“Cái gì của Caesar thì sớm muộn cũng sẽ được trả về cho Caesar”, cách ví von ấy phần nào khái quát logic lịch sử thường được viện dẫn khi nhìn lại cuộc tiến quân của Hồng quân Liên Xô vào miền Đông Ba Lan giữa tháng 9/1939. Tuy nhiên, đằng sau một mệnh đề tưởng như đơn giản về việc “thu hồi những gì từng thuộc về mình” là cả một lớp trầm tích phức tạp của biên giới, dân tộc, những thỏa thuận giữa các cường quốc và cuộc cạnh tranh địa chính trị ở Đông Âu trước thềm Thế chiến II. Chính vì vậy, hơn tám thập niên sau, sự kiện này vẫn là một trong những chương lịch sử được diễn giải rất khác nhau tùy góc nhìn.
Trong lịch sử, Ba Lan đã trải qua nhiều bước thăng trầm. Ở thời kỳ đỉnh cao, khi nằm trong Khối Thịnh vượng chung Ba Lan-Litva (1569–1795), nhà nước Ba Lan có lãnh thổ rộng tới 1.153.465 km², bao gồm lãnh thổ Ba Lan ngày nay, ba nước Baltic, Slovakia, Romania, Moldova và nhiều vùng đất hiện thuộc Nga, Ukraine và Belarus. Tuy nhiên, từ năm 1772, Ba Lan trải qua một loạt cuộc chiến tranh với các nước láng giềng và đến năm 1795 thì bị xóa sổ khỏi bản đồ châu Âu, lãnh thổ bị sáp nhập vào ba cường quốc là Phổ, Nga và Áo-Hung.
Sau khi Chiến tranh Thế giới thứ nhất kết thúc và Cách mạng Tháng Mười thành công ở Nga, cả Đế quốc Nga và Đế quốc Đức đều sụp đổ. Tháng 11 năm 1918, Ba Lan giành lại độc lập và thành lập nền cộng hòa. Đây cũng là thời kỳ nhiều quốc gia châu Âu phát động chiến tranh để tranh giành lãnh thổ. Romania giao chiến với Hungary để giành Transylvania, Nam Tư xung đột với Ý để tranh chấp Rijeka. Ba Lan cũng tham gia vào các cuộc tranh chấp lãnh thổ với Tiệp Khắc tại Cieszyn Silesia, với Đức tại Poznan và Đông Galicia, đồng thời chủ trương tiến hành chiến tranh với nước Nga Xô viết nhằm mở rộng lãnh thổ.
Trong khi đó, Hội nghị Versailles đã xác lập một đường biên giới tạm thời giữa Ba Lan và Nga, được gọi là “đường Curzon”, theo tên Ngoại trưởng Anh George Curzon. Theo đường biên giới này, các vùng lãnh thổ từ Brest trở về phía đông thuộc Nga, còn các vùng phía tây thuộc Ba Lan.
Tuy nhiên, chính phủ Ba Lan không hài lòng với đường biên giới trên mà muốn tái lập lãnh thổ của Ba Lan thời cực thịnh. Họ cho rằng tình trạng nội chiến và khó khăn tại Nga là cơ hội để chiếm Belarus và Ukraine.
Tháng 3 năm 1919, quân đội Ba Lan, với nòng cốt là binh đoàn 70.000 người được thành lập tại Pháp và có sự tham gia cố vấn của những người Mỹ gốc Ba Lan, bắt đầu chiến dịch mở rộng lãnh thổ về phía đông. Được Anh, Pháp và Mỹ cung cấp 1.500 khẩu pháo và súng cối, 2.800 súng tự động, gần 700 máy bay, 10 triệu viên đạn và 750 triệu franc, đồng thời phối hợp với lực lượng của thủ lĩnh phong trào dân tộc Ukraine Symon Petliura, quân Ba Lan lần lượt chiếm Brest, Vilnius, Minsk, Bobruysk… và đến ngày 7 tháng 5 năm 1919 thì chiếm được Kiev.
Ngày 5 tháng 6 năm 1920, quân Nga dưới sự chỉ huy của các tướng Yegorov, Budyonny, Tukhachevsky… bắt đầu phản công. Hồng quân lần lượt tái chiếm các vùng lãnh thổ bị quân Ba Lan chiếm đóng. Đến ngày 13 tháng 8, mũi tiến công xa nhất của Hồng quân chỉ còn cách Warsaw 8 km.
Ngày 14 tháng 8, Ba Lan bắt đầu phản công. Do gặp khó khăn về tiếp tế và hậu cần, quân Nga phải rút lui, tạo điều kiện để Ba Lan tái chiếm khu vực Tây Ukraine và Tây Belarus. Tháng 3 năm 1921, hai bên ký Thỏa thuận Riga. Theo đó, nước Nga Xô viết phải chấp nhận mất một vùng lãnh thổ rộng gần 135.000 km², với đường biên giới lấn sâu khoảng 250 km về phía đông so với đường Curzon.
Trong những năm sau đó, Ba Lan vẫn nuôi tham vọng kiểm soát toàn bộ Belarus và Ukraine. Trong khi đó, phía Liên Xô cũng luôn có ý định thu hồi những vùng đất mà Ba Lan đã chiếm. Người Ukraine và Belarus sinh sống tại các vùng này, khi đó được gọi là Đông Ba Lan, luôn mong muốn thoát khỏi sự kiểm soát của Ba Lan và trở về với Nga.
Ngày 1 tháng 9 năm 1939, phát xít Đức tấn công Ba Lan. Đến ngày 17 tháng 9, Hồng quân Liên Xô vượt biên giới tiến vào Ba Lan. Các đơn vị Liên Xô thuộc Quân khu Belorussia dưới sự chỉ huy của tướng M. Kovalyov và Quân khu Ukraine dưới sự chỉ huy của tướng S. Timoshenko nhanh chóng đánh chiếm các thành phố Brest (17/9), Wilno (19/9), Lvov (22/9), Grodno (24/9). Đến ngày 28/9, quân Liên Xô tiến đến tuyến Narew – Western Bug – Vistula – San, qua đó thu hồi những vùng lãnh thổ mà Ba Lan đã kiểm soát từ năm 1921.
Tháng 11 năm 1939, những vùng lãnh thổ này được sáp nhập trở lại vào hai nước cộng hòa Xô viết là Ukraine và Belorussia. Ngày 28 tháng 9 hiện được Belarus kỷ niệm là Ngày thống nhất Tổ quốc.
Người Ukraine, Belarus và Do Thái sinh sống tại Đông Ba Lan đã chào đón Hồng quân như những người giải phóng.
Một ngày sau khi Hồng quân Liên Xô tiến vào Đông Ba Lan, Chính phủ Anh họp và quyết định không phản đối hành động của Liên Xô. Ngày 1 tháng 10 năm 1939, Thủ tướng Anh Winston Churchill phát biểu trên đài phát thanh rằng: “Việc quân đội Nga đứng chân tại vùng này là cần thiết cho sự an toàn của Nga chống lại các mối đe dọa của Đức quốc xã. Ở mức độ nào đó, một mặt trận phía Đông đã được tạo ra và phát xít Đức đã không dám tấn công”.
Tại Hội nghị Yalta năm 1945, lãnh đạo ba nước Liên Xô, Mỹ và Anh nhất trí sử dụng đường Curzon, với một số điều chỉnh từ 5 đến 8 km, làm biên giới phía đông giữa Ba Lan và Liên Xô. Như vậy, đường biên giới hiện đại được quốc tế công nhận giữa Liên Xô (nay là Belarus và Ukraine) với Ba Lan về cơ bản tương đồng với đường biên giới giữa hai bên vào đầu năm 1919.
Tuy nhiên, trong thời gian gần đây, việc Liên Xô đưa quân vào Ba Lan để thu hồi các vùng lãnh thổ mà họ cho là của mình lại được một bộ phận truyền thông phương Tây mô tả là một cuộc xâm lược. Về vấn đề này, Giáo sư Michael Jabara Carley của Đại học Montreal (Canada) đánh giá: “Trong khi kết tội phía Liên Xô đưa quân vào ‘lãnh thổ của Ba Lan’, một số sử gia phương Tây bắt đầu mắc chứng ‘mất trí nhớ’ và quên rằng chính các lãnh thổ này – Tây Ukraine và Tây Belarus – đã bị Ba Lan chiếm của Nga từ năm 1919–1921. Cuộc chiến này do Ba Lan đơn phương phát động để chống lại nước Nga Xô viết, lúc đó đã tan hoang vì nội chiến”.
Trong khi đó, tài liệu chính thức ở nhiều nước, trong đó có Ukraine, trước đây mô tả chiến dịch của Hồng quân tại Ba Lan là hành động giải phóng hàng triệu người khỏi sự chiếm đóng của Ba Lan, nhằm giành lại những vùng lãnh thổ đã mất, đồng thời ngăn chặn đà tiến của quân Đức và khả năng Đức sử dụng Tây Ukraine, Tây Belarus làm bàn đạp tiến công Liên Xô.
Nguyễn Đăng Song