Giá trị văn học không tự nhiên sinh ra, cũng không trung lập, mà gắn với hệ tiêu chuẩn, lựa chọn tư tưởng và cơ chế thẩm định cụ thể. Vì thế, câu hỏi “Ai quyết định giá trị văn học?” là vấn đề của lý luận, lịch sử, dân tộc và quyền lực văn hóa. Khi chuẩn mực lệch khỏi nền tảng lịch sử và lý tưởng, văn học mất phương hướng thẩm mỹ và đánh mất vai trò định hướng tinh thần cho cộng đồng.
Trong lịch sử văn học Việt Nam, giá trị văn học chưa bao giờ chỉ là kết quả của tài năng cá nhân. Nó hình thành từ sự tương tác giữa sáng tạo nghệ thuật và vận mệnh dân tộc, giữa cảm hứng cá nhân và yêu cầu lịch sử. Ở những thời khắc quyết định, văn học gắn bó sâu sắc với lý tưởng độc lập, tự do, cùng hình tượng người lính, nhân dân và cách mạng. Khi đó, giá trị không chỉ được đo bằng kỹ thuật, mà còn bằng khả năng phản ánh thời đại và nâng đỡ tinh thần cộng đồng.
Ngày nay, trong không gian đa chiều của đời sống văn học, câu hỏi “ai quyết định giá trị?” trở nên phức tạp. Nhà văn, độc giả, giới phê bình, giải thưởng và truyền thông đều góp phần vào quá trình này. Tuy nhiên, nếu mỗi chủ thể chỉ nhìn từ lợi ích, thị hiếu hay hệ quy chiếu riêng, giá trị văn học dễ bị phân mảnh, lệch chuẩn. Khi ấy, văn học không còn là ký ức chung của dân tộc, mà chỉ là những tiếng nói rời rạc, thiếu điểm tựa lịch sử và lý tưởng, điều này không chỉ ảnh hưởng đến nghệ thuật, mà còn là một vấn đề của nền tảng tinh thần xã hội.
Quyền lực xác lập giá trị và những giới hạn của nó
Không thể phủ nhận vai trò của nhà văn trong việc kiến tạo giá trị văn học. Tài năng, trải nghiệm và cá tính là điều kiện khởi đầu cho một tác phẩm. Tuy nhiên, nhà văn không nắm quyền quyết định cuối cùng về giá trị tác phẩm của mình. Lịch sử văn học đã chứng minh: có những đỉnh cao bị nghi ngờ theo thời gian, và có những tác phẩm từng bị xem nhẹ lại dần khẳng định được vị thế. Giá trị văn học, vì thế, không chỉ là vấn đề nghệ thuật, mà còn là kết quả của bối cảnh lịch sử và hệ tiêu chuẩn xã hội.
Người đọc góp phần tạo nên không gian tồn tại của văn học, nhưng thị hiếu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với giá trị. Trong môi trường truyền thông hiện đại, thị hiếu dễ bị thao túng bởi hiệu ứng đám đông và chiến lược quảng bá. Khi sự nổi tiếng được xem là thước đo duy nhất, giá trị bị đánh đồng với mức độ lan tỏa. Lúc này, cái gây sốc có thể lấn át cái bền bỉ, cái ồn ào dễ được tôn vinh hơn cái có chiều sâu.
Giới phê bình giữ vai trò định hướng giá trị, nhưng bản thân phê bình cũng không thoát khỏi ảnh hưởng của hệ tư tưởng và lý thuyết. Khi phê bình xa rời nền tảng lịch sử và dân tộc, nó có nguy cơ trở thành sự áp đặt ngoại lai, hợp thức hóa những giá trị lệch chuẩn dưới danh nghĩa học thuật. Nguy hiểm hơn, sự lệch chuẩn ấy lại được khoác lên vẻ ngoài của tiến bộ và khách quan.
Trong đời sống văn học hiện đại, giải thưởng và thiết chế văn hóa đóng vai trò ngày càng lớn. Mỗi giải thưởng là một tuyên bố giá trị, nhưng cũng gắn với những lựa chọn tư tưởng cụ thể. Khi một tác phẩm được tôn vinh, câu hỏi không chỉ là “tác phẩm đó có hay không?”, mà là “nó đại diện cho giá trị nào và do ai xác lập?”. Nếu cơ chế thẩm định thiếu nền tảng lịch sử và lý tưởng, giải thưởng dễ trở thành công cụ củng cố hệ giá trị lệch hướng và đó không chỉ là vấn đề của văn học, mà là vấn đề của hệ giá trị văn hóa.
Lịch sử và dân tộc – Thước đo cuối cùng của giá trị văn học
Nếu nhà văn, người đọc, giới phê bình hay giải thưởng không thể là thước đo tuyệt đối, thì đâu là nền tảng cuối cùng của giá trị văn học? Câu trả lời nằm ở lịch sử và dân tộc. Lịch sử không chỉ là bối cảnh của văn học, mà là nơi thử thách giá trị. Dân tộc không chỉ là đối tượng được phản ánh, mà còn là chủ thể thẩm định lâu dài.
Một tác phẩm có thể gây tranh cãi trong hiện tại, nhưng lịch sử sẽ trả lời về giá trị của nó. Tác phẩm được tôn vinh nhất thời nhưng xa rời vận mệnh dân tộc và lý tưởng lịch sử khó có thể trường tồn. Ngược lại, những tác phẩm gắn bó với thời đại, phản ánh đúng bản chất lịch sử và nâng đỡ tinh thần cộng đồng thường được khẳng định theo thời gian.
Giá trị văn học, vì thế, không chỉ là vấn đề thẩm mỹ, mà còn là vấn đề tư tưởng và lịch sử. Nó không do một cá nhân hay thiết chế nào quyết định, mà hình thành từ sự tương tác giữa sáng tạo nghệ thuật và vận mệnh dân tộc. Lịch sử và dân tộc chính là “tòa án” cuối cùng – nơi mọi giá trị được kiểm chứng bằng thời gian và ký ức cộng đồng. Khi văn học đứng vững trên trục lịch sử – dân tộc – lý tưởng, nó không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn kiến tạo ý nghĩa cho hiện thực ấy.
Trách nhiệm của những người tham gia xác lập giá trị
Câu hỏi “Ai quyết định giá trị văn học?” cuối cùng dẫn đến một câu hỏi sâu sắc hơn: ai chịu trách nhiệm về những giá trị được tôn vinh? Khi một tác phẩm được đặt ở vị trí trung tâm, không chỉ nhà văn được gọi tên, mà cả người phê bình, người trao giải và hệ thống thiết chế văn hóa đều phải cùng chịu trách nhiệm trước lịch sử.
Trong một nền văn học gắn với lịch sử và dân tộc, không có sự lựa chọn nghệ thuật nào là vô can. Mỗi sự tôn vinh là một lựa chọn tư tưởng. Mỗi sự im lặng cũng là một lựa chọn giá trị. Nếu những lựa chọn ấy lệch khỏi lý tưởng và ký ức lịch sử, văn học sẽ không chỉ mất phương hướng thẩm mỹ, mà còn đánh mất vai trò tinh thần trong xã hội. Khi ấy, khủng hoảng văn học là biểu hiện của một cuộc khủng hoảng hệ giá trị sâu rộng.
Giá trị văn học không đến từ sự ngẫu nhiên, mà là kết quả của một cuộc đấu tranh tư tưởng âm thầm nhưng bền bỉ. Trong cuộc đấu tranh ấy, lịch sử và dân tộc chính là điểm tựa cuối cùng, nơi văn học tìm thấy ý nghĩa tồn tại và khẳng định phẩm giá của mình giữa dòng chảy biến động của thời đại.
Minh Văn