyền trưởng từng kinh qua chiến trường Điện Biên Phủ không hề nao núng. Từ kinh nghiệm chiến đấu trên bộ, ông rút ra bài học về cơ động, hiệp đồng và tận dụng địa hình để hạn chế ưu thế hỏa lực của đối phương, rồi linh hoạt vận dụng vào trận đánh trên biển.
Đến khoảng 14 giờ, sau nhiều giờ căng mình chờ đợi, còi báo động vang lên khắp vịnh Hạ Long. Lợi dụng địa hình và độ cao thấp để tránh radar, nhiều tốp máy bay Mỹ bất ngờ ập tới, ném bom dữ dội vào đội hình tàu chiến của ta. Trong tình thế hiểm nghèo, Thuyền trưởng Lê Văn Chừng ra lệnh dứt khoát: “Chặt dây neo! Cho tàu cơ động ra Cửa Lục!” Đó là một quyết định đầy bản lĩnh. Rời nơi neo đậu để lao ra vùng biển trống đồng nghĩa với việc tàu S.225 trở thành mục tiêu trực diện của máy bay Mỹ. Nhưng đổi lại, con tàu sẽ thu hút hỏa lực đối phương, tạo điều kiện bảo vệ các tàu chiến khác và hàng chục tàu cá của ngư dân đang mắc kẹt trong khu vực.
Đúng như dự đoán, sau đợt oanh kích đầu tiên, một tốp tám máy bay Mỹ quay trở lại từ hướng Hoành Bồ. Phát hiện chiếc S.225 đang cơ động ngoài biển, cả đội hình lập tức chuyển hướng, bổ nhào tấn công. Giữa biển lửa, Thuyền trưởng Lê Văn Chừng vẫn bình tĩnh đứng trên đài chỉ huy. Ông liên tục điều khiển tàu tăng tốc, cơ động theo hình zích-zắc để tránh bom, đồng thời theo dõi từng đường bay của đối phương, chỉ thị mục tiêu cho pháo thủ Bùi Mạnh Hùng.
Khắp vùng biển Hạ Long, cuộc chiến diễn ra quyết liệt. Các tàu thuộc Đoàn 130 đồng loạt nổ súng chi viện. Từ Bãi Cháy, Hòn Gai đến các trận địa pháo cao xạ trên bờ, hàng nghìn viên đạn phòng không đan thành lưới lửa dày đặc, khống chế bầu trời.
Từ độ cao khoảng 3.000 m, một chiếc máy bay Mỹ bất ngờ bổ nhào theo góc khoảng 30 độ, lao thẳng vào mạn phải tàu S.225. Thuyền trưởng Lê Văn Chừng bình tĩnh hô lớn: “Các khẩu đội chú ý, đón đánh chiếc bổ nhào!” Khi pháo thủ báo cáo đã khóa được mục tiêu, ông dứt khoát ra lệnh: “Bắn!” Khẩu pháo 25 mm trên tàu khai hỏa. Những loạt đạn đỏ rực xé toạc bầu trời, găm trúng chiếc máy bay đang lao xuống. Trên khắp mặt biển vịnh Hạ Long, tiếng reo hò của bộ đội và nhân dân vang dội: “Cháy rồi! Cháy rồi!”. Chiếc máy bay trúng đòn hiểm của tàu săn ngầm S.225 chỉ gượng bay thêm được một đoạn ngắn về hướng vịnh Bái Tử Long rồi lao đầu xuống biển sâu. Tên trung úy phi công Everett Alvarez nhảy dù rơi xuống nước, nhanh chóng bị quân và dân ta vây bắt sống, trở thành phi công Mỹ đầu tiên bị bắt giữ trong chiến tranh phá hoại miền Bắc. Trận đối đầu nghẹt thở ấy đã viết nên một trang sử vàng chói lọi, khẳng định ý chí kiên cường và nghệ thuật quân sự tài tình của Hải quân nhân dân Việt Nam anh hùng. Chứng kiến cảnh tượng khủng khiếp đó, 7 con ‘ó biển” còn lại kinh hồn bạt vía, lập tức hủy bỏ loạt oanh kích, kéo đuôi tháo chạy hỗn loạn…
Chiến công của tàu săn ngầm S.225 không chỉ góp phần bẻ gãy cuộc tập kích ngày 5/8/1964 mà còn ghi dấu mốc đặc biệt trong lịch sử Hải quân Nhân dân Việt Nam: bắn rơi chiếc máy bay Mỹ đầu tiên trên bầu trời miền Bắc, khẳng định bản lĩnh, trí tuệ và nghệ thuật tác chiến của lực lượng hải quân trong trận đầu đối đầu với không quân, hải quân Mỹ.
Khúc vĩ thanh trên mặt biển bình yên
Khi những tiếng gầm rú cuối cùng của máy bay Mỹ khuất dần nơi chân trời, mặt biển vịnh Hạ Long dần trở lại vẻ bình yên. Chỉ đến lúc ấy, các cán bộ, chiến sĩ trên tàu săn ngầm S.225 mới có thời gian nhìn lại con tàu vừa bước ra từ trận chiến ác liệt. Thân tàu chi chít vết đạn, nhiều mảng thép bị xuyên thủng. Ngay tại vị trí chỉ huy, một đầu đạn của đối phương găm xuyên vào cabin buồng lái, chỉ cách Thuyền trưởng Lê Văn Chừng trong gang tấc. May mắn, ông và toàn bộ thủy thủ đoàn vẫn an toàn để tiếp tục chiến đấu.
Niềm vui chiến thắng càng thêm trọn vẹn khi ngay trong đêm 5/8/1964, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đến thăm, động viên và biểu dương cán bộ, chiến sĩ tàu S.225. Sáng hôm sau, ngay trên boong tàu còn vương mùi khói súng, lễ trao thưởng được tổ chức trong không khí trang trọng. Tập thể tàu S.225 và Thuyền trưởng Lê Văn Chừng được tặng Huân chương Chiến công hạng Ba; pháo thủ Bùi Mạnh Hùng được trao Huân chương Chiến công hạng Nhì vì thành tích trực tiếp bắn rơi máy bay Mỹ đầu tiên trên bầu trời miền Bắc. Những phần thưởng ấy là sự ghi nhận xứng đáng đối với bản lĩnh, trí tuệ và tinh thần chiến đấu quả cảm của những người lính Hải quân trong trận đầu đối đầu với không quân, hải quân Mỹ.
Mùa xuân năm 1975, khi đất nước thống nhất, Đại tá Lê Văn Chừng lại tiếp tục cuộc đời binh nghiệp. Ông được điều động vào Thành phố Hồ Chí Minh, công tác tại Cục Tác chiến tiền phương thuộc Bộ Tổng Tham mưu, đặt tại sân bay Tân Sơn Nhất. Những năm 1979-1985, ông tiếp tục làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia, cùng Quân tình nguyện Việt Nam giúp nhân dân nước bạn đánh đổ chế độ diệt chủng Khmer Đỏ và ổn định đất nước.
Năm 1983, sau khi hoàn thành nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia, Đại tá Lê Văn Chừng được cử trở lại Học viện Hải quân Leningrad (Liên Xô) để học tập, bồi dưỡng nghiệp vụ. Đến giai đoạn 1988-1989, trước những diễn biến phức tạp trên Biển Đông, ông đảm nhiệm cương vị Phó Trưởng ban Xây dựng nhà giàn DK1 trên thềm lục địa phía Nam. Những nhà giàn DK1 được dựng lên giữa sóng gió không chỉ là điểm tựa cho lực lượng làm nhiệm vụ trên biển, mà còn là biểu tượng khẳng định chủ quyền thiêng liêng của Việt Nam trên thềm lục địa phía Nam.
Hơn ba thập niên quân ngũ, cuộc đời Đại tá Lê Văn Chừng gắn với nhiều dấu mốc quan trọng của lịch sử dân tộc: từ chiến trường Điện Biên Phủ, hành trình xây dựng những con tàu đầu tiên của Hải quân Nhân dân Việt Nam, trận đầu đánh thắng không quân Mỹ trên bầu trời miền Bắc, đến nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia và công cuộc xây dựng nhà giàn DK1 giữa trùng khơi. Mỗi chặng đường đều ghi dấu bản lĩnh và sự cống hiến của một người lính luôn có mặt ở những nơi Tổ quốc cần.
Hôm nay, ở tuổi xế chiều, người thuyền trưởng năm nào trở về cuộc sống bình dị bên gia đình tại Sóc Sơn (Hà Nội). Thế nhưng, ký ức về trận đánh ngày 5/8/1964 và hình ảnh người chỉ huy quả cảm trên tàu săn ngầm S.225 vẫn còn nguyên giá trị trong lịch sử Hải quân Nhân dân Việt Nam. Cuộc đời binh nghiệp của ông không chỉ là hành trình cống hiến của một người lính “ba thời kỳ”, mà còn là biểu tượng của tinh thần sẵn sàng chiến đấu, bản lĩnh và lòng trung thành tuyệt đối với Tổ quốc. Đó cũng là di sản tinh thần được trao lại cho các thế hệ cán bộ, chiến sĩ hôm nay trong hành trình gìn giữ chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của đất nước.
Ngô Văn Học