Bộ Khoa học và Công nghệ vừa công bố Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương năm 2026. Cần Thơ đạt 43,13 điểm, xếp thứ 15/34 tỉnh, thành, giảm 3,08 điểm và 5 bậc so với năm 2025. Kết quả này đòi hỏi thành phố phân tích từng chỉ tiêu, làm rõ nguồn dữ liệu và trách nhiệm của từng cơ quan; đồng thời kiểm tra hiệu quả kinh phí nghiên cứu qua sản phẩm tạo ra, doanh nghiệp tiếp nhận và địa chỉ ứng dụng. Đổi mới sáng tạo phải hiện diện thực chất trong nhà máy, bệnh viện, cánh đồng và đời sống.
Thứ hạng giảm cần được đọc bằng dữ liệu gốc
Ngày 4/10/2026, tại Lễ hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia, Bộ Khoa học và Công nghệ công bố kết quả Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) năm 2026. Hà Nội dẫn đầu với 63,80 điểm, tiếp đến là TP Hồ Chí Minh, Hải Phòng, Quảng Ninh và Bắc Ninh. Cần Thơ đạt 43,13 điểm, xếp thứ 15 cả nước và vẫn đứng trên các địa phương còn lại của Đồng bằng sông Cửu Long.
Năm 2025, Cần Thơ đạt 46,21 điểm, xếp thứ 10. Sang năm 2026, thành phố giảm 3,08 điểm và lùi 5 bậc. Tuy nhiên, chưa thể từ thứ hạng này kết luận năng lực đổi mới sáng tạo của thành phố suy giảm trên mọi mặt.
PII được tổng hợp từ dữ liệu thống kê, hồ sơ hành chính và kết quả hoạt động của nhiều ngành, trong khi thời điểm cập nhật giữa các chỉ tiêu có thể khác nhau. Thứ hạng của Cần Thơ còn phụ thuộc vào mức tiến bộ của các địa phương khác. Vì vậy, điều cần làm trước tiên là trở lại dữ liệu gốc, phân tích từng chỉ tiêu để xác định điểm nào tăng, điểm nào giảm, nguồn dữ liệu nào tạo ra biến động và đơn vị nào chịu trách nhiệm.
Với vai trò đầu mối, Sở Khoa học và Công nghệ cần làm rõ phần giảm do kết quả thực tế và phần có thể phát sinh từ thu thập, tổng hợp hoặc cập nhật dữ liệu. Chỉ tiêu nào chưa đủ căn cứ phải được ghi rõ, tránh cách giải thích thuận chiều nhằm bảo vệ thành tích.
Kết quả phân tích từng nhóm chỉ số cũng cần được chia sẻ với doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các cơ quan liên quan. Khi dữ liệu đủ rõ, mỗi đơn vị mới có thể nhận diện đúng hạn chế, đề xuất giải pháp và xác định phần việc của mình. Theo dõi PII vì thế không nên chỉ tập trung vào thời điểm công bố bảng xếp hạng mà phải được thực hiện thường xuyên, gắn với chuyển biến thực tế trong sản xuất, đào tạo và nghiên cứu.
Tháng 2/2026, UBND TP Cần Thơ ban hành Kế hoạch số 77/KH-UBND về nâng cao PII giai đoạn 2026-2030, đặt mục tiêu đạt hạng 7 trở lên. Sở Khoa học và Công nghệ được giao theo dõi, đôn đốc và phân tích từng chỉ số thành phần. Kết quả hạng 15 năm nay vì vậy là một mốc kiểm tra sớm đối với kế hoạch. Khoảng cách 8 bậc đến mục tiêu cần được cụ thể thành công việc từng năm, gắn với ngân sách, thời hạn và đầu mối chịu trách nhiệm.
Những điểm yếu từng được Sở Khoa học và Công nghệ xác định gồm tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đã qua đào tạo; tỷ lệ chi ngân sách địa phương cho khoa học và công nghệ so với GRDP; giá trị tài sản cố định và đầu tư tài chính dài hạn của doanh nghiệp; số dự án hoạt động trong cụm công nghiệp trên 1.000 doanh nghiệp chế biến, chế tạo; kết quả học sinh giỏi quốc gia.
Đây đều là những chỉ tiêu không thể cải thiện trong một năm và càng không thể chỉ do ngành khoa học và công nghệ giải quyết. Giáo dục, tài chính, công thương, các ban quản lý khu công nghiệp cùng những đơn vị liên quan phải có phần việc và trách nhiệm cụ thể.
Mỗi chỉ tiêu cần có dữ liệu nền, mục tiêu, thời hạn, nguồn lực và cơ quan chịu trách nhiệm. Đơn vị chủ trì phải có quyền yêu cầu cung cấp, đối soát dữ liệu; lãnh đạo phụ trách phải giải trình khi tiến độ không đạt yêu cầu.
Các phiên họp đánh giá PII cũng cần đi thẳng vào những điểm nghẽn thực tế: doanh nghiệp thiếu vốn đổi mới máy móc, đề tài chậm nghiệm thu, kết quả nghiên cứu chưa tìm được đơn vị tiếp nhận hay dữ liệu giữa các ngành chưa khớp. Bảng xếp hạng chỉ có ý nghĩa khi giúp nhận diện đúng những điểm nghẽn đó và thúc đẩy giải quyết chúng, thay vì trở thành mục tiêu riêng của quá trình cải thiện.
Đề tài phải đi khỏi phòng nghiệm thu
Tại Khu Tư vấn và Cung ứng dịch vụ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhiều sản phẩm khởi nghiệp đã được đưa ra trưng bày, tạo nơi gặp gỡ giữa người làm sản phẩm, đơn vị tư vấn và khách hàng. Nhưng giá trị thật chỉ xuất hiện khi sản phẩm rời quầy giới thiệu để vào nhà máy, đồng ruộng, cơ sở y tế hay cơ quan hành chính.
Tháng 5/2026, Cần Thơ thành lập Quỹ Phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, thực hiện đặt hàng, tài trợ, hỗ trợ kinh phí, lãi suất vay cho nghiên cứu ứng dụng và khởi nghiệp. Khi sử dụng tiền công, hiệu quả phải được đo bằng kết quả cụ thể. Danh mục tài trợ, tiêu chí lựa chọn, chuyên gia đánh giá, tiến độ giải ngân và kết quả dự án cần được công khai. Hồ sơ được phê duyệt chưa thể tính là sản phẩm của quỹ.
Thành phố cũng đã xác định 16 bài toán lớn giai đoạn 2026-2030, từ giao thông, ngập đô thị, môi trường đến nông nghiệp công nghệ cao, logistics và sản xuất thông minh. Mỗi bài toán cần được chuyển thành đơn đặt hàng đủ cụ thể để kỹ sư, nhà khoa học và doanh nghiệp biết phải giải quyết việc gì. Đơn đặt hàng phải xác định nơi thử nghiệm, dữ liệu được cung cấp, chỉ tiêu kỹ thuật, kinh phí, thời gian và đơn vị tiếp nhận sản phẩm.
Chẳng hạn, đề tài về ngập không nên kết thúc ở một báo cáo hay mô hình trình diễn. Sản phẩm phải được chạy trên tuyến đường thường ngập, tiếp nhận dữ liệu thực tế và phát cảnh báo đủ sớm. Sau mùa mưa, đơn vị sử dụng phải xác nhận hệ thống hoạt động bao nhiêu ngày, sai số thế nào, cảnh báo có đủ thời gian để xử lý hay không. Những con số tại hiện trường mới là căn cứ thuyết phục để nghiệm thu.
Với nông nghiệp, giải pháp tưới, phun, theo dõi sâu bệnh hay truy xuất nguồn gốc phải được đo trên ruộng: giảm bao nhiêu vật tư, chi phí người dân phải trả, tác động đến năng suất, chất lượng và khả năng bán hàng. Một mô hình chạy tốt khi trình diễn nhưng người sản xuất không đủ tiền mua, khó sửa chữa hoặc phụ thuộc vật tư riêng thì khả năng nhân rộng vẫn thấp.
Nguyên tắc đó cũng phải áp dụng với các lĩnh vực khác. Logistics cần trả lời xe có giảm chạy rỗng, hàng có đi nhanh hơn, thời gian chờ tại kho có giảm hay không. Bệnh viện cần thiết bị, phần mềm hoạt động ổn định, dữ liệu an toàn và thời gian phục vụ người bệnh được rút ngắn. Cơ quan hành chính cần công cụ giúp giảm hồ sơ trễ và số lần người dân phải khai lại thông tin. Kết quả nghiên cứu phải được kiểm chứng tại nơi phát sinh công việc, thay vì chủ yếu trình chiếu trong cuộc họp.
Một mắt xích khác là doanh nghiệp nhỏ. Nhiều doanh nghiệp biết máy móc đang tốn điện, công đoạn đang hao nguyên liệu hoặc đơn hàng mới đòi hỏi tiêu chuẩn cao hơn, nhưng chưa biết tìm chuyên gia ở đâu và tiếp cận hỗ trợ bằng cách nào. Thành phố cần một đầu mối tiếp nhận nhu cầu bằng chính ngôn ngữ sản xuất, sau đó kết nối doanh nghiệp với trường, viện, quỹ và nơi thử nghiệm. Người phụ trách phải theo vụ việc đến khi có câu trả lời, thay vì chuyển doanh nghiệp qua nhiều cửa.
Đại học Cần Thơ là nguồn lực nghiên cứu lớn của vùng. Tháng 6/2026, Phó Thủ tướng Lê Tiến Châu yêu cầu trường trở thành đại học nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo và tư vấn chính sách có năng lực dẫn dắt Đồng bằng sông Cửu Long. Thành phố cần chuyển định hướng này thành chương trình hợp tác cụ thể: doanh nghiệp tiếp cận được phòng thí nghiệm, thiết bị và chuyên gia; giảng viên, sinh viên có địa chỉ thử nghiệm; cơ quan nhà nước cung cấp bài toán và dữ liệu hợp pháp.
Tại buổi làm việc với Ban Thường vụ Thành ủy Cần Thơ tháng 5/2026, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu thành phố đổi mới tư duy, cách làm theo hướng phát triển, linh hoạt trong điều hành và mạnh dạn triển khai những giải pháp thuộc thẩm quyền. Yêu cầu này cần được cụ thể ngay trong quản lý khoa học và đổi mới sáng tạo: từ đặt hàng đúng vấn đề, giải ngân kịp thời đến tạo điều kiện thử nghiệm và chấp nhận rủi ro có kiểm soát.
Mạnh dạn không có nghĩa là nới lỏng trách nhiệm. Cán bộ dám làm, làm đúng thẩm quyền và quy định cần được bảo vệ; ngược lại, khoản chi thiếu hồ sơ, sai mục tiêu, kéo dài không có lý do hoặc không tạo ra kết quả phải được kiểm tra. Cơ chế vừa phải mở đường cho thử nghiệm, vừa đủ rõ để truy được trách nhiệm và hiệu quả sử dụng ngân sách.
Cuối cùng, mỗi đề tài sử dụng ngân sách cần trả lời được những câu hỏi cụ thể: tiền tạo ra sản phẩm gì, ai tiếp nhận, đang được sử dụng ở đâu và hiệu quả được đo bằng con số nào? Khi trả lời được, nghiên cứu mới thực sự đi khỏi phòng nghiệm thu để bước vào đời sống.
Hạng 7 là mục tiêu quản trị, không phải đích cuối. Người dân không dùng điểm PII để tránh một đoạn đường ngập; nông dân không bán nông sản cao hơn nhờ vị trí trên bảng xếp hạng; nhà máy cũng không giảm chi phí nếu công nghệ vẫn nằm trong hồ sơ.
Thước đo thực chất phải nằm ở nơi công nghệ được sử dụng: một hệ thống cảnh báo ngập hoạt động ổn định, một giải pháp giúp nông dân giảm chi phí, một dây chuyền sản xuất tăng năng suất, một bệnh viện rút ngắn thời gian phục vụ. Khi sản phẩm nghiên cứu được vận hành, người sử dụng xác nhận hiệu quả và cơ quan quản lý công khai kết quả, Cần Thơ sẽ có câu trả lời thuyết phục hơn về năng lực đổi mới sáng tạo của mình.
Khi ấy, thứ hạng PII là kết quả của những việc đã làm, chứ không phải con số phải chạy theo. Đó mới là thước đo có ý nghĩa với người dân, doanh nghiệp và thành phố.
Trọng Nguyễn