Xuất thân trong gia đình có tám anh em, Bác Ba Phi là người con thứ hai. Ông nổi tiếng không chỉ vì sức vóc của một lực điền giỏi võ mà còn bởi niềm say mê đờn ca tài tử, đặc biệt là tiếng đờn cò sâu lắng. Từ đầu thập niên 1960, những câu chuyện dân gian ông kể đã lan truyền khắp vùng, chạm đến trái tim người dân lẫn chiến sĩ, trở thành một nét văn hóa đặc trưng, mộc mạc mà đậm đà của đất Nam Bộ.
Bác Ba Phi, người kể chuyện “nói dóc” mà thật của đất Cà Mau
Bác Ba Phi, tên thật là Nguyễn Long Phi, sinh năm 1884 tại Rạch Mũi, Cái Rắn, xã Cái Nước, tỉnh Cà Mau, mất ngày 06/12/1964 (nhằm 03/11 âm lịch) tại ấp Đường Ranh, xã Trần Văn Thời, nay là Kênh Ngang, Lung Tràm, xã Khánh Hưng, tỉnh Cà Mau. Hiện nay, nơi từng là chốn ở của ông chỉ còn lại cây giáo, vật dụng gắn bó với những chuyến săn heo rừng năm xưa, cùng chiếc xuồng độc mộc mà Bác thường dùng để len lỏi giữa rừng U Minh săn bắt.
Những câu chuyện kể của Bác Ba Phi mộc mạc, hóm hỉnh, thấm đẫm hơi thở đời sống người dân miền Tây. Dẫu đôi khi được “thêm mắm dặm muối”, nhưng vẫn toát lên nét chân chất, có tình, có lý của con người Nam Bộ. Trong thế giới truyện kể của ông, không chỉ có nông dân mà còn cả cọp, rắn, cá, nai, heo rừng… tất cả đều được nhân cách hóa một cách sinh động, gần gũi.
Những mẩu chuyện như “Tàu rùa”, “Câu ếch”, “Rắn tát cá”, “Nếp dẻo”, “Cọp xay lúa”, “Bẫy lưỡi nai”… bắt nguồn từ thực tế đời sống thời khẩn hoang. Người nghe hiểu rằng đó là chuyện “nói dóc” để mua vui, nhưng đằng sau tiếng cười lại ẩn chứa tình yêu quê hương và sự gắn bó sâu sắc với thiên nhiên vùng U Minh – nơi từng nổi tiếng bởi sự hoang sơ, phong phú của muôn loài.
Chuyện kể, hành trang mở đất
Trong buổi đầu khẩn hoang, cư dân Nam Bộ phải đối mặt với muôn vàn gian khó, từ rừng thiêng nước độc, thú dữ rình rập đến ách áp bức của thực dân phong kiến. Giữa những ngày tháng ấy, chuyện kể của Bác Ba Phi không chỉ là tiếng cười giải trí sau lao động nhọc nhằn, mà còn là tấm gương phản chiếu tinh thần sáng tạo, trí tuệ ứng biến của người dân miền sông nước. Qua những giai thoại như lính mã tà, cọp rình nhà…, người nghe tìm thấy trong đó bài học ứng xử thông minh, lạc quan; vừa thực tế, vừa đậm tình người.
Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, câu chuyện dân gian mang tên Bác Ba Phi đã vượt khỏi phạm vi làng quê Cà Mau để trở thành nguồn động viên tinh thần cho đồng bào và chiến sĩ nơi chiến khu. Bằng lối kể ngẫu hứng, sinh động, ông đưa hình ảnh con người và thiên nhiên Nam Bộ vào trong từng mẩu chuyện, để từ đó, nụ cười trở thành vũ khí làm dịu gian khổ, tiếp sức cho niềm tin chiến thắng.
Đến hôm nay, chuyện kể Bác Ba Phi vẫn hiện diện trong lễ hội, đám tiệc, những buổi gặp gỡ thôn quê, như một di sản văn hóa dân gian đặc sắc. Mỗi câu chuyện, mỗi nhân vật, mỗi tình huống đều giữ nguyên chất hóm hỉnh, nhân văn và trí tuệ dân gian, làm giàu thêm kho tàng văn hóa của vùng đất cuối trời Tổ quốc.
Di sản của một nghệ nhân dân gian
Dù không để lại trang bản thảo nào, nhưng kho tàng truyện kể của Bác Ba Phi vẫn trường tồn trong ký ức và lời kể của bao thế hệ người dân Nam Bộ. Câu ví von “nói dóc như Bác Ba Phi” đã trở thành một phần của đời sống ngôn ngữ dân gian, vừa là sự hóm hỉnh, vừa là cách người dân thể hiện lòng mến mộ và trân trọng đối với người nghệ nhân bình dị đã góp phần làm phong phú tâm hồn và bản sắc văn hóa phương Nam.
Với những đóng góp đặc biệt cho văn hóa dân gian Nam Bộ, năm 2003, Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam đã truy tặng Bác Ba Phi danh hiệu “Nghệ nhân dân gian” và Huy chương “Vì sự nghiệp văn nghệ dân gian”. Đến ngày 10/9/2015, UBND tỉnh Cà Mau chính thức công nhận Khu lưu niệm Nghệ nhân dân gian Nguyễn Long Phi là Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp tỉnh, ghi dấu công lao của một con người đã để lại tiếng cười và tình thương trong lòng dân tộc.
Bác Ba Phi không chỉ là biểu tượng cho tinh thần lạc quan, hóm hỉnh và nhân hậu của người dân phương Nam, mà còn là người giữ hồn dân gian, góp phần lưu truyền những giá trị văn hóa, nhân văn của vùng đất mở cõi. Di sản ấy, như dòng phù sa miệt vườn, vẫn âm thầm bồi đắp cho bản sắc văn hóa Việt Nam – đậm đà, nhân nghĩa và đầy sức sống.
Trà Bình