Theo AP, ngày 30/1/2026, Ngoại trưởng Philippines cho biết, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á không công nhận cuộc bầu cử được tổ chức gần đây ở Myanmar. Đây là cuộc bầu cử đầu tiên kể từ khi quân đội lên nắm quyền vào năm 2021. Việc ASEAN không công nhận được xem là đòn giáng mạnh vào nỗ lực tìm kiếm tính chính danh quốc tế của chính quyền quân sự nước này.
Khối khu vực gồm 11 quốc gia thành viên, trong đó có Myanmar, đã từ chối công nhận chính quyền do quân đội kiểm soát kể từ khi quân đội nước này cưỡng ép giành quyền lực từ chính phủ dân cử của bà Aung San Suu Kyi vào năm 2021. Cuộc đảo chính đã đẩy quốc gia nghèo nàn này rơi vào một cuộc nội chiến đẫm máu kéo dài.
Trả lời câu hỏi tại họp báo về việc ASEAN có công nhận các cuộc bầu cử tại Myanmar hay không, Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro khẳng định “không, cho đến thời điểm hiện tại”, đồng thời cho biết ASEAN “đã không tán thành cả ba giai đoạn của tiến trình bầu cử đã được tổ chức”.
Bà Lazaro không nêu chi tiết liệu lập trường của khối có thể thay đổi ra sao trong thời gian tới. Phát biểu được đưa ra sau khi bà chủ trì các cuộc họp cấp bộ trưởng lớn đầu tiên của ASEAN trong năm nay, diễn ra tại thành phố Cebu, miền trung Philippines, nơi cuộc khủng hoảng Myanmar là một trong những nội dung trọng tâm của chương trình nghị sự.
Đảng Liên minh Đoàn kết và Phát triển (USDP), lực lượng chính trị do quân đội Myanmar hậu thuẫn, hôm thứ Hai tuyên bố giành chiến thắng trong cuộc bầu cử. Kết quả này đã được dự đoán từ trước, trong bối cảnh nhiều đảng đối lập lớn bị loại khỏi tiến trình bầu cử và các hoạt động bất đồng chính kiến bị kiểm soát nghiêm ngặt.
Theo hiến pháp Myanmar, một phần tư số ghế trong quốc hội được phân bổ tự động cho quân đội, qua đó bảo đảm quyền kiểm soát của lực lượng vũ trang cũng như lợi thế cho các đảng phái được quân đội hậu thuẫn.
Giới chỉ trích cho rằng cuộc bầu cử không đáp ứng các tiêu chuẩn tự do và công bằng, mà chủ yếu nhằm hợp thức hóa quyền lực của chính quyền quân sự sau cuộc thâu tóm quyền lực bằng vũ lực.
Ngoại trưởng Singapore Vivian Balakrishnan nhấn mạnh rằng “tiến bộ chính trị có ý nghĩa tại Myanmar đòi hỏi phải chấm dứt các hành động thù địch, thúc đẩy đối thoại toàn diện và bảo đảm sự tham gia của tất cả các bên liên quan”. Theo ông, đây là những điều kiện tiên quyết để hình thành một chính phủ có tính chính danh và nhận được sự ủng hộ nhất định của người dân.
Năm nay, Philippines đảm nhiệm vai trò Chủ tịch luân phiên của ASEAN, thay thế cho Myanmar sau khi nước này bị đình chỉ quyền giữ chức chủ tịch do quân đội lên nắm quyền.
Được thành lập năm 1967 trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, ASEAN là một khối khu vực gồm các quốc gia có thể chế chính trị đa dạng, từ những nền dân chủ năng động như Philippines – đồng minh lâu năm của Mỹ – đến các quốc gia theo chế độ độc tài như Lào và Campuchia, vốn có quan hệ gần gũi với Trung Quốc.
Năm nay, ASEAN lựa chọn chủ đề “Cùng nhau định hướng tương lai”. Tuy nhiên, nỗ lực thể hiện sự đoàn kết của khối đã gặp thách thức mới trong năm ngoái, khi giao tranh chết người nổ ra giữa hai quốc gia thành viên là Thái Lan và Campuchia liên quan đến tranh chấp biên giới kéo dài.
Bên cạnh cuộc khủng hoảng Myanmar và xung đột giữa Thái Lan và Campuchia — trước khi hai bên đạt được thỏa thuận ngừng bắn do Mỹ làm trung gian vào năm ngoái — các bộ trưởng ASEAN cũng nhất trí tổ chức các cuộc họp hằng tháng với Trung Quốc nhằm hoàn tất trong năm nay các cuộc đàm phán về “Bộ quy tắc ứng xử” (COC), văn kiện được kỳ vọng sẽ điều chỉnh các tranh chấp lãnh thổ chưa được giải quyết tại Biển Đông, theo Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro.
Trong bối cảnh chịu áp lực ngày càng lớn nhằm sớm kết thúc các cuộc đàm phán về thỏa thuận không xâm lược, các bộ trưởng ASEAN đã nhắc lại thời hạn tự đặt ra cách đây ba năm để đạt được tiến triển cụ thể.
Trung Quốc đưa ra các tuyên bố chủ quyền rộng khắp tại vùng biển này – một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới – chồng lấn với yêu sách của bốn quốc gia thành viên ASEAN là Philippines, Malaysia, Việt Nam và Brunei.
Khai mạc các cuộc họp, Ngoại trưởng Philippines Theresa Lazaro kêu gọi ASEAN kiên quyết kiềm chế và tuân thủ luật pháp quốc tế, trong bối cảnh các hành động gây hấn gia tăng tại châu Á và “những hành động đơn phương” ở các khu vực khác đang đe dọa trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Một số quốc gia thành viên ASEAN cũng bày tỏ quan ngại sâu sắc trước chiến dịch bí mật của Mỹ dẫn tới việc bắt giữ nhà lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro theo lệnh của Tổng thống Mỹ Donald Trump. Trong khi đó, lập trường ngày càng cứng rắn của Trung Quốc đối với Đài Loan và vùng Biển Đông tranh chấp đã tiếp tục gây bất ổn cho khu vực trong nhiều năm qua.
Việc lên tiếng chỉ trích cả Mỹ và Trung Quốc – hai đối tác thương mại và quốc phòng hàng đầu của nhiều nước ASEAN – đặt khối này vào thế tiến thoái lưỡng nan và trở thành một thách thức ngoại giao lớn.
“Trên khắp khu vực của chúng ta, căng thẳng trên biển vẫn tiếp diễn, các cuộc xung đột nội bộ kéo dài, cùng những vấn đề biên giới và nhân đạo chưa được giải quyết,” bà Lazaro phát biểu trước các đối tác ASEAN.
Bà cũng nhấn mạnh rằng những diễn biến bên ngoài Đông Nam Á, bao gồm các hành động đơn phương mang tính xuyên khu vực, đang tiếp tục tác động tiêu cực tới sự ổn định của khu vực, làm xói mòn các thể chế đa phương cũng như trật tự quốc tế dựa trên luật lệ.
Từ cách tiếp cận đối với cuộc khủng hoảng Myanmar cho đến phản ứng trước các căng thẳng nội khối và sức ép từ các cường quốc bên ngoài, có thể thấy ASEAN đang kiên trì theo đuổi lập trường thận trọng, dựa trên nguyên tắc đồng thuận, không can thiệp và ưu tiên ổn định khu vực. Việc không công nhận các cuộc bầu cử do chính quyền quân sự Myanmar tổ chức cho thấy ASEAN sẵn sàng áp dụng những biện pháp chính trị mang tính răn đe khi các giá trị cốt lõi của khối bị thách thức, song vẫn tránh các hành động đối đầu trực diện có thể làm gia tăng chia rẽ nội bộ.
Cách xử lý này phản ánh giới hạn nhưng cũng là bản chất của ASEAN: một hiệp hội gồm các quốc gia có thể chế, lợi ích và định hướng chiến lược khác biệt sâu sắc. Thay vì trừng phạt cứng rắn hay áp đặt giải pháp, ASEAN lựa chọn duy trì đối thoại, giữ kênh tiếp xúc và tạo không gian cho các tiến trình ngoại giao lâu dài, kể cả khi điều đó khiến khối bị chỉ trích là chậm chạp và thiếu quyết đoán.
Trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng và các thách thức an ninh ngày càng phức tạp, lập trường của ASEAN cho thấy nỗ lực cân bằng giữa bảo vệ tính đoàn kết nội khối, duy trì vai trò trung tâm khu vực và tránh bị cuốn vào đối đầu địa chính trị. Đây không phải là con đường dễ dàng, nhưng vẫn là lựa chọn mà ASEAN xem là khả thi nhất để giữ vững sự tồn tại và ảnh hưởng của hiệp hội trong một trật tự khu vực đang biến động.
Thế Nguyễn