Khi trật tự thế giới biến chuyển mạnh mẽ, cạnh tranh giữa các cường quốc đã vượt ra ngoài những vùng lõi truyền thống. Bắc Cực, vùng băng giá tưởng như bên lề đang nổi lên như một không gian chiến lược mới, nơi lợi ích kinh tế, quân sự và địa chính trị giao thoa ngày càng quyết liệt. Sự trỗi dậy này không ngẫu nhiên, mà phản ánh nhu cầu tìm kiếm dư địa chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt. Với góc nhìn đó, Bắc Cực đang được định vị là vòng chiến lược tiếp theo trong bàn cờ quyền lực toàn cầu.
Bắc Cực: Từ không gian băng giá đến không gian chiến lược
Từng được xem là vùng đất xa xôi, khắc nghiệt và nằm ngoài các ưu tiên chiến lược, Bắc Cực trong nhiều thập niên chỉ hiện diện như một không gian địa lý lạnh giá với dân cư thưa thớt và tiềm năng khai thác còn nhiều hạn chế.
Tuy nhiên, biến đổi khí hậu với tốc độ tan băng chưa từng có đang làm thay đổi căn bản cục diện. Băng vĩnh cửu rút lui mở ra các tuyến hàng hải mới – đặc biệt là Tuyến đường biển phía Bắc – rút ngắn đáng kể hành trình giữa châu Âu và châu Á, đồng thời làm xáo trộn logic kiểm soát thương mại và an ninh hàng hải toàn cầu.
Không chỉ dừng ở vai trò giao thông, Bắc Cực còn sở hữu nguồn tài nguyên dầu khí, khoáng sản hiếm và sinh học có ý nghĩa chiến lược trong bối cảnh cạnh tranh năng lượng, công nghệ và chuỗi cung ứng. Khi các nguồn lực truyền thống dần cạn kiệt hoặc bị siết chặt, Bắc Cực nổi lên như “kho dự trữ” chiến lược mới. Sự giao thoa giữa địa lý, kinh tế và an ninh đã đẩy Bắc Cực từ ngoại vi lên trung tâm bàn cờ quyền lực toàn cầu – một không gian chiến lược mới đang được định hình rõ rệt.
Các cường quốc và sự tái cấu trúc quyền lực tại Bắc Cực
Nga, quốc gia sở hữu đường bờ biển Bắc Cực dài nhất thế giới từ lâu đã xác định nơi đây là lợi ích sống còn. Các khoản đầu tư quy mô lớn vào hạ tầng quân sự, năng lượng và giao thông thể hiện chiến lược dài hạn nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, khai thác tài nguyên và khẳng định vị thế cường quốc. Với Nga, Bắc Cực là chiều sâu chiến lược mang tính sinh tồn.
Trong khi đó, Trung Quốc, dù không phải quốc gia Bắc Cực cũng không đứng ngoài cuộc. Với khái niệm “quốc gia cận Bắc Cực”, Bắc Kinh từng bước mở rộng ảnh hưởng, thể hiện tham vọng toàn cầu. Sự tham gia của Trung Quốc cho thấy Bắc Cực đã vượt khỏi phạm vi lợi ích khu vực, trở thành không gian cạnh tranh chiến lược toàn cầu, nơi cán cân quyền lực ngày càng đan xen và biến động.
Với Hoa Kỳ, Bắc Cực gắn liền với an ninh quốc gia và vị thế chiến lược toàn cầu. Alaska không chỉ là lãnh thổ, mà còn là bàn đạp kiểm soát các tuyến tiếp cận Bắc Đại Tây Dương và Bắc Thái Bình Dương. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng, Bắc Cực trở thành vòng phòng thủ và hiện diện mới, bổ sung cho các không gian truyền thống đang chịu áp lực lớn.
Bắc Cực: Vòng chiến lược mới trong thế giới đang dịch chuyển
Trong cấu trúc quyền lực toàn cầu đang tái định hình, Bắc Cực nổi lên như một vòng chiến lược mới, đan xen và bổ sung cho các không gian cạnh tranh truyền thống. Không giống những điểm nóng thường trực với xung đột công khai, Bắc Cực là không gian của cạnh tranh âm thầm, dài hạn, nơi các cường quốc theo đuổi chiến lược tích lũy ảnh hưởng thay vì đối đầu trực diện.
Cạnh tranh tại đây mang tính thận trọng nhưng kiên định. Dù quân sự hóa không diễn ra rầm rộ, các hoạt động phát triển hạ tầng, tăng cường giám sát, kiểm soát tuyến hàng hải và bảo vệ lợi ích chiến lược đang được đẩy mạnh từng bước. Điều đó tạo nên một thế cân bằng mong manh, nơi hợp tác và cạnh tranh cùng tồn tại, linh hoạt chuyển hóa theo thời điểm và lợi ích.
Bắc Cực vì thế trở thành “phòng thí nghiệm” quan trọng cho quản trị cạnh tranh trong bối cảnh thế giới đa cực. Tránh đối đầu không đồng nghĩa giảm mức độ cạnh tranh, mà cho thấy sự chuyển hóa về cách các cường quốc triển khai quyền lực – tinh vi hơn, kết hợp giữa sức mạnh cứng, ảnh hưởng kinh tế và khả năng định hình luật chơi toàn cầu.
Không chỉ là một vòng chiến lược bổ sung, Bắc Cực đang dần đóng vai trò liên kết giữa các không gian chiến lược khác trên toàn cầu. Cách thức các cường quốc ứng xử tại đây sẽ tác động ngược lại trật tự quốc tế, góp phần định hình mô hình cạnh tranh trong giai đoạn kế tiếp.
Bắc Cực – Chỉ dấu của một thế giới đang tái cấu trúc
Sự trỗi dậy của Bắc Cực như một không gian chiến lược mới cho thấy cạnh tranh quyền lực toàn cầu đang mở rộng không chỉ về địa lý, mà còn về hình thức và cấp độ. Các không gian chiến lược không còn bị đóng khung trong các khu vực truyền thống, mà đang dịch chuyển theo biến động của môi trường tự nhiên, tiến bộ công nghệ và nhu cầu phát triển của các cường quốc. Trong dòng chảy đó, Bắc Cực trở thành chỉ dấu quan trọng cho nhịp đập của trật tự quốc tế đương đại.
Đối với các liên minh quân sự, chính trị như NATO, Bắc Cực đặt ra yêu cầu phải điều chỉnh tư duy chiến lược: vừa nhận diện đây là không gian hợp tác tiềm năng, vừa lường trước nguy cơ xung đột lợi ích mới. Sự gia tăng hiện diện của nhiều chủ thể, cả trong và ngoài khu vực, buộc các liên minh phải cân nhắc giữa bảo vệ lợi ích chung và quản trị mâu thuẫn nội bộ – vốn ngày càng khó hài hòa trong bối cảnh quyền lực phân tán và bất đối xứng.
Ở bình diện toàn cầu, Bắc Cực là hình ảnh thu nhỏ của mô hình cạnh tranh phức hợp thế kỷ XXI – nơi hợp tác và đối đầu đan xen, nơi các chuẩn mực quốc tế liên tục bị thử thách bởi lợi ích chiến lược. Đây không phải là sự trở lại của Chiến tranh Lạnh, mà là một trạng thái cạnh tranh dài hơi, được triển khai âm thầm nhưng không kém phần quyết liệt, đòi hỏi các quốc gia vừa phải giữ vững mục tiêu dài hạn, vừa linh hoạt điều chỉnh phương thức tiếp cận.
Trong thế giới đang tiếp tục biến động, Bắc Cực không chỉ đại diện cho nguồn tài nguyên và tuyến hàng hải tiềm năng, mà còn là thước đo năng lực quản trị cạnh tranh của các cường quốc. Cách các quốc gia ứng xử tại đây sẽ định hình không chỉ cục diện khu vực, mà còn phản ánh logic vận hành của trật tự quốc tế trong nhiều thập niên tới. Do đó, nhìn nhận Bắc Cực như một “vòng chiến lược tiếp theo” không chỉ là một tiên đoán, mà là lời nhắc cảnh tỉnh về hướng đi của cán cân quyền lực toàn cầu trong thời đại mới.
Minh Văn