Thế giới đang thay đổi nhanh chóng, từ công nghệ, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội đến thị trường lao động, đặt mỗi người trước yêu cầu phải thích ứng. Nhưng thích ứng không phải là chạy theo mọi thay đổi hay phản ứng thật nhanh trước mọi thông tin, mà là biết điều gì cần tiếp nhận, kiểm chứng đúng – sai và lựa chọn cách hành động phù hợp. Trong thời đại số, năng lực thích ứng không nằm ở phản ứng nhanh nhất, mà ở phản ứng đúng nhất, một phẩm chất ngày càng quan trọng của công dân thế kỷ XXI.
Thế giới thay đổi nhanh: Con người phải thay đổi như thế nào?
Thế giới hôm nay không chỉ thay đổi theo từng năm mà có thể theo từng tháng, từng tuần, thậm chí từng ngày. Trí tuệ nhân tạo đang hiện diện trong giáo dục, y tế, sản xuất, tài chính, truyền thông và nhiều lĩnh vực của đời sống. Theo Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới, đến năm 2030, khoảng 22% số việc làm hiện nay sẽ chịu sự xáo trộn; 170 triệu việc làm mới có thể được tạo ra, trong khi 92 triệu việc làm có nguy cơ bị thay thế. Gần 40% kỹ năng cốt lõi của người lao động cũng được dự báo sẽ thay đổi.
Sự thay đổi ấy không chỉ đặt ra câu chuyện việc làm. Một học sinh hôm nay có thể học theo những phương thức mà thế hệ trước chưa từng biết; một người lao động có thể phải sử dụng những công cụ mới ngay trong nghề nghiệp của mình; một doanh nghiệp có thể phải thay đổi phương thức kinh doanh khi một công nghệ mới xuất hiện. UNESCO cũng nhấn mạnh năng lực số và năng lực sử dụng AI đang trở thành những yêu cầu thiết yếu đối với trẻ em, thanh niên và người trưởng thành trong một thế giới biến đổi. Vì vậy, thích ứng không còn là yêu cầu riêng của những người làm công nghệ mà đã trở thành yêu cầu chung của đời sống.
Tuy nhiên, thích ứng không có nghĩa là cứ có cái mới là phải chạy theo cái mới. Công nghệ mới có thể mở ra cơ hội nhưng cũng kéo theo rủi ro; một trào lưu có thể hấp dẫn nhưng chưa chắc phù hợp; một quan điểm được nhiều người chia sẻ chưa chắc đã đúng. Càng đứng trước nhiều lựa chọn, con người càng cần khả năng đánh giá. Vì thế, năng lực thích ứng trước hết phải bắt đầu từ nhận thức: hiểu sự thay đổi, xác định giá trị, nhận diện mặt tích cực và tiêu cực, từ đó lựa chọn cách ứng xử phù hợp với hoàn cảnh và những nguyên tắc cần được tôn trọng.
Người thích ứng tốt không phải là người thay đổi nhanh nhất, mà là người biết cần thay đổi điều gì, giữ lại điều gì và thay đổi theo hướng nào. Có những thói quen cần từ bỏ, những kỹ năng phải học lại, những quan niệm cần điều chỉnh; nhưng cũng có những giá trị không thể đánh mất vì cái mới: đạo đức, trách nhiệm, lòng nhân ái, sự tôn trọng pháp luật và khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Thích ứng, vì thế, không phải là đánh mất bản thân để hòa vào dòng chảy, mà là chủ động bước vào dòng chảy với tâm thế tỉnh táo, có tri thức và có định hướng.
Khi thông tin đi nhanh hơn sự thật
Trong môi trường số, một thông tin có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trước khi người tiếp nhận kịp biết nó bắt đầu từ đâu. Một hình ảnh, đoạn video, câu chuyện hay phát ngôn có thể lan truyền với tốc độ vượt xa khả năng kiểm chứng. Khi ấy, con người dễ phản ứng trước rồi mới tìm hiểu sau. Thông tin gây sốc thường tạo cảm xúc mạnh, nhưng cảm xúc không thể thay thế bằng chứng của sự thật.
Để không bị cuốn vào vòng xoáy ấy, cần phân biệt ít nhất bốn tầng: sự việc thực tế, thông tin về sự việc, cách diễn giải và cảm xúc của người tiếp nhận. Một sự việc có thể là thật nhưng cách kể thiếu bối cảnh; hình ảnh có thể xác thực nhưng chú thích sai; câu chuyện có thể chứa một phần sự thật nhưng được đặt trong một cách diễn giải khác. Nếu không phân biệt rõ, con người dễ biến thông tin chưa đầy đủ thành kết luận chắc chắn và hành động theo kết luận ấy.
Môi trường mạng cũng thường làm nổi bật những nội dung gây tranh cãi, phẫn nộ, sợ hãi hoặc thương cảm. Trong khi đó, kiểm tra nguồn gốc, đọc tài liệu và đối chiếu nhiều chiều lại đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn. Vì vậy, năng lực thích ứng trong xã hội số trước hết là khả năng tạo cho mình một khoảng dừng của lý trí. Đọc một thông tin không đồng nghĩa với tin; xúc động trước một câu chuyện không có nghĩa là phải lập tức hành động.
Khoảng dừng ấy có thể rất ngắn: đọc – dừng – kiểm chứng – đặt vào bối cảnh – suy nghĩ – rồi mới chia sẻ hoặc hành động. Người có năng lực thích ứng không phải là người miễn nhiễm với cảm xúc, mà là người không để cảm xúc quyết định toàn bộ hành vi. Trong thế giới thông tin đến với tốc độ ánh sáng, biết chậm lại vài phút để kiểm chứng đôi khi quan trọng hơn việc trở thành người đầu tiên bình luận. Thích ứng đúng bắt đầu từ khả năng làm chủ phản ứng của chính mình.
Phân biệt đúng – sai: Năng lực cốt lõi của công dân số
Phân biệt đúng – sai không chỉ là khả năng sử dụng thành thạo điện thoại hay Internet, mà đòi hỏi kiến thức, tư duy, kinh nghiệm, sự tỉnh táo và trách nhiệm. Một người có thể sử dụng nhiều nền tảng số nhưng vẫn dễ tin vào thông tin chưa được kiểm chứng. Ngược lại, người không quá am hiểu công nghệ nhưng biết đặt câu hỏi, tìm nguồn gốc và thận trọng trước điều chưa rõ lại có khả năng tự bảo vệ mình tốt hơn. Vì thế, công dân số trước hết phải là người có khả năng suy nghĩ độc lập.
Với Gen Z, thế hệ lớn lên cùng Internet và mạng xã hội – lợi thế về khả năng tiếp cận công nghệ là rõ ràng. Nhưng tốc độ tiếp cận thông tin càng cao càng đòi hỏi khả năng chọn lọc. Thay vì nhìn người trẻ bằng định kiến rằng họ dễ bị dẫn dắt, cần trang bị cho họ những công cụ để tự bảo vệ mình: biết kiểm chứng nguồn, nhận diện nội dung thao túng cảm xúc và hiểu rằng quyền chia sẻ luôn đi cùng trách nhiệm với thông tin mình chia sẻ.
Việc kiểm chứng có thể bắt đầu từ những câu hỏi đơn giản: Ai đưa thông tin? Nguồn ở đâu? Có bằng chứng không? Có được cơ quan có thẩm quyền hoặc nguồn độc lập xác nhận không? Có thông tin đối chứng nào khác? Bối cảnh đầy đủ là gì? Và người truyền tải muốn người tiếp nhận nghĩ hoặc làm điều gì? Những câu hỏi ấy không nhằm khiến con người nghi ngờ tất cả, mà giúp phân biệt sự thật với cách kể về sự thật – một biểu hiện quan trọng của năng lực thích ứng.
Một xã hội văn minh không phải là xã hội không có thông tin sai, mà là xã hội có đủ năng lực để thông tin sai không dễ biến thành nhận thức sai và hành động sai. Khi mỗi người biết kiểm chứng trước khi chia sẻ, đối thoại thay vì kết luận vội vàng, phản biện bằng lý lẽ thay vì cảm xúc, chất lượng đời sống xã hội sẽ được nâng lên. Khi đó, năng lực thích ứng không chỉ bảo vệ mỗi cá nhân mà còn tạo nên sức đề kháng thông tin và sự tỉnh táo của cộng đồng.
Thích ứng nhưng không đánh mất mình
Con người chắc chắn phải thích ứng với AI, tự động hóa, phương thức lao động mới và môi trường giao tiếp ngày càng số hóa. Nhưng thích ứng không có nghĩa là chấp nhận mọi thay đổi. Công nghệ có thể mở ra cơ hội nhưng cũng đặt ra những vấn đề về đạo đức, quyền riêng tư và trách nhiệm. UNESCO, trong khung năng lực AI dành cho học sinh, đặt tư duy lấy con người làm trung tâm và đạo đức AI bên cạnh kiến thức, kỹ năng công nghệ. Điều đó cho thấy thích ứng trước hết là giữ con người ở vị trí chủ thể: công nghệ phục vụ con người, chứ không dẫn dắt con người.
Thích ứng không đồng nghĩa với hòa tan; cởi mở không có nghĩa là tin tất cả; phản biện không đồng nghĩa với phủ định; tự do không đồng nghĩa với vô trách nhiệm. Con người có thể tiếp nhận cái mới nhưng vẫn giữ nguyên tắc sống, sử dụng công nghệ hiện đại nhưng không để công nghệ quyết định thay mình, lắng nghe nhiều quan điểm nhưng vẫn dựa vào sự thật và lý lẽ để hình thành chính kiến. Vì thế, thích ứng với thay đổi không có nghĩa là thích ứng với cái sai. Có điều cần tiếp nhận, có điều cần điều chỉnh và có điều cần kiên quyết từ chối. Bản lĩnh chính là khả năng lựa chọn đúng giữa vô số lựa chọn.
Một thách thức khác đến từ chính môi trường thông tin. Thuật toán có thể liên tục đưa người dùng đến những nội dung phù hợp với sở thích hoặc quan điểm sẵn có, khiến thế giới thông tin ngày càng thu hẹp nếu mỗi người không chủ động mở rộng nguồn tiếp cận. Thích ứng vì vậy còn là khả năng bước ra khỏi “vùng thông tin quen thuộc”, lắng nghe điều khác biệt và sẵn sàng điều chỉnh nhận thức khi thực tế cho thấy mình chưa đúng. Tư duy độc lập không phải là khước từ mọi ảnh hưởng bên ngoài, mà là biết tiếp nhận có chọn lọc, kiểm chứng bằng lý trí và chịu trách nhiệm về kết luận của mình.
Năng lực thích ứng cũng không thể chỉ đặt lên vai mỗi cá nhân. Gia đình cần tạo môi trường để con trẻ biết hỏi và kiểm chứng; nhà trường trang bị kiến thức, kỹ năng số và tư duy phản biện; báo chí cung cấp thông tin chính xác, có trách nhiệm; doanh nghiệp hỗ trợ người lao động nâng cấp kỹ năng; các nền tảng công nghệ coi trọng an toàn và quyền lợi người sử dụng. Nghị quyết 57-NQ/TW xác định người dân và doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể, nguồn lực và động lực của phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Vì thế, thích ứng vừa là trách nhiệm của mỗi cá nhân, vừa cần được nâng đỡ bởi một môi trường xã hội phù hợp.
Năng lực thích ứng: Phẩm chất của công dân thế kỷ XXI
Nếu trước đây con người có thể dựa khá lâu vào những kiến thức đã học, thì ngày nay, tốc độ thay đổi của công nghệ buộc mỗi người phải học tập liên tục. Báo cáo Future of Jobs 2025 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới dự báo khoảng 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030, đồng thời nhấn mạnh nhu cầu nâng cấp và đào tạo lại kỹ năng. Điều đó cho thấy năng lực thích ứng không còn là phẩm chất bổ trợ mà đang trở thành năng lực cốt lõi. Biết học để biết thay đổi; biết thay đổi để tiếp tục làm việc, sáng tạo và phát triển trong một thị trường lao động luôn vận động.
Công dân có năng lực thích ứng trước hết là người biết học, biết thay đổi, biết kiểm chứng, biết phân biệt đúng – sai, biết tự chủ và biết chịu trách nhiệm. Họ không sợ cái mới nhưng cũng không tôn thờ cái mới; không khước từ công nghệ nhưng cũng không phó mặc suy nghĩ cho công nghệ. Với người trẻ, đó là khả năng biến lợi thế công nghệ thành tri thức và sáng tạo; với người lao động, là chủ động học thêm để không bị bỏ lại; với người lớn tuổi, là từng bước làm chủ những tiện ích số trong đời sống. Mỗi thế hệ có cách thích ứng khác nhau, nhưng cùng cần một điểm chung: không ngừng học hỏi và hoàn thiện mình.
Từ mỗi cá nhân, năng lực thích ứng có thể lan tỏa tới gia đình, tổ chức và cộng đồng. Một doanh nghiệp có đội ngũ sẵn sàng học hỏi sẽ dễ thích nghi với công nghệ mới; một nhà trường có giáo viên chủ động đổi mới sẽ giúp học sinh chuẩn bị tốt hơn cho tương lai; một cộng đồng có công dân biết kiểm chứng thông tin sẽ có sức chống chịu tốt hơn trước những biến động trên không gian số. Khi năng lực thích ứng của từng người được cộng hưởng, nó trở thành năng lực thích ứng của xã hội. Và một xã hội có khả năng thích ứng tốt sẽ có thêm nguồn lực để vượt qua biến động, nắm bắt cơ hội và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Thế giới sẽ tiếp tục thay đổi với tốc độ chưa từng có. Không ai có thể biết chính xác ngày mai công nghệ nào sẽ xuất hiện, nghề nghiệp nào sẽ biến đổi hay cách thức giao tiếp nào sẽ trở thành phổ biến. Nhưng trước những điều chưa thể đoán định, con người vẫn có thể chuẩn bị cho mình một năng lực cốt lõi: khả năng thích ứng.
Đó là năng lực tiếp nhận cái mới bằng tri thức, phân biệt đúng – sai bằng lý trí, kiểm chứng trước khi tin và hành động, đồng thời biết giữ gìn những giá trị không thể đánh đổi. Thích ứng không phải là chạy theo mọi thay đổi, càng không phải phản ứng nhanh nhất trước mọi biến động, mà là phản ứng đúng nhất và lựa chọn đúng hướng đi.
Sâu xa hơn, thích ứng là biết thay đổi để tiến lên nhưng không đánh mất mình; biết mở lòng với cái mới nhưng không từ bỏ khả năng suy xét; biết lắng nghe số đông nhưng vẫn đủ bản lĩnh để nói “không” với điều sai trái, ngay cả khi nó đang được đám đông cổ vũ. Trong một thế giới luôn vận động, điều giúp con người đi xa không chỉ là khả năng theo kịp sự thay đổi, mà còn là khả năng làm chủ sự thay đổi và giữ vững những giá trị làm nên chính mình.
Thế Nguyễn – Minh Văn