Mạng xã hội mở rộng không gian để người dân tiếp cận thông tin, bày tỏ chính kiến và tham gia các vấn đề xã hội. Nhưng khả năng lan truyền nhanh và tạo hiệu ứng đám đông cũng có thể bị các thế lực phản động lợi dụng để dẫn dắt cảm xúc, khuếch đại thông tin chưa kiểm chứng, gây sức ép lên truyền thông và cơ quan nhà nước. Vấn đề không phải phủ nhận những câu hỏi chính đáng của người dân, mà là phân biệt sự thật với suy diễn, phản biện với kích động và quyền biểu đạt với hành vi lợi dụng mạng xã hội để tác động vào nhận thức xã hội.
Từ yêu cầu minh bạch đến chính trị hóa vụ việc
Một xã hội pháp quyền cần lắng nghe những câu hỏi chính đáng của nhân dân: Vì sao sau thời gian dài chưa có thông tin mới? Vụ việc đang được giải quyết ở giai đoạn nào? Cơ quan nào có thẩm quyền và khi nào có thể công bố kết quả? Nếu có thông tin thuộc phạm vi được phép công khai, việc cơ quan chức năng chủ động cung cấp sẽ góp phần thu hẹp khoảng trống thông tin, hạn chế tin đồn và suy diễn.
Tuy nhiên, từ câu hỏi “vì sao chưa thấy kết quả?” đến kết luận “có bao che” là một khoảng cách rất lớn. Một số nội dung trên mạng sử dụng chuỗi câu hỏi để dẫn người đọc tới một đáp án định sẵn: chưa công bố đồng nghĩa với che giấu; chưa khởi tố đồng nghĩa với có can thiệp; người có vị trí xã hội đồng nghĩa với khả năng tác động đến cơ quan điều tra. Đó là sự chuyển đổi từ nghi vấn sang quy kết mà thiếu bước chứng minh. Một kết luận pháp lý chỉ có giá trị khi được xác lập bằng chứng cứ và đúng trình tự, không thể hình thành từ việc nhiều tài khoản cùng lặp lại một cáo buộc.
Một thủ pháp khác là đặt vụ việc bên cạnh tranh luận về rapper MCK và việc gỡ một số sản phẩm âm nhạc có ngôn từ không phù hợp để tạo cảm giác về sự bất bình đẳng trong xử lý. So sánh các vụ việc là quyền của người dân, nhưng để từ đó kết luận có “vùng cấm” thì phải chứng minh các vụ việc có cùng tính chất pháp lý, căn cứ xử lý và điều kiện thực tế. Nếu không, sự so sánh chỉ tạo hiệu ứng cảm xúc, chưa đủ cơ sở cho một kết luận. Đây cũng là cách một sự kiện mới có thể trở thành “điểm kích hoạt”, khơi lại một câu chuyện cũ.
Đáng lưu ý hơn là khi một vấn đề pháp lý bị kéo sang các khái niệm như “bao che quyền lực”, “vùng cấm”, “khủng hoảng niềm tin” hoặc phủ định hiệu lực của hệ thống tư pháp. Khi đó, trọng tâm tranh luận đã chuyển từ yêu cầu làm rõ vụ việc sang tác động vào niềm tin đối với các thiết chế. Có thể nhận diện chuỗi vận động này là: Vụ việc → Khoảng trống thông tin → Nghi vấn → Suy diễn → Quy kết → Chính trị hóa → Gây sức ép lên thiết chế. Đáng chú ý, quá trình này có thể bị các thế lực phản động lợi dụng để dẫn dắt dư luận, khai thác tâm lý của giới trẻ, tạo hiệu ứng đám đông và gây sức ép lên chính quy. Vì vậy, cần tỉnh táo nhận diện phương thức dẫn dắt, đồng thời phân biệt rõ những yêu cầu chính đáng của người dân với các hoạt động lợi dụng mạng xã hội để tác động, gây sức ép lên các thiết chế.
Dẫn dắt giới trẻ và gây sức ép lên báo chí, truyền thông
Một điểm đáng chú ý trong các nội dung lan truyền là việc sử dụng những hình ảnh như “Gen Z đòi công lý”, “Gen Z không bỏ cuộc” hoặc các khẩu hiệu tương tự để xây dựng một bản sắc thế hệ. Không thể đồng nhất toàn bộ Gen Z với những khẩu hiệu trên mạng. Nhiều người trẻ có thể tham gia đơn giản vì thương cảm nạn nhân hoặc mong muốn pháp luật được thực thi công bằng. Vấn đề nằm ở chỗ một số tài khoản xấu có thể khai thác tâm lý thế hệ để biến một vụ việc cụ thể thành “cuộc đấu tranh của cả một thế hệ”, từ đó tạo cảm giác người tham gia đang thực hiện một sứ mệnh xã hội đặc biệt.
Khi người trẻ được đặt vào vị trí “người đấu tranh cho công lý”, việc chia sẻ nội dung cùng chiều dễ được xem là biểu hiện của trách nhiệm, trong khi đặt câu hỏi về nguồn tin lại có thể bị coi là “bênh vực quyền lực”. Đây là cơ chế phân cực nhận thức cần cảnh giác. Một người có thể thương cảm nạn nhân nhưng vẫn phải kiểm chứng thông tin; có thể yêu cầu minh bạch nhưng không tự đưa ra bản án; có thể phản biện quyết liệt nhưng vẫn phải tôn trọng pháp luật. Bản lĩnh của người trẻ trên không gian mạng không nằm ở việc nói lớn hơn người khác, mà ở khả năng phân biệt sự thật, suy diễn và những nội dung có dấu hiệu dẫn dắt nhận thức.
Một thủ pháp khác là sử dụng lượng tương tác để gây sức ép với báo chí. Việc liên tục gắn thẻ các cơ quan truyền thông, người nổi tiếng, kêu gọi đưa vụ việc lên xu hướng hoặc yêu cầu đưa tin theo hướng đang lan truyền trên mạng có thể tạo tác động đến chương trình thông tin. Báo chí có trách nhiệm lắng nghe dư luận, nhưng không thể lấy lượng bình luận thay cho kiểm chứng. Nếu một chiến dịch tạo ra lượng tương tác lớn rồi dùng chính lượng tương tác đó làm “bằng chứng” rằng báo chí phải đưa tin, người tạo xu hướng có thể từng bước tác động đến chương trình nghị sự truyền thông.
Đây là điều cần đặc biệt lưu ý đối với báo chí cách mạng. Báo chí phải phản ánh đời sống xã hội nhưng không để thuật toán quyết định sự thật; phải lắng nghe người dân nhưng không để đám đông mạng thay thế quy trình nghiệp vụ; phải đấu tranh với thông tin sai nhưng không trở thành kênh tiếp tục phát tán thông tin chưa kiểm chứng. Khi truyền thông chính thống giữ vững nguyên tắc xác minh, những chiến dịch gây sức ép bằng tương tác sẽ khó biến thành áp lực buộc báo chí hành động theo kịch bản của người tạo xu hướng.
Biến nghi vấn thành kết luận – thay thế pháp luật bằng “tòa án mạng”
Các nội dung lan truyền trên không gian mạng có thể bao gồm những cáo buộc chưa được xác minh về tình trạng của người điều khiển phương tiện, diễn biến vụ việc hoặc khả năng có sự can thiệp, bảo kê. Những nội dung này cần được phân biệt rõ với thông tin chính thức. Một cáo buộc, dù được đăng bởi tài khoản có đông người theo dõi, vẫn chỉ là cáo buộc nếu chưa có chứng cứ xác minh. Đặc biệt với những vụ việc nhạy cảm, nguyên tắc này càng cần được tôn trọng, bởi thông tin sai có thể làm tổn hại danh dự cá nhân, gây hoang mang và làm lệch nhận thức cộng đồng.
Một hiện tượng khác là tạo “ảo giác đồng thuận”. Một số trang như: Luật Khoa tạp chí, RFA tiếng Việt, Chân trời mới media, Việt Tân, Bàn tròn chính trị… liên tục phát tán nội dung trên Threads, Facebook, X hoặc Reddit, khiến hàng nghìn tài khoản cùng sao chép một thông tin chưa được kiểm chứng, tạo cảm giác có hàng nghìn nguồn độc lập cùng xác nhận. Tuy nhiên, một thông tin chưa được xác minh dù được sao chép thành hàng nghìn bản vẫn không trở thành sự thật. Trong khi đó, thuật toán có thể tiếp tục phân phối những nội dung phù hợp với hành vi tương tác của người dùng, từ đó củng cố cảm giác rằng một nhận định cá nhân đã trở thành quan điểm phổ biến của xã hội.
Trong một Nhà nước pháp quyền, trách nhiệm pháp lý phải được xác định bằng chứng cứ, trình tự và thẩm quyền. Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14 và Nghị định số 147/2024/NĐ-CP tạo khuôn khổ pháp lý cho hoạt động trên không gian mạng, trong đó có các yêu cầu liên quan đến thông tin trên môi trường số. Không gian mạng vì vậy không phải “vùng vô pháp”, nơi mỗi người có thể tùy ý biến suy đoán thành sự thật hoặc dùng sức mạnh đám đông thay thế trình tự pháp luật.
Bảo vệ pháp luật cũng chính là bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân. Người dân có quyền hỏi, kiến nghị, phản ánh và yêu cầu cơ quan có thẩm quyền giải quyết những vấn đề mình quan tâm. Nhưng không ai có quyền nhân danh “công lý mạng” để tự xác định tội trạng của người khác. Không một lập luận nào thay thế được chứng cứ; không một chiến dịch trên mạng xã hội thay thế được cơ quan tiến hành tố tụng; và không một “tòa án mạng” nào có thể thay thế Nhà nước trong việc xác định trách nhiệm pháp lý. Phản biện cái sai, vì vậy, phải trở về với sự thật, chứng cứ và pháp luật.
Giữ vững niềm tin – Chủ động cảnh giác và trách nhiệm của toàn dân trên không gian mạng
Mỗi người sử dụng mạng xã hội cần hình thành thói quen kiểm chứng trước khi chia sẻ, nhất là với những vụ việc dễ gây xúc động. Cần phân biệt thông tin đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận với ý kiến cá nhân, nhận định hay cáo buộc chưa có căn cứ. Một thông tin được nhiều tài khoản đồng loạt đăng lại không vì thế trở thành sự thật. Trước nội dung gây phẫn nộ, thương cảm hoặc tò mò, càng cần bình tĩnh kiểm tra nguồn, thời điểm, bằng chứng và đối chiếu với thông tin chính thống. Không chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng cũng là cách bảo vệ sự thật và cộng đồng.
Đối với người trẻ, cần cảnh giác với những thủ pháp khai thác tâm lý thế hệ, biến một vụ việc cụ thể thành “cuộc đấu tranh của cả một thế hệ”, rồi tạo áp lực phải lựa chọn giữa “đứng về phía công lý” và “im lặng trước cái sai”. Công lý không đồng nghĩa với tin vào mọi nội dung nhân danh công lý; phản biện không đồng nghĩa với quy kết; thương cảm nạn nhân không đồng nghĩa với quyền kết luận trách nhiệm của người khác khi chưa có căn cứ pháp lý. Người trẻ cần được khuyến khích bày tỏ chính kiến, đồng thời được trang bị tri thức pháp luật, kỹ năng kiểm chứng và khả năng nhận diện thao túng thông tin. Sử dụng mạng xã hội thành thạo là chưa đủ, mà còn cần sức đề kháng trước những nội dung được thiết kế để dẫn dắt cảm xúc.
Cũng cần chủ động nhận diện việc khai thác thuật toán để biến những hành động riêng lẻ thành chiến dịch tập thể: lặp từ khóa, tạo xu hướng, gắn thẻ cơ quan truyền thông, dựng biểu tượng, sử dụng hình ảnh gây xúc động và tạo cảm giác “ai cũng đang nói về vấn đề này”, từ đó gây sức ép lên báo chí hoặc cơ quan nhà nước. Đặc biệt, cần cảnh giác với quá trình từ một câu hỏi chính đáng đến nghi vấn, từ nghi vấn đến quy kết, từ quy kết đến chính trị hóa và cuối cùng là phủ định pháp luật hoặc làm suy giảm niềm tin vào các thiết chế. Nhận diện được quá trình này giúp người dùng mạng tránh trở thành mắt xích khuếch đại thông tin sai lệch hoặc vô tình tham gia vào một chiến dịch mà chưa hiểu đầy đủ mục đích.
Chủ động phòng ngừa thông tin xấu độc không có nghĩa là né tránh các vấn đề xã hội hay phủ nhận những câu hỏi chính đáng của nhân dân. Trái lại, củng cố niềm tin phải bắt đầu từ tôn trọng sự thật, lắng nghe nhân dân, thực hiện pháp luật nghiêm minh và chủ động cung cấp thông tin trong phạm vi pháp luật cho phép. Báo chí cần giữ vững nguyên tắc xác minh, không chạy theo thuật toán; cơ quan chức năng cần kịp thời thông tin những nội dung có thể công khai; mỗi người dân cần có trách nhiệm với thông tin mình phát tán. Bảo vệ sự thật, bảo vệ pháp luật, củng cố niềm tin xã hội và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng không phải nhiệm vụ của riêng lực lượng chuyên trách, mà là trách nhiệm của toàn dân.
Thế Nguyễn – Minh Văn
Tài liệu tham khảo
1. Quốc hội, Luật An ninh mạng số 24/2018/QH14, ngày 12/6/2018.
2. Chính phủ, Nghị định số 147/2024/NĐ-CP, ngày 9/11/2024 về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin trên mạng. (vanban.chinhphu.vn)
3. Các nội dung được đăng tải trên Threads, Facebook, X, Reddit và các nền tảng khác được sử dụng để nhận diện phương thức lan truyền, huy động và dẫn dắt dư luận, không sử dụng làm căn cứ thay thế kết luận pháp lý.
|4. Các tài liệu, quy định của Nhà nước về quyền và trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi tham gia môi trường mạng.
5, Tài liệu nghiệp vụ về tình hình thông tin trên không gian mạng được sử dụng làm cơ sở tham khảo để nhận diện các nhóm nội dung, phương thức huy động thuật toán và xu hướng chính trị hóa vụ việc.