Cho đến hôm nay, ký ức về người cha liệt sĩ vẫn vẹn nguyên trong tâm khảm ông Nguyễn Ích Quyết (xã Trung Giã, Hà Nội). Cha ông, liệt sĩ Nguyễn Ích Giáp, là một người thợ lò rèn giàu lòng yêu nước, sớm giác ngộ cách mạng. Ông từng hai lần dũng cảm cứu Tổng Bí thư Trường Chinh cùng nhiều cán bộ Trung ương, trước khi anh dũng hy sinh ngay trước thềm ngày Độc lập 2/9/1945.
Cả nhà quyết chí đi theo cách mạng
“Cha mất khi tôi mới tròn 5 tháng tuổi. Được mẹ và ông bà nội hết lòng yêu thương, chăm sóc, nhưng cho đến tận bây giờ, tôi vẫn thèm được một lần gọi hai tiếng ‘Cha ơi!’. Vì lẽ đó, tôi luôn tự nhủ phải đi tìm hình bóng cha…”. Đó là lời tâm sự nghẹn ngào của ông Nguyễn Ích Quyết khi nhắc về người cha kính yêu, liệt sĩ Nguyễn Ích Giáp (sinh năm 1919). Qua lời kể của ông nội, Nguyễn Ích Hạp, ông Quyết được biết gia đình mình có nghề lò rèn gia truyền, quê gốc ở thôn Thúy Hội, xã Tân Hội, huyện Đan Phượng, tỉnh Hà Tây cũ (nay thuộc xã Ô Diên, Hà Nội).
Nghề lò rèn từng là kế sinh nhai, là “phao cứu sinh” của cả gia đình. Để mưu sinh, họ phải nhiều lần bôn ba, tìm đến những vùng đất mới. Đầu những năm 1940, ông Nguyễn Ích Hạp đưa cả nhà đến xóm Đá, làng Vân Xuyên, tổng Hoàng Vân, huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang (nay thuộc xã Hoàng Vân, tỉnh Bắc Ninh), mở lò rèn làm ăn. Gia đình ở nhờ nhà cụ Thống.
Chính tại căn nhà nghèo ấy, một bước ngoặt lớn đã đến với gia đình. Một cán bộ cách mạng tìm đến, ân cần tuyên truyền, giác ngộ và chỉ ra con đường đấu tranh giành độc lập: “Làm cách mạng đánh đuổi phát xít, giành độc lập, dân ta mới có cuộc sống ấm no, hạnh phúc”.
Những lời nói giản dị mà thấm thía ấy như luồng ánh sáng soi rọi vào tâm tư những người lao động nghèo. Nhận ra con đường cách mạng là con đường giành lại độc lập, tự do cho dân tộc và cuộc sống tốt đẹp hơn cho nhân dân, ông Nguyễn Ích Hạp quyết định vận động cả gia đình đồng lòng đi theo cách mạng.
Quyết định ấy đã làm thay đổi số phận của cả gia đình. Nhiều năm sau, khi đất nước hoàn toàn giành được độc lập, gia đình mới vỡ òa khi biết người cán bộ từng đến căn nhà nghèo năm xưa, gieo những hạt giống cách mạng vào lòng họ, chính là Tổng Bí thư Trường Chinh.
Tác giả (bên phải) và ông Nguyễn Ích Quyết, con trai liệt sỹ Nguyễn Ích Giáp.
ATK II – “Thế trận lòng dân” vững chắc
Theo lời kể của ông nội, đầu năm 1943, Ban Thường vụ Trung ương Đảng tiến hành xây dựng An toàn khu II (ATK II) trên địa bàn các xã giáp ranh của ba huyện Hiệp Hòa (Bắc Giang cũ), Phổ Yên và Phú Bình (Thái Nguyên). Với vị trí chiến lược quan trọng, ATK II – Hiệp Hòa đã góp phần vào thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đồng thời trở thành một “địa chỉ đỏ” gắn với hoạt động cách mạng của Đảng và lưu giữ những ký ức đặc biệt của dân tộc.
Ngày ấy, xóm Đá, làng Vân Xuyên có 37 hộ thì 33 hộ có cán bộ cách mạng đến đi lại, ăn ở, đặt cơ quan, tổ chức lớp huấn luyện và hội họp. Nhiều người dân bị thực dân Pháp bắt, tù đày, tra tấn dã man nhưng vẫn kiên quyết giữ bí mật, không khai báo. Từ xóm Đá, phong trào cách mạng lan rộng ra cả tổng Hoàng Vân, nhiều làng xã của huyện Hiệp Hòa và các vùng lân cận như Kha Sơn Hạ, Kha Sơn Thượng (huyện Phú Bình), Tiên Thù, Thù Dương (huyện Phổ Yên, Thái Nguyên).
Qua những đợt khủng bố, đàn áp của thực dân Pháp, phong trào cách mạng có lúc chịu tổn thất nặng nề, nhưng không vì thế mà bị dập tắt. Trái lại, cơ sở cách mạng vẫn được giữ vững, từng bước khôi phục và phát triển.
Cuối năm 1942, Trung ương tổ chức một lớp huấn luyện chính trị tại xóm Đá, làng Vân Xuyên, tổng Hoàng Vân, do Tổng Bí thư Trường Chinh trực tiếp giảng bài. Sự kiện ấy cho thấy vị trí đặc biệt của vùng đất này trong quá trình xây dựng cơ sở cách mạng.
ATK II không chỉ có ý nghĩa chiến lược về địa lý mà còn hình thành một thế trận chính trị đặc biệt với “thế trận lòng dân” vững chắc. Chính sự che chở, đùm bọc và lòng trung thành của người dân đã tạo nên chỗ dựa quan trọng cho cán bộ cách mạng hoạt động, góp phần bảo vệ và phát triển phong trào trong những năm tháng đầy cam go trước ngày Tổng khởi nghĩa.
Người thợ lò rèn hai lần cứu sống Tổng Bí thư Trường Chinh
Hành trình đi tìm hình bóng người cha đã đưa ông Nguyễn Ích Quyết trở lại xóm Đá, làng Vân Xuyên, nơi cha ông, liệt sĩ Nguyễn Ích Giáp, từng hoạt động cách mạng. Tại đây, ông gặp lại bác Thang Vy, người đồng đội tự vệ năm xưa của cha. Nhắc về người đồng chí, ánh mắt người cựu binh ánh lên niềm tự hào: “Anh Giáp trắng trẻo, đẹp trai mà xông xáo lắm. Từ rải truyền đơn, nuôi giấu cán bộ đến trừ gian diệt ác, việc gì anh cũng chẳng nề hà. Anh rèn dao kiếm giỏi có tiếng, hàng trăm vũ khí sắc bén do tay anh làm ra nay vẫn được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên”.
Lần đầu tiên, cuộc giải cứu diễn ra ngay trên mảnh đất Vân Xuyên. Cụ Thống vẫn không quên sự gan dạ hiếm có của người thợ rèn, buột miệng thốt lên: “Người đâu mà gan như cóc tía!”. Hôm ấy, thực dân Pháp bất ngờ mở một cuộc càn quét dữ dội nhằm lùng bắt cán bộ. Trong tình thế ngàn cân treo sợi tóc, ông Giáp nhanh trí đưa đồng chí Trường Chinh băng ra bến sông để thoát hiểm, rồi lập tức quay về lò rèn, tiếp tục thổi lửa, quai búa như không có chuyện gì xảy ra.
Quân địch lăm lăm súng ống ập vào, bao vây lò rèn. Ông Giáp vẫn giữ vẻ mặt bình thản. Tiếng búa nện xuống đe đều đặn, chính xác; nét mặt không hề biến sắc. Sự ung dung, bình tĩnh của người thợ rèn khiến quân địch không khỏi nghi ngờ nhưng không tìm thấy bất cứ chứng cứ nào. Cuối cùng, chúng đành hậm hực rút lui. Nhờ sự mưu trí và gan dạ ấy, đồng chí Trường Chinh đã kịp thời vượt sông, thoát khỏi vòng vây.
Lần giải cứu thứ hai diễn ra trên đất Phổ Yên, Thái Nguyên. Khi ấy, Nguyễn Ích Giáp là một trong ba đảng viên đầu tiên của huyện, đồng thời giữ chức Trung đội trưởng tự vệ xã Tiên Phong.
Đêm 13/3/1945, khi lửa lò rèn đang rực đỏ, ông nhận được tin quân địch tổ chức một cuộc bao vây quy mô lớn nhằm bắt sống Tổng Bí thư Trường Chinh. Không một chút chần chừ, ông buông búa, rời lò rèn, cấp tốc tập hợp đội tự vệ và phân công lực lượng hộ tống đồng chí Trường Chinh rời khỏi vùng nguy hiểm. Còn mình, ông dẫn số chiến sĩ còn lại trực tiếp chặn bước tiến của quân địch.
Đó là thời khắc thử thách ý chí và bản lĩnh của người chỉ huy. Địch đông, vũ khí hiện đại; lực lượng ta mỏng, súng đạn thô sơ. Vòng vây ngày càng siết chặt, tiếng quân địch mỗi lúc một gần. Nhằm bảo toàn lực lượng cho cách mạng, Trung đội trưởng Nguyễn Ích Giáp ra lệnh rút lui. Thấy đồng đội còn chần chừ, ông dứt khoát nói: “Tôi là đội trưởng, các đồng chí phải phục tùng! Đừng lo cho tôi, hẹn gặp lại!”.
Nói rồi, ông quay người, lao về phía mũi súng quân thù, chủ động đánh lạc hướng để đồng đội có cơ hội thoát thân. Kiệt sức, ông bị địch bắt tại một vườn sắn.
Sự hy sinh của người chiến sĩ kiên trung sau đó được cụ Lý Chất, người làm việc cho cách mạng lúc bấy giờ, trực tiếp chứng kiến và kể lại. Biết ông là Trung đội trưởng tự vệ, quân địch dùng đủ mọi cực hình tra tấn, hòng buộc ông khai ra nơi ẩn náu của Tổng Bí thư Trường Chinh. Nhưng trước những đòn roi tàn bạo, ông Giáp vẫn không hé răng nửa lời. Ông chỉ lặng lẽ nhìn thẳng vào mặt kẻ thù bằng ánh mắt căm hờn, bất khuất.
Không khuất phục được ý chí sắt đá của người chiến sĩ, quân địch đã chém đầu ông tại chợ Chã khi ông mới 26 tuổi. Người dân địa phương vô cùng thương tiếc, nhặt nhạnh thi thể và chôn cất ông vẹn toàn.
Hai lần đối mặt với hiểm nguy để bảo vệ cán bộ cấp cao của Đảng, cản bước quân thù, tạo điều kiện cho đồng đội rút lui an toàn, Nguyễn Ích Giáp đã lựa chọn sự an nguy của cách mạng thay cho tính mạng của bản thân. Sự hy sinh ở tuổi 26 khép lại cuộc đời ngắn ngủi của người thợ lò rèn, nhưng tinh thần quả cảm, lòng trung thành và ý chí bất khuất của ông vẫn còn được nhắc nhớ như một phần ký ức không thể phai mờ về những người dân đã âm thầm góp sức làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Sống anh dũng, chết vẻ vang, sự hy sinh của người thợ lò rèn Nguyễn Ích Giáp đã trở thành biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Tấm lòng kiên trung và tinh thần bất khuất của ông sống mãi trong lòng Đảng, Nhà nước và nhân dân. Sau ngày đất nước giành độc lập, mỗi lần trở lại thăm căn cứ địa cách mạng, Tổng Bí thư Trường Chinh đều bùi ngùi hỏi thăm gia đình người đồng chí có biệt danh “Lò rào”, người thợ rèn mưu trí, người chỉ huy du kích dũng cảm năm xưa.
Sự tri ân ấy không chỉ là niềm xúc động đối với gia đình mà còn trở thành niềm tự hào của các thế hệ hôm nay. Năm 1962, ông Nguyễn Ích Hạp được về Thủ đô, vinh dự chụp ảnh cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và dự lễ Quốc khánh 2/9 tại Quảng trường Ba Đình lịch sử.
Người thợ lò rèn đã ngã xuống khi đất nước còn chưa kịp bước vào ngày độc lập. Nhưng từ sự hy sinh ấy, một hình bóng đã trở thành ký ức; một cuộc đời ngắn ngủi đã hóa thành biểu tượng của lòng trung thành, sự quả cảm và tinh thần sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Tên tuổi, hình bóng và tinh thần bất khuất của liệt sĩ Nguyễn Ích Giáp sẽ còn được lưu giữ trong ký ức của gia đình, quê hương và non sông đất nước./.
Ngô Văn Học/ Ghi theo lời kể của ông Nguyễn Ích Quyết, (con trai liệt sĩ Nguyễn Ích Giáp).