Trong lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại, “cân bằng quyền lực” từng được xem là nguyên lý trung tâm giúp duy trì sự ổn định tương đối của hệ thống thế giới, nơi các cường quốc kiềm chế lẫn nhau, còn các quốc gia vừa và nhỏ tìm cách tồn tại dựa vào cấu trúc ấy. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, đặc biệt trong bối cảnh thế giới phân mảnh, cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt và luật chơi bị các trung tâm quyền lực diễn giải theo lợi ích riêng, khái niệm này đang dần bộc lộ sự suy giảm về hiệu lực thực tiễn.
Nếu “quản trị cạnh tranh” được ví như nghệ thuật giúp một quốc gia không bị nghiền nát giữa va chạm của các khối lợi ích, thì câu hỏi mang tính chiến lược sâu xa hơn là: Tồn tại để làm gì, và tồn tại theo logic nào trong dài hạn? Câu trả lời không nằm ở việc chạy theo những điểm cân bằng giả định, mà ở năng lực quản trị bất đối xứng một cách tỉnh táo, kiên định và đầy bản lĩnh chính trị.
Cân bằng quyền lực – Một khái niệm đang mất dần hiệu lực
Về bản chất, khái niệm cân bằng quyền lực dựa trên giả định rằng các chủ thể trong hệ thống quốc tế có năng lực tương đối ngang nhau trong việc điều chỉnh hành vi của đối phương. Giả định này từng có cơ sở trong một số giai đoạn lịch sử, khi sức mạnh quân sự, kinh tế và công nghệ chưa bị tập trung quá mức vào một số ít trung tâm quyền lực.
Tuy nhiên, thực tiễn ngày nay phản ánh một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền lực đang trở nên ngày càng bất đối xứng, không chỉ về quân sự, mà cả trong công nghệ lõi, chuỗi cung ứng chiến lược, tài chính, truyền thông và khả năng định hình chuẩn mực toàn cầu. Trong một thế giới như vậy, việc tiếp tục tin vào khái niệm “cân bằng” theo nghĩa cổ điển dễ dẫn đến những ảo tưởng chiến lược nguy hiểm.
Không ít quốc gia từng đặt niềm tin vào khả năng “cân bằng” giữa các cường quốc thông qua các thỏa thuận ngắn hạn hay bảo đảm an ninh từ bên ngoài. Nhưng điều này thường dẫn đến sự đánh giá thấp tốc độ dịch chuyển quyền lực và sự bấp bênh trong các cam kết chính trị. Khi trật tự toàn cầu biến động, những “điểm tựa” từng được xem là bảo đảm an toàn lại có thể nhanh chóng trở thành gánh nặng chiến lược.
Bất đối xứng quyền lực và cái bẫy chọn phe
Trong bối cảnh quyền lực toàn cầu đang ngày càng bất đối xứng, áp lực “chọn phe” đã trở thành một công cụ quen thuộc mà các cường quốc sử dụng để mở rộng ảnh hưởng. Cái bẫy nằm ở chỗ: một khi đã chọn phe, không gian chiến lược của quốc gia bị thu hẹp nghiêm trọng, và khả năng tự chủ trong các quyết sách đối nội, đối ngoại dễ bị chi phối theo logic đối đầu của những thế lực bên ngoài.
Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia không thất bại vì họ yếu, mà vì họ đặt vận mệnh chiến lược của mình vào quỹ đạo cạnh tranh của các chủ thể khác. Khi lợi ích của “phe bảo trợ” dịch chuyển, những quốc gia lệ thuộc có thể trở thành biến số dễ dàng bị hy sinh. Hệ quả không chỉ là bất ổn an ninh, mà còn kéo theo khủng hoảng phát triển và đứt gãy xã hội.
Bài học này thể hiện rõ qua trường hợp Ukraine: sự lệ thuộc an ninh và kỳ vọng vào các bảo đảm từ bên ngoài đã đẩy quốc gia này vào vị trí tuyến đầu của cạnh tranh chiến lược, với cái giá phải trả là sự xói mòn chủ quyền thực chất và những tổn thất nặng nề mà xã hội phải gánh chịu.
Quản trị bất đối xứng – Con đường giữ vững độc lập chiến lược
Trái ngược với logic “chọn phe”, quản trị bất đối xứng không phủ nhận sự chênh lệch quyền lực trong hệ thống quốc tế, mà thừa nhận đó là một thực tế khách quan. Trên cơ sở đó, quốc gia định hình chiến lược ứng xử linh hoạt, thích nghi với môi trường biến động mà không đánh mất trục giá trị cốt lõi và quyền tự quyết chiến lược.
Việt Nam là một ví dụ điển hình. Đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc tế, cùng với triết lý “ngoại giao cây tre”: mềm dẻo trong sách lược, kiên định trong nguyên tắc, đã giúp Việt Nam mở rộng không gian chiến lược mà không bị cuốn vào các vòng xoáy đối đầu. Đây không phải là sự “đứng giữa”, mà là sự chủ động định vị trên nền tảng lợi ích quốc gia và luật pháp quốc tế.
Ấn Độ cũng theo đuổi một hình thức “không liên kết kiểu mới”: tích cực tham gia nhiều cơ chế hợp tác đa dạng nhưng vẫn giữ quyền tự quyết tối đa trong các vấn đề hệ trọng. Cách tiếp cận này giúp New Delhi khai thác nguồn lực từ nhiều phía mà không đánh đổi bản sắc chiến lược.
Ở chiều hướng khác, Cuba và Iran thể hiện một cách tiếp cận kiên định: sẵn sàng trả giá để bảo vệ chủ quyền chính trị và định hướng chiến lược. Dù phải đối mặt với các sức ép kéo dài, hai quốc gia này vẫn duy trì không gian tồn tại độc lập trong môi trường quốc tế đầy biến động.
Ở cấp độ khu vực, ASEAN lựa chọn mô hình “cân bằng mềm”, dựa trên đồng thuận, không liên minh quân sự và đề cao vai trò trung tâm của khu vực. Chính cách tiếp cận này đã giúp ASEAN tránh bị chia rẽ sâu sắc, đồng thời giữ được tiếng nói chung trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt.
Giữ độc lập như một giá trị chiến lược lâu dài
Cốt lõi của quản trị bất đối xứng không nằm ở kỹ thuật ngoại giao thuần túy, mà ở nhận thức chiến lược: độc lập không phải là một trạng thái thụ động, mà là một giá trị phải được đầu tư, gìn giữ và tái tạo liên tục. Độc lập gắn liền với năng lực tự cường nội tại, sự đồng thuận xã hội và bản lĩnh chính trị của hệ thống lãnh đạo.
Trong một thế giới không còn vận hành theo mô hình “cân bằng” cổ điển, quốc gia giữ được độc lập là quốc gia hiểu rõ mình là ai, muốn đi đâu và không đánh đổi lợi ích cốt lõi để đổi lấy những bảo đảm ngắn hạn. Đó không phải là con đường dễ dàng, nhưng chính là con đường duy nhất để tồn tại một cách có phẩm giá và phát triển một cách bền vững.
Từ góc nhìn ấy, quản trị bất đối xứng không chỉ là một lựa chọn chiến lược, mà còn là biểu hiện tập trung của bản lĩnh quốc gia. Nó đòi hỏi sự tỉnh táo trước mọi lời mời gọi, sự kiên định trước mọi sức ép, và một niềm tin vững chắc vào con đường đã được lịch sử và thực tiễn kiểm chứng.
Thực tiễn lịch sử và bối cảnh thế giới đương đại cho thấy: độc lập không đến từ việc đứng trong hay đứng ngoài một trật tự do kẻ khác kiến tạo, mà đến từ khả năng làm chủ vị thế của chính mình trong chính trật tự ấy. Khi mô hình cân bằng quyền lực truyền thống dần mất hiệu lực, quản trị bất đối xứng trở thành lựa chọn tất yếu đối với những quốc gia mong muốn giữ vững chủ quyền và bảo đảm phát triển lâu dài.
Quản trị bất đối xứng đòi hỏi một tư duy chiến lược dài hạn, sự kiên định về mục tiêu và linh hoạt trong cách thức hành động. Đó là con đường không ồn ào, không phô trương, nhưng bền bỉ và hiệu quả, giúp quốc gia mở rộng không gian phát triển mà không đánh đổi lợi ích cốt lõi. Giữ độc lập, vì vậy, không chỉ là trạng thái chính trị, mà là biểu hiện tập trung của bản lĩnh quốc gia trong một thế giới đầy biến động và bất định.
Ở tầng sâu hơn, quản trị bất đối xứng còn là phép thử đối với năng lực tự cường nội sinh. Một nền kinh tế có sức chống chịu, một hệ thống chính trị ổn định, một xã hội đồng thuận và một nền văn hóa chính trị lấy lợi ích dân tộc làm trung tâm – đó là những điều kiện tiên quyết để biến tuyên ngôn độc lập thành thực chất. Thiếu nền tảng ấy, mọi chiến lược đối ngoại, dù tinh vi đến đâu cũng khó đứng vững trước những làn sóng quyền lực toàn cầu.
Từ góc độ đó, giữ độc lập không có nghĩa là khép mình, mà là chủ động hội nhập với thế giới theo cách có chọn lọc, hợp tác trên cơ sở nguyên tắc và đấu tranh một cách có lý, có tình. Đó là hành trình vừa mở rộng biên độ phát triển, vừa giữ vững trục giá trị, nơi chủ quyền quốc gia, lợi ích dân tộc và luật pháp quốc tế luôn được đặt ở vị trí trung tâm.
Trong một thế giới ngày càng phân mảnh và cạnh tranh khốc liệt, quốc gia nào kiên định được con đường quản trị bất đối xứng sẽ là quốc gia không bị cuốn trôi theo logic đối đầu của kẻ khác, không trở thành công cụ trong tay các trung tâm quyền lực, và không đánh mất tương lai của chính mình. Độc lập, vì thế, không chỉ là mục tiêu để đạt tới, mà chính là phương thức tồn tại bền vững của những quốc gia có bản lĩnh
Minh Văn