Chỉ đạo của Thủ tướng Lê Minh Hưng về kiểm soát giá từ gốc và quản lý vòng đời thiết bị cần sớm được cụ thể hóa tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi nhân lực vận hành còn mỏng. Với Cần Thơ là tuyến cuối của vùng, hiệu quả đầu tư y tế không chỉ nằm ở giá trúng thầu thấp, mà còn ở kiểm soát vật tư độc quyền, minh bạch dữ liệu, rõ trách nhiệm và bảo trì kịp thời để thiết bị thực sự phục vụ người bệnh.
Giá trị thiết bị không nằm ở ngày bàn giao
Năm 2026, Bệnh viện Ung bướu TP Cần Thơ tiếp nhận hệ thống xạ trị gia tốc tuyến tính Halcyon trị giá 105 tỷ đồng, phục vụ bệnh nhân ung thư tại Đồng bằng sông Cửu Long. Thiết bị giúp định vị chính xác, hạn chế ảnh hưởng đến mô lành và rút ngắn thời gian xạ trị, góp phần nâng năng lực điều trị ung thư của vùng.
Tuy nhiên, sau lễ bàn giao, thiết bị chưa thể ngay lập tức đưa vào điều trị đại trà. Máy phải trải qua quá trình vận hành thử, kiểm tra kỹ thuật, hiệu chuẩn liều xạ, hoàn thiện quy trình và đào tạo các kíp vận hành. Chính những công việc sau ngày bàn giao mới quyết định một thiết bị đắt tiền có thực sự trở thành năng lực khám chữa bệnh hay không: máy phải vận hành an toàn, ổn định và đáp ứng yêu cầu chuyên môn trong từng ca điều trị.
Cùng thời điểm, tại cơ sở 3 ở xã Phong Điền, khu xạ trị gia tốc được khởi công để lắp đặt hệ thống Elekta Versa HD. Theo thông tin công bố, hệ thống có khả năng thực hiện xạ phẫu, xạ trị định vị thân và điều trị một số bệnh ung thư với độ chính xác cao. Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trương Cảnh Tuyên yêu cầu ngành y tế và các đơn vị liên quan sớm đưa hệ thống vào hoạt động ổn định, an toàn, hiệu quả, đồng thời phát triển nhân lực và đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ.
Đằng sau mỗi thiết bị hiện đại là cả một chuỗi điều kiện vận hành: mặt bằng, nguồn điện, hệ thống làm mát, phần mềm, vật tư, phụ tùng, kỹ thuật viên, kiểm định, hiệu chuẩn và bảo trì. Chỉ một mắt xích thiếu hoặc chậm cũng có thể khiến máy không đạt công suất thiết kế, thậm chí phải dừng trong khi người bệnh vẫn chờ điều trị.
Ngày 8/9/2026, tại cuộc làm việc về dự án luật sửa đổi, bổ sung một số luật trong lĩnh vực y tế, Thủ tướng Lê Minh Hưng chỉ ra việc quản lý vòng đời và bảo trì thiết bị tại các cơ sở y tế còn chưa chặt chẽ; hoạt động mua sắm có trường hợp đặt nặng giá thấp nhất mà chưa giải quyết thỏa đáng mối quan hệ giữa giá và chất lượng.
Thực tế, giá mua chỉ là một phần chi phí của thiết bị. Trong nhiều năm vận hành, bệnh viện còn phải chi cho lắp đặt, đào tạo, bảo dưỡng, kiểm định, hiệu chuẩn, điện, hóa chất, vật tư tiêu hao, bản quyền phần mềm, linh kiện thay thế và xử lý sự cố. Chi phí lớn hơn nhưng khó nhìn thấy trên hợp đồng xuất hiện khi máy ngừng hoạt động: bệnh nhân phải chờ lâu hơn, chuyển viện hoặc đi xa để tiếp tục điều trị.
Với Cần Thơ, bài toán này càng đáng lưu ý. Thành phố được định hướng trở thành trung tâm y tế chuyên sâu của vùng, nên thiết bị kỹ thuật cao đặt tại đây không chỉ phục vụ người dân địa phương mà còn tiếp nhận bệnh nhân từ các tỉnh lân cận. Máy vận hành ổn định giúp người bệnh được điều trị gần nhà, giảm thời gian và chi phí đi lại. Ngược lại, một thiết bị ngừng hoạt động kéo dài có thể gây tác động vượt khỏi phạm vi một bệnh viện.
Vì vậy, hồ sơ mời thầu không thể chỉ dừng ở giá máy và các thông số kỹ thuật chính. Cần tính cả khả năng cung ứng vật tư, thời gian đáp ứng khi xảy ra sự cố, nguồn linh kiện thay thế, năng lực chuyển giao kỹ thuật và thời hạn hỗ trợ phần mềm. Một thiết bị có giá mua thấp nhưng phụ thuộc vật tư đắt tiền hoặc phải chờ nhiều tuần để thay linh kiện chưa chắc tạo ra chi phí điều trị thấp.
Tài liệu quản lý thiết bị y tế do WHO công bố năm 2025 xác định vòng đời thiết bị gồm nhiều khâu, từ đánh giá nhu cầu, mua sắm và cung ứng, kiểm tra khi tiếp nhận, kiểm kê, đào tạo sử dụng an toàn đến bảo trì và loại bỏ. Ngày 4/9/2026, Văn phòng WHO khu vực Đông Nam Á tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu gắn mua sắm với khả năng vận hành lâu dài, bao gồm kế hoạch linh kiện, hợp đồng dịch vụ, nhân lực kỹ thuật y sinh và theo dõi thời gian thiết bị ngừng hoạt động.
Mua đúng giá mới giải quyết phần dễ đo nhất. Giá trị của một thiết bị y tế không nằm ở ngày bàn giao mà được chứng minh trong suốt vòng đời sử dụng. Vì thế, bên cạnh giá mua, những chỉ số cần được theo dõi là thời gian máy hoạt động ổn định, số giờ ngừng máy và số ca bệnh thực tế được điều trị.
Khép kín trách nhiệm quản lý từ trung ương đến bệnh viện
Quản lý vòng đời thiết bị y tế không thể chỉ là việc của phòng vật tư hay bộ phận kỹ thuật bệnh viện. Từ xác định nhu cầu, bố trí ngân sách, phê duyệt đầu tư, đấu thầu, tiếp nhận, vận hành, bảo trì đến thanh lý, mỗi công đoạn phải có cơ quan và người chịu trách nhiệm. Chỉ một mắt xích đứt đoạn, thiết bị dù mua đúng thủ tục vẫn có thể chậm đưa vào sử dụng, không khai thác hết công năng và không đạt mục tiêu phục vụ người bệnh.
Ở cấp trung ương, Thủ tướng yêu cầu Bộ Y tế chuẩn hóa quy trình kiểm định, hiệu chuẩn; ứng dụng phần mềm theo dõi toàn bộ vòng đời thiết bị; sớm xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về giá thuốc, trang thiết bị y tế. Dữ liệu phải “đúng, đủ, sạch, sống”, thống nhất, dùng chung và kết nối với hoạt động khám chữa bệnh cùng các cơ quan liên quan, trong đó có hải quan. Đây là nền tảng để kiểm soát giá từ nhà sản xuất, cửa khẩu, doanh nghiệp đến bệnh viện và người bệnh.
Yêu cầu này nhằm khắc phục một khoảng trống lâu nay: dữ liệu về giá nhập khẩu, giá kê khai, giá trúng thầu, cấu hình kỹ thuật và lịch sử sử dụng thiết bị chưa liên thông. Cùng một dòng máy nhưng khác phần mềm, phụ kiện, thời hạn bảo hành, điều kiện giao hàng hay phạm vi dịch vụ có thể có mức giá rất khác nhau. Nếu chỉ đối chiếu tên thiết bị với giá cuối cùng, cơ quan mua sắm khó so sánh thực chất và khó nhận diện phần chi phí tăng thêm qua từng khâu.
Thông tư 10/2026/TT-BYT của Bộ Y tế quy định việc xác định tiêu chuẩn, định mức thiết bị phải căn cứ chức năng, nhiệm vụ, quy hoạch phát triển, cơ sở vật chất và thiết bị hiện có, nhân lực, nhu cầu sử dụng dịch vụ, tính khả thi và năng lực quản trị của đơn vị, đồng thời tính đến nhu cầu ba năm tiếp theo. Như vậy, câu hỏi khi lập kế hoạch không còn đơn thuần là bệnh viện muốn mua máy gì, mà là thiết bị có thực sự cần và có đủ điều kiện để vận hành hiệu quả hay không.
Ở địa phương, UBND tỉnh, thành phố chịu trách nhiệm phân bổ nguồn lực, phê duyệt chủ trương và kiểm tra hiệu quả đầu tư theo thẩm quyền. Với những thiết bị phục vụ liên tỉnh như hệ thống xạ trị tại Cần Thơ, hiệu quả không thể chỉ đo bằng số lượt người dân thành phố sử dụng. Cần tính cả nhu cầu của bệnh nhân Đồng bằng sông Cửu Long, khả năng phối hợp chuyển tuyến và kế hoạch phát triển kỹ thuật chuyên sâu của trung tâm y tế vùng.
Chỉ đạo hành chính chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi xác định rõ thời hạn, đầu mối và kết quả phải hoàn thành. Yêu cầu đưa thiết bị vào hoạt động phải trả lời được: ai hiệu chuẩn, ai cấp phép, ai đào tạo, ai nghiệm thu, ai bảo đảm các điều kiện kỹ thuật. Hiệu quả khai thác cũng phải được đo bằng những chỉ số cụ thể như số ngày vận hành, số ca thực hiện, thời gian ngừng máy, nguyên nhân gián đoạn và thời hạn khắc phục sự cố.
Sở Y tế cần giúp chính quyền địa phương nhìn được bức tranh chung thay vì để mỗi bệnh viện quản lý thiết bị trong phạm vi riêng. Dữ liệu dùng chung sẽ cho thấy nơi nào thiếu máy, nơi nào có thiết bị cùng chức năng nhưng chưa khai thác hết công suất, nơi nào có thể điều chuyển và nơi nào cần sửa chữa trước khi tính đến đầu tư mới. Đây cũng là cách hạn chế đầu tư dàn trải.
Tại bệnh viện, người đứng đầu chịu trách nhiệm từ đề xuất nhu cầu đến khai thác thiết bị. Nhu cầu mua sắm phải xuất phát từ nhiệm vụ chuyên môn và số liệu người bệnh, không phải từ lời chào của nhà cung cấp. Thông số kỹ thuật phải vừa đáp ứng yêu cầu điều trị, vừa bảo đảm cạnh tranh. Khi tiếp nhận máy, bệnh viện phải có nhân lực, quy trình vận hành, hồ sơ bảo dưỡng và phương án kiểm soát vật tư, hóa chất, linh kiện đi kèm.
Trách nhiệm của doanh nghiệp cũng không kết thúc khi bàn giao thiết bị. Hợp đồng cần quy định rõ thời gian đáp ứng khi xảy ra sự cố, lịch bảo dưỡng phòng ngừa, cập nhật phần mềm, đào tạo bổ sung, nguồn linh kiện và khả năng cung ứng vật tư trong suốt thời gian sử dụng; đồng thời có tiêu chí nghiệm thu, cơ chế giám sát và chế tài. Giá mua thấp sẽ không còn là lợi thế nếu thiết bị thường xuyên phải chờ linh kiện hoặc phụ thuộc vật tư có giá cao.
Muốn thiết bị vận hành đúng công năng, công trình xây dựng, máy móc, vật tư, nhân lực và quy trình chuyên môn phải được chuẩn bị đồng bộ. Nghiệm thu chỉ khép lại phần đầu tư về tài sản; trách nhiệm quản lý chỉ thực sự khép kín khi thiết bị vận hành an toàn, đội ngũ làm chủ kỹ thuật và người bệnh được thụ hưởng năng lực điều trị mà ngân sách đã bỏ tiền đầu tư.
Lành mạnh hóa hoạt động mua sắm, đấu thầu thiết bị y tế không chỉ là câu chuyện tiết kiệm ngân sách hay tuân thủ thủ tục. Nếu giá thiết bị, vật tư và dịch vụ đi kèm không được kiểm soát từ gốc; nếu tiêu chí đấu thầu thiếu cạnh tranh, minh bạch và trách nhiệm không được xác định xuyên suốt vòng đời thiết bị, phần chi phí bất hợp lý cuối cùng có thể trở thành gánh nặng đối với bệnh viện, ngân sách và chính người bệnh.
Thực tế, pháp luật đã xử lý nhiều vụ án liên quan đến đấu thầu, mua sắm trong lĩnh vực y tế, cho thấy hậu quả không dừng ở thất thoát tài sản công mà còn kéo theo trách nhiệm của cán bộ quản lý, đơn vị sử dụng và doanh nghiệp liên quan. Những bài học đó đặt ra yêu cầu phải bịt các khoảng trống ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng giá, lựa chọn nhà thầu đến nghiệm thu, vận hành và bảo trì.
Một thiết bị y tế chỉ thực sự “đúng giá” khi giá mua hợp lý đi cùng chất lượng, chi phí vận hành có thể kiểm soát và khả năng phục vụ người bệnh lâu dài. Làm trong sạch thị trường mua sắm, đấu thầu vì thế cũng là cách bảo vệ cán bộ làm đúng, bảo vệ ngân sách và quan trọng nhất là không để những chi phí của một quy trình thiếu minh bạch cuối cùng dồn lên vai người bệnh.
Thế Nguyễn – Trọng Nguyễn