Trước thềm hội nghị thượng đỉnh sắp tới, ASEAN đối mặt với sức ép ngày càng gia tăng về việc xem xét nới lỏng lệnh hạn chế kéo dài 5 năm đối với sự tham dự của các lãnh đạo chính quyền quân sự Myanmar tại các cuộc họp cấp cao. Việc Thái Lan cùng một số nước thành viên đẩy mạnh tiếp xúc với Myanmar, bất chấp cuộc nội chiến chưa có hồi kết, đang đặt ASEAN trước bài toán khó về duy trì đồng thuận nội khối và định hình cách tiếp cận đối với cuộc khủng hoảng tại quốc gia Đông Nam Á này.
Theo Reuters ngày 13/11/2026, lãnh đạo Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) dự kiến xem xét lại các hạn chế đối với sự tham gia của Myanmar tại những cuộc họp cấp cao của khối trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh diễn ra tại Manila, Philippines, từ ngày 15 đến 17/11.
Myanmar chìm trong bất ổn kể từ cuộc đảo chính quân sự năm 2021, khi Tướng Min Aung Hlaing lật đổ chính phủ dân cử. Cuộc đảo chính đã châm ngòi cho xung đột vũ trang lan rộng trên khắp đất nước, khiến hơn 100.000 người thiệt mạng.
Trước tình hình này, ASEAN đã áp đặt các hạn chế đối với sự tham dự của đại diện chính trị Myanmar tại các hội nghị thượng đỉnh và cuộc họp ngoại trưởng, do chính quyền quân sự nước này không thực hiện Đồng thuận 5 điểm trong khuôn khổ hòa bình được các nhà lãnh đạo ASEAN nhất trí sau cuộc đảo chính.
Tuy nhiên, cách tiếp cận của một số quốc gia thành viên ASEAN đối với Myanmar đang có những chuyển biến đáng chú ý. Gần một nửa trong số 11 nước thành viên đã tăng cường tiếp xúc ngoại giao song phương với Myanmar sau các cuộc bầu cử diễn ra vào tháng 12/2025 và tháng 1/2026. Trong cuộc bầu cử này, đảng Liên minh Đoàn kết và Phát triển (USDP) được quân đội hậu thuẫn giành chiến thắng áp đảo, trong bối cảnh các lực lượng đối lập thực chất không tham gia.
Từ đầu năm 2026, Lào, Thái Lan, Việt Nam, Campuchia và Malaysia đều đã đón tiếp ông Min Aung Hlaing trong các chuyến thăm chính thức. Đáng chú ý, hồi tháng 10, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim cam kết thúc đẩy nỗ lực đưa Myanmar tái hòa nhập ASEAN.
Trong khi đó, Thái Lan đang nổi lên là một trong những quốc gia công khai thúc đẩy việc nới lỏng các hạn chế đối với Myanmar.
Phát biểu với báo giới sau chuyến thăm Myanmar hôm 12/11, Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sihasak Phuangketkeow nhấn mạnh: “Đối với Thái Lan, chúng tôi cho rằng bước đi tiếp theo là cho phép Bộ trưởng Ngoại giao Myanmar tham dự các cuộc họp cấp bộ trưởng ngoại giao của ASEAN”.
Người đứng đầu ngành ngoại giao Thái Lan bày tỏ hy vọng những tiến triển trong quan hệ với Myanmar sẽ tạo cơ sở để ASEAN đưa ra quyết định về việc khôi phục sự tham gia của nước này, muộn nhất là khi Thái Lan đảm nhiệm cương vị Chủ tịch ASEAN vào năm 2028.
Theo ông Sihasak, việc tăng cường tiếp xúc trực tiếp với giới hoạch định chính sách Myanmar sẽ giúp ASEAN truyền đạt hiệu quả hơn những quan ngại của khối tới các nhà lãnh đạo có thẩm quyền quyết định. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh quyết định cuối cùng về mức độ tham gia của Myanmar vẫn thuộc về các bộ trưởng ngoại giao ASEAN.
Những chuyển động ngoại giao riêng rẽ
Giới phân tích nhận định những điều chỉnh trong cách tiếp cận của các nước thành viên ASEAN đối với Myanmar đang tạo thêm sức ép lên Đồng thuận 5 điểm – khuôn khổ hòa bình kêu gọi chấm dứt bạo lực, thúc đẩy đối thoại bao trùm, hỗ trợ nhân đạo và tiến hành hòa giải thông qua một đặc phái viên được tiếp cận tất cả các bên liên quan.
Ngày 13/11, người phát ngôn Philippines Dominic Xavier Imperial cho biết tại Hội nghị cấp cao ASEAN sắp tới, các nhà lãnh đạo dự kiến thông qua một văn kiện đã được thống nhất nhằm đánh giá tiến độ thực hiện Đồng thuận 5 điểm.
Tuy nhiên, hiệu quả thực thi thỏa thuận này tiếp tục là vấn đề gây tranh luận. Ông Thitinan Pongsudhirak, nhà khoa học chính trị thuộc Đại học Chulalongkorn (Thái Lan), nhận định: “Tôi cho rằng Đồng thuận 5 điểm hiện đã trở nên lạc hậu so với những diễn biến thực tế”.
Trên thực tế, việc triển khai khuôn khổ hòa bình của ASEAN đến nay đạt rất ít tiến triển. Xung đột vũ trang tại Myanmar vẫn kéo dài, khiến hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa, trong khi những nỗ lực đưa các bên tham chiến vào bàn đàm phán chưa tạo được bước đột phá đáng kể.
Một trong những trở ngại đối với tiến trình hòa giải là khả năng tiếp cận các nhân vật chính trị chủ chốt tại Myanmar. Bà Aung San Suu Kyi, nhà lãnh đạo dân sự từng được trao giải Nobel Hòa bình, bị giam giữ kể từ cuộc đảo chính quân sự năm 2021.
Sau cuộc bầu cử do quân đội tổ chức, bà được chuyển sang hình thức quản thúc tại gia vào tháng 4/2026. Mặc dù một đại diện Hội Chữ thập đỏ được phép gặp bà vào tháng 8, đến nay chưa có nhà lãnh đạo hay đặc phái viên nước ngoài nào được tiếp cận bà, bất chấp nhiều đề nghị từ cộng đồng quốc tế.
Trong bối cảnh tiến trình hòa bình do ASEAN thúc đẩy chưa đạt kết quả rõ rệt, một số quốc gia thành viên đang tìm kiếm các kênh tiếp xúc và đối thoại riêng với Myanmar.
Thái Lan nhiều lần đề xuất đóng vai trò trung gian, tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán giữa chính quyền Myanmar và các nhóm vũ trang sắc tộc hoạt động dọc khu vực biên giới hai nước.
Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan Sihasak Phuangketkeow cho biết phía Myanmar về nguyên tắc đã đồng ý cử đại diện tham gia các cuộc đàm phán, song chưa xác định thời điểm cụ thể.
Song song với những nỗ lực ngoại giao song phương, ASEAN vẫn duy trì các hoạt động tiếp xúc trong khuôn khổ cơ chế đặc phái viên. Tháng 10/2026, Thứ trưởng Ngoại giao Philippines Theresa Lazaro, đồng thời là Đặc phái viên ASEAN về Myanmar, đã tới nước này trong một sứ mệnh nhân đạo.
Tuy nhiên, chính cơ chế đặc phái viên cũng đang trở thành chủ đề thảo luận trong nội bộ ASEAN. Theo quy định hiện hành, vị trí này được thay đổi hằng năm, gắn với cơ chế luân phiên Chủ tịch ASEAN, đặt ra những vấn đề về tính liên tục trong các nỗ lực trung gian và hòa giải.
Một nhà ngoại giao Đông Nam Á đề nghị giấu tên tiết lộ Myanmar muốn loại bỏ hoàn toàn vị trí đặc phái viên. Trong khi đó, các cuộc thảo luận giữa những nước thành viên ASEAN cũng đề cập khả năng thiết lập cơ chế đặc phái viên thường trực nhằm bảo đảm tính kế thừa và liên tục của tiến trình ngoại giao.
“Nhưng nếu không đạt được đồng thuận về bất kỳ phương án nào, tình trạng hiện nay sẽ tiếp tục được duy trì”, nhà ngoại giao này cho biết.
Những diễn biến trên cho thấy ASEAN đang đứng trước bài toán điều chỉnh phương thức tiếp cận Myanmar trong bối cảnh các sáng kiến ngoại giao song phương ngày càng được đẩy mạnh, trong khi tiến trình hòa bình chung của khối vẫn chưa đạt được những kết quả như kỳ vọng.
Phép thử đối với sự đoàn kết của ASEAN
Cách tiếp cận chủ động của Thái Lan đối với Myanmar xuất phát từ những lo ngại về nguy cơ xung đột lan rộng qua đường biên giới chung kéo dài giữa hai nước, cũng như những tác động đối với thương mại, lao động di cư và hợp tác năng lượng.
Tuy nhiên, theo ông Thitinan Pongsudhirak, “chiến lược tái can dự có tính toán” của Bangkok đang tạo sức ép lên các quốc gia thành viên ASEAN khác trong việc điều chỉnh chính sách đối với Myanmar. Diễn biến này đồng thời đặt ra thách thức đối với Singapore, quốc gia sẽ đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN vào năm 2027, trong nỗ lực dung hòa những quan điểm khác biệt và duy trì sự đồng thuận nội khối.
Ông Thitinan cảnh báo việc nối lại tiếp xúc với Myanmar không nên đồng nghĩa với sự công nhận chính trị vô điều kiện. “Đây không nên là một tấm séc khống; cũng không nên là sự đón tiếp và công nhận vô điều kiện”, ông nhấn mạnh.
Theo chuyên gia này, bất kỳ bước tiến nào trong quan hệ với Myanmar cũng cần gắn với những điều kiện cụ thể, bao gồm trả tự do cho các tù nhân chính trị, bảo đảm khả năng tiếp cận viện trợ nhân đạo và chấm dứt các cuộc không kích của quân đội.
Cùng quan điểm thận trọng, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) kêu gọi ASEAN tiếp tục duy trì các biện pháp hạn chế, đồng thời gia tăng sức ép đối với quân đội Myanmar nhằm chấm dứt các hành vi vi phạm nhân quyền và thúc đẩy tiến trình chuyển đổi sang chính quyền dân sự.
Trong khi đó, ông Simon Tay, Chủ tịch Viện Quan hệ Quốc tế Singapore, cho rằng việc các quốc gia thành viên tăng cường quan hệ song phương với Myanmar không đồng nghĩa với sự thay đổi trong lập trường chung của ASEAN. Theo ông, nguyên tắc đồng thuận vẫn là nền tảng trong quá trình ra quyết định của khối và chỉ có thể được điều chỉnh khi tất cả các thành viên nhất trí.
“Trong ASEAN, có thể tồn tại cả vai trò ‘người tốt’ và ‘người xấu’, miễn là những cách tiếp cận khác biệt này vẫn nằm trong khuôn khổ Đồng thuận 5 điểm”, ông Tay nhận định.
Ông đồng thời cảnh báo nếu các sáng kiến ngoại giao riêng rẽ vượt ra ngoài khuôn khổ chung, Myanmar có thể tận dụng những khác biệt đó để chia rẽ các quốc gia thành viên ASEAN.
Thay vì thúc đẩy việc khôi phục đầy đủ quan hệ chính trị ngay lập tức, ông Tay đề xuất ASEAN tập trung vào các mục tiêu trung gian có thể kiểm chứng, như bảo đảm khả năng tiếp cận thường xuyên với bà Aung San Suu Kyi, giảm mức độ bạo lực và mở rộng hoạt động hỗ trợ nhân đạo.
“ASEAN có thể thực tế mà không cần phải vội vàng”, ông nhấn mạnh, đồng thời cho rằng sự công nhận về mặt chính trị chỉ nên được xem xét sau khi Myanmar đạt được những tiến triển thực chất, thay vì đi trước các bước cải thiện tình hình.
Những quan điểm khác biệt cho thấy vấn đề Myanmar không chỉ là phép thử đối với hiệu quả của Đồng thuận 5 điểm, mà còn đặt ra thách thức đối với khả năng duy trì lập trường thống nhất của ASEAN. Trong bối cảnh một số thành viên ưu tiên tăng cường tiếp xúc ngoại giao, trong khi các nước khác nhấn mạnh yêu cầu phải có tiến triển cụ thể về hòa bình và nhân quyền, việc tìm kiếm điểm cân bằng giữa đối thoại và duy trì sức ép chính trị sẽ tiếp tục là bài toán đối với khối.
Thế Nguyễn
Bài viết cùng chuyên mục
Vai trò trung tâm của ASEAN trước những biến động địa chính trị
ASEAN dự kiến triển khai chương trình dự trữ chung các sản phẩm dầu mỏ sớm nhất là vào năm 2027.
Trung Quốc và ASEAN đạt tiến triển trong đàm phán COC nhưng khó hoàn tất đúng hạn
Bê bối nghe lén làm dấy lên lo ngại về an ninh nội bộ Indonesia
Tăng cường hợp tác ngân hàng Việt Nam – Lào, thúc đẩy kết nối thanh toán song phương
Mỹ cáo buộc Triều Tiên tấn công mạng: Ranh giới mong manh giữa điều tra và sức ép chính trị