Nhân kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1/10/1876 – 1/10/2026), ngày 30/9/2026, tại Trung tâm Hành chính thành phố Đà Nẵng, hội thảo khoa học “Cụ Huỳnh Thúc Kháng – Tấm gương cao đẹp của bậc đại trí thức yêu nước, trọn đời vì Tổ quốc, vì nhân dân” đã mở ra những góc nhìn sâu sắc về cuộc đời, nhân cách và di sản tư tưởng của một chí sĩ yêu nước tiêu biểu. Từ những trang kỷ yếu, hình ảnh cụ Huỳnh Thúc Kháng không chỉ hiện lên như một nhân vật lịch sử đáng kính, mà còn gợi mở những vấn đề mang tính thời đại: trách nhiệm của trí thức trước vận mệnh đất nước, đạo đức trong thực thi quyền lực và sứ mệnh của báo chí trước sự thật, trước lợi ích của nhân dân.
Một cuộc hội tụ khoa học có quy mô
Kỷ yếu hội thảo khoa học về cụ Huỳnh Thúc Kháng là công trình được thực hiện với sự phối hợp của Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Ban Tuyên giáo Trung ương, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Thành ủy Đà Nẵng. Dày 480 trang, tập hợp hơn 40 tham luận và bài phát biểu, kỷ yếu phác họa tương đối toàn diện cuộc đời, sự nghiệp và di sản tư tưởng của cụ Huỳnh Thúc Kháng, từ quê hương, con đường khoa bảng, phong trào Duy Tân, những năm tháng tù đày ở Côn Đảo đến hoạt động nghị trường, báo chí và tham gia chính quyền cách mạng.
Giá trị khoa học của kỷ yếu được thể hiện qua sự tham gia của đông đảo chuyên gia, nhà nghiên cứu thuộc nhiều lĩnh vực. Trong đó có GS, TS Lê Văn Lợi; các PGS, TS Bùi Đình Phong, Trần Minh Trưởng, Vũ Trọng Lâm, Đinh Xuân Lý, Mai Đức Ngọc, Đoàn Triệu Long, Đinh Quang Thành, Ngô Văn Minh cùng nhiều học giả khác. Các tham luận đến từ Bộ Nội vụ, Văn phòng Chủ tịch nước, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và Hội Nhà báo Việt Nam góp phần soi chiếu những lĩnh vực mà cụ Huỳnh Thúc Kháng từng hoạt động, cống hiến. Đặc biệt, tiếng nói của đại diện gia đình, dòng họ bổ sung chiều sâu ký ức và tình cảm, kết nối chân dung nhân vật lịch sử trong tư liệu khoa học với sự hiện diện bền bỉ của Cụ trong đời sống cộng đồng.
Điểm đáng chú ý của kỷ yếu không chỉ nằm ở quy mô tư liệu hay sự phong phú của các hướng tiếp cận, mà còn ở cách các tham luận làm sáng rõ sự thống nhất giữa học vấn, nhân cách và hành động trong cuộc đời Huỳnh Thúc Kháng. Là người đỗ đạt cao, Cụ không lựa chọn con đường quan trường để mưu cầu danh lợi, mà dấn thân vào sự nghiệp cứu nước, giúp dân, chấp nhận tù đày và những thử thách khắc nghiệt của thời cuộc. Mười ba năm bị giam cầm ở Côn Đảo không làm suy chuyển ý chí, trái lại trở thành quãng thời gian tự học, suy ngẫm và tôi luyện bản lĩnh. Qua những nghiên cứu về khí chất xứ Quảng, phong trào Duy Tân và sự vận động trong tư tưởng, một chân dung Huỳnh Thúc Kháng hiện lên với phẩm chất nổi bật: kiên định về mục tiêu phụng sự dân tộc, nhưng linh hoạt trong nhận thức và phương thức hành động.
Từ người trí thức đến người gánh vác việc nước
Một hướng nghiên cứu nổi bật trong kỷ yếu tập trung làm rõ vai trò của cụ Huỳnh Thúc Kháng trong chính quyền cách mạng giai đoạn 1946–1947. Trên các cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Quyền Chủ tịch nước và trong hoạt động của Hội Liên Việt, Cụ đã có những đóng góp quan trọng vào việc bảo vệ, củng cố chính quyền cách mạng non trẻ giữa muôn vàn thử thách. Dấu ấn tiêu biểu là sự kiện Ôn Như Hầu ngày 12/7/1946, khi Cụ chỉ đạo lực lượng Công an nhân dân đấu tranh, triệt phá âm mưu đảo chính của các lực lượng phản động thuộc Việt Nam Quốc dân Đảng và Đại Việt (có sự cấu kết với thực dân Pháp), nhằm lật đổ Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, dự kiến tiến hành vào ngày 14/7/1946. Sự kiện này cho thấy bản lĩnh, tinh thần trách nhiệm và vai trò của Cụ trong việc bảo vệ chính quyền cách mạng ở thời điểm đặc biệt cam go. Qua đó, các tham luận không chỉ tái hiện những đóng góp lịch sử của Huỳnh Thúc Kháng mà còn làm sáng tỏ giá trị của uy tín cá nhân khi gắn với trọng trách quốc gia. Ở Cụ, lòng yêu nước, đức liêm chính và tinh thần tận tụy vì dân đã trở thành sức mạnh quy tụ, góp phần củng cố khối đoàn kết và niềm tin của nhân dân đối với chính quyền cách mạng.
Trong mạch nghiên cứu ấy, mối quan hệ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Huỳnh Thúc Kháng được soi chiếu từ nhiều góc độ, nổi bật là sự tin cậy chính trị, tư tưởng trọng dụng nhân tài và tinh thần đặt lợi ích dân tộc lên trên những khác biệt về quan điểm, xuất thân hay con đường hoạt động. Từ sự gặp gỡ của hai nhân cách lớn, các tham luận gợi mở bài học sâu sắc về nghệ thuật tập hợp, sử dụng người tài, lấy phẩm chất, năng lực và tinh thần phụng sự làm thước đo. Bài học ấy càng có ý nghĩa trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả và phát huy nguồn nhân lực chất lượng cao đang đặt ra ngày càng cấp thiết.
Từ cuộc đời và sự nghiệp của Huỳnh Thúc Kháng, một nguyên tắc xuyên suốt được khẳng định: trọng dụng nhân tài phải bắt đầu từ sự đánh giá công tâm về phẩm chất, năng lực và trách nhiệm; trao niềm tin phải gắn với giao trọng trách; mọi quyết sách và hành động của người giữ cương vị công quyền đều phải hướng đến lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân. Đặt trong đời sống công vụ hôm nay, đó không chỉ là chuẩn mực đạo đức của người cán bộ mà còn là yêu cầu căn bản đối với năng lực quản trị, văn hóa chính trị và trách nhiệm nêu gương.
Không dừng lại ở những đóng góp trong chính quyền cách mạng, hội thảo còn tiếp cận di sản Huỳnh Thúc Kháng trong những mối quan hệ có giá trị lý luận và thực tiễn: giữa truyền thống và canh tân, đạo đức và chính trị, báo chí và công luận, uy tín cá nhân và khả năng quy tụ xã hội. Tham luận của GS, TS Lê Văn Lợi nhấn mạnh sự thống nhất giữa học vấn, tư tưởng và nhân cách của một bậc đại trí thức yêu nước; trong khi các nghiên cứu về tư tưởng “dân làm gốc”, lẽ sống vì nước, vì dân tiếp tục làm rõ nền tảng tinh thần chi phối những lựa chọn và hành động của Cụ. Từ những cách tiếp cận ấy, di sản Huỳnh Thúc Kháng vượt ra ngoài khuôn khổ của một nhân vật lịch sử, trở thành nguồn tham chiếu giàu ý nghĩa đối với những vấn đề đương đại: trách nhiệm xã hội của đội ngũ trí thức, đạo đức thực thi quyền lực, xây dựng niềm tin công chúng và yêu cầu nêu gương của người giữ trọng trách trước nhân dân.
Huế và Tiếng Dân: Không gian tôi luyện tư tưởng và dấu ấn báo chí Huỳnh Thúc Kháng
Trong dòng chảy các nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp cụ Huỳnh Thúc Kháng, Huế hiện lên như một không gian chính trị, văn hóa có vị trí đặc biệt, gắn với những bước chuyển quan trọng trong tư tưởng và phương thức hoạt động của Cụ. Tham luận của PGS, TS Đoàn Triệu Long làm rõ tác động của môi trường chính trị – văn hóa Huế đối với nhận thức và lựa chọn của Huỳnh Thúc Kháng. Từ những trải nghiệm tại Viện Dân biểu Trung Kỳ, sự gặp gỡ giữa các thế hệ trí thức yêu nước đến hoạt động báo chí, Cụ từng bước kiểm nghiệm những phương thức đấu tranh vì dân, vì nước, hình thành phong cách hành động kiên định về nguyên tắc nhưng linh hoạt, thực tế trong ứng xử với thời cuộc.
Bởi vậy, Huế không đơn thuần là địa bàn ghi dấu những sự kiện trong cuộc đời Huỳnh Thúc Kháng, mà còn là môi trường góp phần tôi luyện bản lĩnh chính trị, bồi đắp tư tưởng canh tân và định hình phương thức đấu tranh bằng ngòi bút. Trong mạch tiếp cận này, tham luận của Ban Tuyên giáo Thành ủy Huế cùng các nghiên cứu về phong cách chính luận, tính chiến đấu và sứ mệnh của báo chí đã dành sự quan tâm đáng kể cho Tiếng Dân, tờ báo gắn liền với tên tuổi và sự nghiệp của Cụ.
Ra đời tại Huế năm 1927, hoạt động đến năm 1943 với 1.766 số báo, Tiếng Dân ghi dấu một hành trình bền bỉ đấu tranh bảo vệ quyền lợi nhân dân giữa những ràng buộc và kiểm duyệt khắc nghiệt của chế độ thuộc địa. Trên các trang báo, tinh thần yêu nước được cụ Huỳnh Thúc Kháng chuyển hóa thành những vấn đề thiết thực của đời sống xã hội: từ quyền lợi người lao động, sinh kế của người dân đến phê phán bất công, bảo vệ lẽ phải và phẩm giá con người. Với Cụ, báo chí không chỉ là phương tiện truyền bá tư tưởng mà còn là một hình thức dấn thân, thực hiện trách nhiệm trước đồng bào. Chính từ đó, Tiếng Dân góp phần tạo dựng một không gian công luận có giá trị trong xã hội đương thời, nơi tiếng nói của người dân được phản ánh và những vấn đề xã hội được đặt ra bằng tinh thần trách nhiệm.
Một hướng tiếp cận đáng chú ý được thể hiện trong nghiên cứu của TS Lê Nhị Hòa về tầm nhìn bảo vệ chủ quyền biển, đảo của Huỳnh Thúc Kháng qua Tiếng Dân. Những bài viết liên quan đến Hoàng Sa cho thấy sự kết hợp giữa ý thức chủ quyền quốc gia, tinh thần khảo cứu tư liệu và phương pháp lập luận dựa trên chứng cứ. Đặt trong mối liên hệ với các tham luận về phong cách chính luận và đạo đức nghề báo, nghiên cứu này góp phần làm nổi bật một phẩm chất xuyên suốt trong hoạt động báo chí của Cụ: bản lĩnh đấu tranh phải đi cùng tri thức, sự cẩn trọng và trách nhiệm đối với sự thật.
Từ di sản Tiếng Dân, hội thảo đồng thời gợi mở những vấn đề có ý nghĩa trực tiếp đối với báo chí đương đại. Trong môi trường truyền thông số, khi tốc độ lan truyền thông tin ngày càng nhanh, mạng xã hội tác động sâu rộng đến dư luận và tin giả đặt ra nhiều thách thức, giá trị của một nền báo chí dựa trên chứng cứ, chính kiến và trách nhiệm xã hội càng cần được khẳng định. Báo chí không thể chỉ dừng lại ở việc phản ánh sự kiện, mà còn phải kiểm chứng thông tin, lý giải bản chất vấn đề, bảo vệ sự thật và lợi ích chính đáng của nhân dân. Đó cũng là cách những giá trị nghề nghiệp mà Huỳnh Thúc Kháng theo đuổi tiếp tục đối thoại với thực tiễn báo chí hôm nay.
Từ những kết quả nghiên cứu được công bố tại hội thảo, Huế có thêm cơ sở khoa học và thực tiễn để tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản Tiếng Dân bằng những phương thức phù hợp với đời sống đương đại. Việc số hóa tư liệu, xây dựng cơ sở dữ liệu mở, kết nối di tích với giáo dục lịch sử, đưa câu chuyện về Tiếng Dân và cụ Huỳnh Thúc Kháng đến gần hơn với công chúng, nhất là thế hệ trẻ, không chỉ góp phần lưu giữ ký ức báo chí mà còn bồi đắp ý thức công dân, tinh thần trách nhiệm và văn hóa đối thoại trong xã hội.
Với những người làm báo ở Huế, di sản Huỳnh Thúc Kháng là lời nhắc sâu sắc về bản lĩnh nghề nghiệp, trách nhiệm bảo vệ sự thật, lắng nghe tiếng nói nhân dân và giữ gìn phẩm giá ngòi bút trước mọi sức ép. Với đội ngũ trí thức, đó là bài học về sự gắn bó giữa tri thức và hành động, giữa học vấn và trách nhiệm xã hội. Với người thực thi công vụ, đó là tấm gương về sự liêm chính, tinh thần phụng sự và ý thức đặt lợi ích quốc gia, dân tộc, nhân dân lên trên lợi ích cá nhân.
Giá trị sâu xa của hội thảo vì thế không chỉ nằm ở việc tưởng nhớ, tôn vinh một nhân cách lớn nhân dịp kỷ niệm 150 năm ngày sinh, mà còn ở khả năng khơi mở những suy ngẫm và hành động thiết thực cho hôm nay. Qua các trang kỷ yếu, Huỳnh Thúc Kháng hiện lên là một bậc trí thức uyên bác nhưng luôn gần dân, giàu khí tiết nhưng không cực đoan, kiên định lý tưởng mà vẫn tỉnh táo, linh hoạt trước những đòi hỏi của thời cuộc. Một thế kỷ trôi qua, những giá trị ấy vẫn mang sức sống bền bỉ, gợi mở câu trả lời cho những vấn đề chưa bao giờ cũ: trí thức phụng sự đất nước bằng cách nào, báo chí giữ gìn sự thật ra sao và người nắm giữ quyền lực phải có trách nhiệm như thế nào trước nhân dân.
Hương Bình