Bảo vệ sự thật lịch sử là bảo vệ danh dự dân tộc - ASEAN News

ĐNA -

Lịch sử không chỉ lưu giữ ký ức dân tộc mà còn hun đúc bản lĩnh, bồi đắp bản sắc và ý thức trách nhiệm của các thế hệ đối với Tổ quốc. Bởi vậy, bảo vệ sự thật lịch sử không đơn thuần là nhiệm vụ của giới sử học, mà còn là trách nhiệm chung của báo chí, giới nghiên cứu, các cơ quan văn hóa và toàn xã hội trong việc gìn giữ những giá trị lịch sử, bảo vệ danh dự và phẩm giá dân tộc.

Trong thời đại số, khi thông tin và các quan điểm về lịch sử có thể lan truyền nhanh chóng, việc nghiên cứu, bổ sung tư liệu và xem xét lại những vấn đề còn tồn tại ý kiến khác nhau là yêu cầu cần thiết của khoa học lịch sử. Tuy nhiên, mọi nhận định và đánh giá lịch sử phải dựa trên chứng cứ xác thực, phương pháp nghiên cứu khoa học và nguyên tắc tôn trọng sự thật. Không thể nhân danh đổi mới tư duy, tự do học thuật hay phát triển văn hóa để diễn giải lịch sử một cách tùy tiện, làm sai lệch bản chất những sự kiện đã được xác lập trên cơ sở tư liệu đáng tin cậy.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có nên nghiên cứu, đánh giá lại những nhân vật hay sự kiện lịch sử còn gây tranh luận, mà ở cơ sở chứng cứ, phương pháp tiếp cận, tiêu chí đánh giá và trách nhiệm đối với những nhận định được công bố. Đặc biệt, khi các nhận định ấy có khả năng tác động đến nhận thức lịch sử của cộng đồng, yêu cầu về tính khách quan, sự thận trọng và trách nhiệm khoa học càng phải được đặt lên hàng đầu.

Không thể nhân danh học thuật để né tránh sự thật lịch sử
Lịch sử Việt Nam gắn liền với quá trình dựng nước, giữ nước và đấu tranh bền bỉ vì độc lập, tự do, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Trong hành trình ấy, biết bao thế hệ người Việt Nam đã hy sinh xương máu để bảo vệ Tổ quốc. Những hy sinh đó không chỉ khắc sâu trong ký ức dân tộc mà còn đặt ra yêu cầu về tính khách quan, trung thực và trách nhiệm trong nghiên cứu, đánh giá và truyền bá lịch sử.

Mọi đánh giá về nhân vật, sự kiện lịch sử phải được đặt trong bối cảnh cụ thể, dựa trên hệ thống tư liệu đáng tin cậy, đồng thời xem xét toàn diện động cơ, hành động và hệ quả của những quyết định trong quá khứ. Không thể lựa chọn một số đóng góp để đề cao nhân vật lịch sử mà bỏ qua những hành động, quyết định gây tổn hại đến lợi ích quốc gia, dân tộc. Cũng không thể lấy thành tựu trong lĩnh vực này để mặc nhiên phủ nhận trách nhiệm trong lĩnh vực khác. Một cách tiếp cận khoa học đòi hỏi phải nhìn nhận đầy đủ cả đóng góp, hạn chế, những mâu thuẫn và hệ quả lịch sử, thay vì đánh giá phiến diện hoặc lựa chọn chứng cứ nhằm phục vụ một kết luận có sẵn.

Lòng yêu nước không đồng nghĩa với việc né tránh những vấn đề phức tạp, nhạy cảm trong lịch sử. Ngược lại, tinh thần khoa học đòi hỏi sự thẳng thắn, khách quan và tôn trọng những sự thật đã được xác lập bằng chứng cứ đáng tin cậy. Tự do học thuật là điều kiện cần thiết để mở rộng nhận thức lịch sử, nhưng không thể trở thành lý do biện minh cho việc diễn giải tùy tiện, bỏ qua chứng cứ hoặc làm sai lệch bản chất sự kiện.

Tôn trọng sự thật là nguyên tắc nền tảng; lấy chứng cứ và phương pháp khoa học làm cơ sở đánh giá là yêu cầu bắt buộc; còn trách nhiệm trước cộng đồng là chuẩn mực đạo đức không thể xem nhẹ đối với những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí, văn hóa và nghiên cứu lịch sử.

Tôn vinh nhân vật lịch sử: Cần thận trọng, minh bạch và có trách nhiệm
Những tranh luận xung quanh các nhân vật như Gia Long, Phan Thanh Giản hay Lê Văn Duyệt cho thấy tính phức tạp trong đánh giá lịch sử, nhất là đối với những nhân vật có vai trò, đóng góp và hành động còn tồn tại nhiều cách nhìn nhận. Chính vì vậy, việc nghiên cứu, giới thiệu và tôn vinh những nhân vật này phải dựa trên chứng cứ xác thực, phương pháp khoa học và tiêu chí đánh giá khách quan, minh bạch.

Đáng chú ý, không thể mặc nhiên xem một nhận định lịch sử là đúng đắn chỉ vì người đưa ra có học hàm, học vị, danh tiếng hoặc từng đảm nhiệm vị trí chuyên môn trong lĩnh vực nghiên cứu lịch sử. Bằng cấp và uy tín học thuật không trao cho bất kỳ cá nhân nào quyền tùy tiện diễn giải quá khứ, lựa chọn chứng cứ một chiều hoặc bỏ qua những sự kiện bất lợi cho luận điểm của mình. Giá trị của một công trình nghiên cứu phải được xác định bằng chất lượng tư liệu, tính khách quan của phương pháp và khả năng đứng vững trước phản biện khoa học, chứ không phải bằng danh tiếng hay vị thế của người phát ngôn. Mọi nhận định, kể cả của những nhà nghiên cứu có ảnh hưởng, đều cần được kiểm chứng và có thể bị bác bỏ khi xuất hiện chứng cứ xác đáng.

Cần phân định rõ giữa nghiên cứu, đánh giá nhân vật lịch sử với việc tôn vinh nhân vật ấy trong không gian công cộng. Nghiên cứu khoa học có thể tiếp cận từ nhiều góc độ, xem xét cả đóng góp, hạn chế và trách nhiệm lịch sử. Tuy nhiên, việc dựng tượng, đặt tên công trình, tổ chức tưởng niệm hay phát triển sản phẩm du lịch văn hóa không đơn thuần là hoạt động nghiên cứu, mà còn tác động trực tiếp đến giáo dục lịch sử, ký ức cộng đồng và những giá trị được truyền lại cho các thế hệ sau.

Vì vậy, đối với những đề xuất tôn vinh nhân vật lịch sử còn gây tranh luận, cơ quan có thẩm quyền phải công khai cơ sở khoa học, tiêu chí đánh giá, mục đích thực hiện và kết quả tham vấn chuyên gia, cộng đồng. Không thể chỉ dựa vào ý kiến của một số cá nhân có uy tín học thuật để thay thế quá trình thẩm định độc lập, càng không thể lấy tiềm năng du lịch, giá trị kiến trúc hay lợi ích kinh tế làm căn cứ chi phối việc tôn vinh khi những vấn đề lịch sử liên quan chưa được xem xét thấu đáo.

Một công trình văn hóa không chỉ mang giá trị vật chất, thẩm mỹ mà còn chuyển tải thông điệp về lịch sử, ký ức và những giá trị xã hội. Bởi vậy, tôn vinh ai, bằng hình thức nào và trên cơ sở nào phải được quyết định bằng chứng cứ, sự thẩm định khách quan và trách nhiệm trước cộng đồng. Trong khoa học lịch sử, không có uy tín cá nhân nào được đứng cao hơn chứng cứ, không có danh nghĩa học thuật nào được miễn trừ khỏi phản biện và không có quyết định tôn vinh nào được xem nhẹ trách nhiệm đối với nhận thức lịch sử của các thế hệ mai sau.

Trách nhiệm của báo chí và giới trí thức trước công chúng
Báo chí và giới trí thức giữ vai trò quan trọng trong việc định hướng, bồi đắp nhận thức xã hội về lịch sử. Một bài báo, công trình nghiên cứu hay sản phẩm văn hóa có thể góp phần làm sáng tỏ quá khứ, giúp công chúng hiểu đầy đủ và sâu sắc hơn về những sự kiện, nhân vật lịch sử. Tuy nhiên, khi thông tin bị tách khỏi bối cảnh, tư liệu chưa được kiểm chứng hoặc nhận định chủ quan được trình bày như kết luận đã được xác lập, những tác động tiêu cực có thể vượt ra ngoài phạm vi tranh luận học thuật, ảnh hưởng đến nhận thức lịch sử của cộng đồng.

Đối với báo chí, yêu cầu trước hết là bảo đảm tính chính xác, khách quan, công bằng và trách nhiệm xã hội. Khi đề cập đến những nhân vật, sự kiện lịch sử còn có ý kiến khác nhau, cơ quan báo chí cần phân định rõ giữa dữ kiện đã được kiểm chứng, quan điểm của người viết và những kết luận có cơ sở khoa học. Các ý kiến khác biệt cần được phản ánh đầy đủ, đặt trong bối cảnh phù hợp và đánh giá trên cơ sở chứng cứ, tránh lựa chọn thông tin một chiều nhằm củng cố cho nhận định có sẵn.

Đối với giới nghiên cứu, tự do học thuật phải gắn liền với kỷ luật phương pháp, sự trung thực trong khai thác, sử dụng tư liệu và trách nhiệm bảo vệ các luận điểm khoa học. Những cách tiếp cận mới, kể cả khi khác với nhận thức phổ biến, đều cần được xem xét nghiêm túc nếu có căn cứ xác đáng. Giá trị của một nhận định lịch sử không nằm ở mức độ mới lạ hay khả năng gây chú ý, mà trước hết ở chất lượng chứng cứ, tính logic của lập luận và khả năng đứng vững trước phản biện khoa học.

Đối với các cơ quan quản lý văn hóa, trách nhiệm không chỉ dừng ở việc cấp phép, tổ chức hay quản lý các hoạt động văn hóa, mà còn phải bảo đảm chất lượng thẩm định, tính độc lập về chuyên môn và sự minh bạch trong quá trình ra quyết định. Đặc biệt, đối với những hoạt động liên quan đến nhân vật, sự kiện lịch sử còn có ý kiến khác nhau, cần coi trọng tham vấn chuyên gia, tiếp nhận phản biện và giải trình thấu đáo những vấn đề được dư luận quan tâm.

Khi một tác phẩm, bài báo hoặc hoạt động văn hóa bị đặt vấn đề về tính xác thực lịch sử, cách tiếp cận cần thiết là xác định rõ nội dung gây tranh luận, công khai căn cứ liên quan, đối chiếu tư liệu và làm sáng tỏ vấn đề bằng lập luận khoa học. Không nên thay thế phản biện bằng quy chụp động cơ, cũng không thể lấy lý do khác biệt quan điểm để né tránh việc kiểm chứng và làm rõ những nhận định thiếu căn cứ.

Phản biện phải dựa trên chứng cứ; tiếp thu và điều chỉnh nhận thức cũng phải xuất phát từ chứng cứ. Đó không chỉ là yêu cầu của nghiên cứu khoa học mà còn là nguyên tắc cần được tôn trọng trong hoạt động báo chí, quản lý văn hóa và mọi cuộc thảo luận có trách nhiệm về lịch sử.

Tư tưởng Hồ Chí Minh và trách nhiệm giữ gìn nền tảng lịch sử dân tộc
Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi trọng lịch sử, truyền thống yêu nước, tinh thần độc lập, tự chủ và trách nhiệm của mỗi người đối với vận mệnh dân tộc. Tư tưởng của Người không chỉ khẳng định ý nghĩa của việc kế thừa, phát huy những giá trị truyền thống mà còn đề cao tinh thần học tập, tự phê bình, cầu thị và nhìn nhận vấn đề từ thực tiễn.

Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh trong giáo dục và bảo vệ sự thật lịch sử trước hết phải gắn với thái độ khách quan, trung thực và tinh thần khoa học. Kiên định nguyên tắc độc lập dân tộc không đồng nghĩa với né tránh những vấn đề còn có ý kiến khác nhau; bảo vệ lịch sử cũng không có nghĩa là bác bỏ mọi quan điểm khác biệt. Điều cốt lõi là tôn trọng chứng cứ, đánh giá sự kiện trong bối cảnh cụ thể, đồng thời đặt lợi ích quốc gia, dân tộc và nhân dân lên trên những động cơ, lợi ích cục bộ.

Đặc biệt, việc sử dụng những phát biểu, lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh phải bảo đảm tính chính xác về nguyên văn, xuất xứ và bối cảnh lịch sử. Mọi trích dẫn cần được kiểm chứng từ nguồn tư liệu đáng tin cậy, tránh suy diễn hoặc gán cho Người những câu nói chưa được xác thực. Sự trung thực trong sử dụng tư liệu không chỉ là yêu cầu của nghiên cứu khoa học mà còn thể hiện thái độ nghiêm túc, trách nhiệm trong việc nghiên cứu, học tập và vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh.

Trên tinh thần đó, cần phân biệt giữa kiên định lập trường với khước từ đối thoại; giữa bảo vệ nguyên tắc với quy kết những quan điểm khác biệt; giữa gìn giữ danh dự dân tộc với việc đưa ra những nhận định, cáo buộc thiếu căn cứ. Mọi ý kiến cần được xem xét trên cơ sở nội dung, chứng cứ và lập luận, thay vì xuất phát từ định kiến hoặc suy đoán về động cơ của người nêu quan điểm.

Một nền văn hóa có bản lĩnh không né tránh những vấn đề phức tạp của lịch sử, mà tạo điều kiện cho đối thoại có trách nhiệm, kiểm chứng khoa học và điều chỉnh nhận thức khi xuất hiện chứng cứ xác đáng. Đó cũng là cách tiếp cận cần thiết để việc giáo dục, nghiên cứu và bảo vệ sự thật lịch sử vừa giữ vững những giá trị nền tảng, vừa đáp ứng yêu cầu phát triển nhận thức trong đời sống đương đại.

Trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong bảo vệ công dân tham gia đấu tranh bảo vệ sự thật lịch sử
Trong thời đại số, mạng xã hội trở thành diễn đàn để công dân tìm hiểu, trao đổi, phản biện và lên tiếng trước những thông tin có dấu hiệu xuyên tạc lịch sử, xúc phạm danh nhân, làm sai lệch nhận thức về quá khứ dân tộc. Những hoạt động này, khi được thực hiện trên cơ sở chứng cứ và tuân thủ pháp luật, cần được tôn trọng, khuyến khích và bảo vệ.

Trách nhiệm của cơ quan nhà nước không chỉ dừng ở quản lý thông tin, xử lý vi phạm trên không gian mạng mà còn phải bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân khi tham gia phản biện, bày tỏ chính kiến. Đặc biệt, cần ngăn ngừa tình trạng lợi dụng quyền khiếu nại, tố cáo để gây sức ép, đe dọa hoặc làm tổn hại danh dự, quyền lợi của người có quan điểm khác biệt. Điều 30 Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền khiếu nại, tố cáo của công dân, đồng thời nghiêm cấm việc lợi dụng quyền này để vu khống, vu cáo, làm hại người khác.

Việc tiếp nhận đơn thư phải đi đôi với xác minh khách quan, đánh giá chứng cứ và làm rõ bản chất vụ việc. Một đơn tố cáo chưa được kiểm chứng không thể mặc nhiên trở thành căn cứ kết luận công dân vi phạm pháp luật. Cơ quan có thẩm quyền cần phân biệt giữa phản biện hợp pháp với hành vi xúc phạm, vu khống; bảo đảm quyền giải trình, cung cấp chứng cứ và bảo vệ danh dự, quyền lợi chính đáng của các bên. Mọi quyết định xử lý phải dựa trên hành vi cụ thể, căn cứ pháp luật và kết quả xác minh, không phụ thuộc vào sức ép dư luận hay quan điểm của người gửi đơn.

Đối với những trường hợp có dấu hiệu lợi dụng đơn thư để gây sức ép hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của công dân, cơ quan chức năng cần làm rõ, xử lý theo quy định nếu xác định có vi phạm. Đồng thời, phải kịp thời khắc phục những sai sót trong quá trình giải quyết, bảo vệ quyền lợi của người bị ảnh hưởng. Sự thiếu khách quan, minh bạch không chỉ có nguy cơ gây thiệt hại cho cá nhân mà còn làm suy giảm niềm tin, khiến những công dân có trách nhiệm e ngại khi tham gia phản biện các vấn đề chung.

Bảo vệ người tham gia đấu tranh bảo vệ sự thật lịch sử không có nghĩa là dành cho họ đặc quyền đứng ngoài pháp luật, mà là bảo đảm mọi công dân được đối xử công bằng, mọi cáo buộc được kiểm chứng và mọi quyết định xử lý có căn cứ rõ ràng. Không thể để đơn tố cáo chưa được xác minh trở thành cơ sở mặc nhiên phủ nhận tiếng nói hợp pháp của công dân; càng không thể để những người tham gia phản biện có trách nhiệm phải chịu sức ép trái pháp luật mà thiếu sự bảo vệ cần thiết. Sự công tâm, nghiêm minh và minh bạch của cơ quan nhà nước chính là nền tảng củng cố niềm tin của nhân dân và xây dựng môi trường tranh luận lành mạnh, có trách nhiệm.

Bảo vệ lịch sử là trách nhiệm của mỗi thế hệ
Lịch sử không phải là câu chuyện để tùy tiện viết lại theo cảm xúc hay quan điểm chủ quan, nhưng cũng không phải lĩnh vực bất biến, nơi mọi kết luận đều nằm ngoài sự kiểm chứng. Khoa học lịch sử cần những phát hiện mới, tư liệu mới và tranh luận nghiêm túc để ngày càng tiếp cận đầy đủ, chính xác hơn với sự thật. Điều không thể thỏa hiệp chính là sự trung thực trong nghiên cứu, tính xác thực của chứng cứ và trách nhiệm đối với những nhận định được công bố.

Trân trọng quá khứ không chỉ là ghi nhớ, tôn vinh những giá trị tốt đẹp mà còn đòi hỏi bản lĩnh nhìn nhận những vấn đề phức tạp, đánh giá đúng sai trên cơ sở chứng cứ, không để định kiến hay lợi ích nhất thời chi phối nhận thức lịch sử. Bảo vệ sự thật lịch sử vì thế không đồng nghĩa với áp đặt một cách diễn giải duy nhất, mà là bảo vệ tính xác thực của tư liệu, sự nghiêm túc trong nghiên cứu, tính minh bạch trong hoạt động văn hóa và quyền được tiếp cận thông tin đáng tin cậy của nhân dân.

Trách nhiệm ấy đặt ra đối với báo chí, giới nghiên cứu, những người hoạt động văn hóa, các cơ quan có thẩm quyền và mỗi công dân. Trước những vấn đề lịch sử còn gây tranh luận, điều cần thiết không phải là vội vàng tôn vinh hay phủ nhận, mà phải làm rõ sự kiện trong bối cảnh cụ thể, đối chiếu chứng cứ, đánh giá khách quan và xác định trách nhiệm đối với những thông tin được phổ biến. Đồng thời, cần khuyến khích phản biện có căn cứ, bảo vệ quyền bày tỏ chính kiến hợp pháp và kiên quyết phản bác những hành vi cố tình xuyên tạc, bóp méo chứng cứ đã được xác minh.

Bảo vệ lịch sử là gìn giữ ký ức dân tộc; bảo vệ sự thật lịch sử là củng cố nền tảng nhận thức xã hội; bảo vệ danh dự dân tộc trước hết phải bắt đầu từ thái độ trung thực, công tâm và có trách nhiệm với quá khứ. Lịch sử thuộc về dân tộc, được trao truyền qua các thế hệ và phải tiếp tục được gìn giữ bằng những tư liệu xác thực, những đánh giá khoa học và tinh thần yêu nước tỉnh táo.

Đó không chỉ là trách nhiệm đối với quá khứ và hiện tại, mà còn là bổn phận thiêng liêng trước các thế hệ mai sau.

Thế Nguyễn – Thu Hoài